Sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học chương II tính quy luật của hiện tượng di truyền sinh học 12 trung học phổ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGÔ THỊ HIÊN SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG CÓ VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG II “TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN’’ SINH HỌC 12 - TRUNG HỌC PHỔ THÔ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGÔ THỊ HIÊN

SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG CÓ VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG II “TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN’’ SINH HỌC 12 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGÔ THỊ HIÊN

SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG CÓ VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG II “TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN’’ SINH HỌC 12 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học

(Bộ môn Sinh học)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thế Hưng

HÀ NỘI - 2010

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

1 Lí do nghiên cứu 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phạm vi nghiên cứu 6

6 Giả thuyết nghiên cứu 6

7 Phương pháp nghiên cứu 6

8 Những đóng góp mới của luận văn 7

9 Cấu trúc luận văn 7

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG CÓ VẤN ĐỀ TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC SINH HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG… …….9

1.1 Dạy học nêu vấn đề với tư cách là phương pháp dạy học tích cực 9

1.1.1 Phương pháp dạy học tích cực 9

1.1.2 Dạy học nêu vấn đề - dạy học tình huống có vấn đề 17

1.2 Các mức độ tình huống có vấn đề 22

1.2.1 Khái niệm tình huống có vấn đề 22

1.2.2 Phân loại tình huống có vấn đề 23

1.2.3 Các mức độ của tình huống có vấn đề 24

1.2.4 Mục đích và ý nghĩa của việc áp dụng các mức độ tình huống có vấn đề trong dạy học 26

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài 26

1.3.1 Thực trạng dạy học sinh học ở các trường THPT 26 1.3.2 Một số những hạn chế trong dạy học Sinh học ở trường THPT hiện nay .30

Chương 2 SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG CÓ VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG II: TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN

tượng di truyền- Sinh học 12 – Ban Khoa học tự nhiên 32

2.2 Nguyên tắc xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học chương II tính quy luật của hiện tượng di truyền- Sinh học 32

2.2.1 Tình huống có vấn đề phải có mâu thuẫn nhận thức 32

2.2.2 Tình huống có vấn đề phải gây ra nhu cầu nhận thức 33

2.2.3 Tình huống có vấn đề phải phù hợp với trình độ đối tượng học sinh 34

2.3 Quy trình xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học 35

2.3.1 Xác định mục tiêu bài dạy 36

2.3.2 Phân tích logic nội dung bài học, xác định được các đơn vị kiến thức dạy 38

2.3.3 Thiết kế tình huống cho từng đơn vị kiến thức 39

2.3.4 Kiểm tra tình huống đã xây dựng có phù hợp với mục đích, nội dung bài dạy và trình độ học tập của học sinh 40

2.4 Quy trình dạy học sinh giải quyết tình huống có vấn đề trong dạy học sinh học 40

2.5 Dạy học chương II: Tính quy luật của hiện tượng di truyền – Sinh học 12 ban khoa học tự nhiên ở trường trung học phổ thông bằng sử sụng tình huống có vấn đề 42

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 96

3.1 Mục đích thực nghiệm 96

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 96

3.3 Phương pháp thực nghiệm 96

3.3.1 Chọn đối tượng thí nghiệm……….96

3.3.2 Bố trí thí nghiệm……….96

3.3.3 Các bước thực nghiệm……… …….97

3.4 Xử lí số liệu 97

3.4.1 Về mặt định lượng……… 97

3.4.2 Về mặt định tính……….98

3.5 Kết quả thực nghiệm 98

3.5.1 Phân tích định lượng 99

3.5.2 Phân tích định tính 105

3.5.2.1 Về chất lượng lĩnh hội kiến thức……….105

3.5.2.2 Về năng lực tư duy và khả năngvận dụng kiến thức ……… …… 106

3.5.2.3 Về độ bền kiến thức……….107

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 111

TÀI LIỆU THAM KHẢO 113

PHỤ LỤC

M U

1 Lí do nghiên c u

hoàn thành th ng l i s nghi p công cu c công nghi p hóa – hi n i hóa

t nư c, giáo d c và ào t o ph i ng vai tiên phong trong công cu c i m i,

áp ng ư c nh ng yêu c u cho s phát tri n c a xã h i Trong s nghi p i m i

t nư c ta, ngành Giáo d c- ào t o c ng ã và ang th c hi n công cu c c icách giáo d c Trong công cu c c i cách ó, chương trình và sách giáo khoa các

b c ph thông ã và ang i m i Tuy nhiên chương trình và n i dung sách giáokhoa có nhi u i m i theo hư ng tích c c, nhưng ngư i chuy n t i chương trình

v n chưa có nh ng phương pháp d y thích h p hay v n không i m i phươngpháp thì ch t lư ng l nh h i tri th c c a h c sinh v n b h n ch Cho nên mu nnâng cao ch t lư ng l nh h i tri th c c a hc sinh thì s ph i h p ng b trong i

m i tích c c c a chương trình, sách giáo khoa và phương pháp d y h c là r t c nthi t Vì v y, i m i phương pháp d y h c trong các nhà trư ng là m t t t y ukhách quan

Vi c áp d ng phương pháp d y h c nêu v n là m t trong nh ng gi i pháp

t t, áp ng ư c yêu c u i m i phương pháp d y h c theo hư ng tích c c hóa

ho t ng c a h c sinh Phương pháp này gi i quy t mâu thu n ngày càng gay g t

gi a kh i lư ng ki n th c ngày càng t ng v i qu th i gian cho vi c h c t p có gi i

h n, phù h p v i yêu c u i m i c a th c ti n giáo d c nư c ta là xây d ng nh ngcon ngư i gi i quy t v n (Problem – Solver) trong cu c s ng

C ng như các môn h c khác THPT, tình hình d y và h c Sinh h c nói

chung và ph n Di truy n h c, c bi t là chương Tính quy lu t c a các hi n t ng

di truy n nói riêng còn nhi u h n ch Chương Tính quy lu t cu các hi n t ng di truy n có vai trò quan tr ng trong chương trình THPT và là chương chi m th i

lư ng nhi u nh t Nó không ch quan tr ng v m t lý thuy t mà còn có giá tr l n v

m t th c ti n i s ng và s n xu t

Vì v y, vi c gi ng d y h c sinh hi u ư c b n ch t các quy lu t di truy n

và m i liên h gi a chúng v i nhau i v i s di truy n các tính tr ng c ng như s

v n d ng chúng gi i quy t các v n th c ti n t ra là r t thi t th c

1

Xu t phát t cơ s lý lu n và th c ti n nh m phát huy tính tích c c và nângcao ch t lư ng l nh h i c a HS v các quy lu t di truy n chúng tôi ti n hành nghiên

c u tài: “S d ng tình hu ng có v n trong d y h c Chư ng II: Tính quy

huy nh tích c c trong ho t ng nh n th c cho h c sinh, góp ph n nâng cao ch t

lư ng d y h c Sinh h c trư ng trung h c ph thông, c bi t là n luy n cho h csinh n ng l c phát hi n và gi i quy t v n

2 L ch s nghiên c u

Tính “nêu v n ” trong d y h c không ph i là tư tư ng giáo d c m i mà ã

xu t hi n t lâu Ngay t th i trung c , l n u tiên trong l ch s d y h c, “tính v ntrong d y h c” ã ư c nhà tri t hc c Hy l p Sôcrat quan tâm n Ông ãxây d ng m t phương pháp c áo “t a àm, tranh lu n” - ó là ti n thân c aphương pháp àm tho i ơrixtic sau này Tuy nhiên, ch n n a cu i th k XIX,

i u này ư c th hi n rõ ràng trong s phát tri n c a nhà trư ng và giáo d c h c.Hàng lo t các nhà khoa h c i di n cho n n “giáo d c h c” m i t nh ng n m 70

c a th k XIX như các nhà khoa h c v xã h i: M M Xtaxiulevit, N A Rôgiơcôp, X PBantalon, … ; các nhà khoa h c t nhiên như B E Raicôp, Amxtơrong … ã

nêu lên phương pháp tìm tòi phát ki n (ơrixtic) trong d y h c, nh m ng viên vi chình thành n ng l c nh n th c c a h c sinh b ng cách lôi cu n h c sinh t l c thamgia, phân tích các hi n tư ng, làm các bài m i mà trư c ây h chưa h làm và n idung có ch a nh ng khó kh n nh t nh ó chính là hình th c manh nha ban u

c a “d y h c nêu v n ” [11, tr 6]

Trong cu n “D y h c nêu v n ”, I Ia Lecne (1977) ã i sâu phân tích cơ

s c a d y h c nêu v n b ng cách gi i các bài toán có v n , m t hình thái bi u

hi n c a tư duy sáng t o B ng nh ng c i m c a tư duy sáng t o h c sinh, ông

ã v ch ra cách d y h c nêu v n và tính nêu v n trong toàn b h th ng d y

h c, nh ra các ch c n ng và các tiêu chu n ánh giá c a vi c d y h c nêu v n .Ông ng ra nh ng nhi m v cơ b n và vai trò c a giáo d c trong d y h c nêu

v n Trong , ông c bi t quan tâm n tình hu ng có v n trong d y h c

nêu v n Tác gi cho r ng tình hu ng có v n là n i dung quan tr ng c a d y

h c nêu v n , không có tình hu ng có v n thì không có d y h c nêu v n

Theo tác gi : “D y h c nêu v n có n i dung là: trong quá trình h c sinh gi i quy t m t cách sáng t o các v n , các bài toán có v n trong m t h th ng nh t

nh thì di n ra s l nh h i sáng t o các tri th c và k n ng, s n m kinh nghi m

ho t ng sáng t o mà xã h i tích l y c” [11, tr 81]

Trong tác ph m “Các tình hu ng có v n trong t duy và trong d y

h c”,A M Machiuskin (1978) ã trình bày m t h th ng các khái ni m cơ b n liên

quan n tình hu ng có v n trong d y h c như: tình hu ng có v n là gì?

Nh ng quy lu t tâm lí nào chi ph i vi c khám phá ra tri th c m i Làm th nào

có th s d ng nh ng quy lu t ó vào i u khi n quá trình l nh h i tri th c m t cáchsáng t o trong các tình hu ng có v n ? Tác gi c ng ra m t s quy t c chung

c a vi c xây d ng các tình hu ng có v n trong d y h c Có th nói, nghiên c u

c a A M Machiuskin có nhi u i m tương ng v i I Ia Lecne, c bi t là vi cánh giá cao kh n ng sáng t o c a h c sinh khi tham gia gi i quy t nh ng tình

hu ng có v n Lu n i m c a ông v nh ng quy lu t tâm lí chi ph i vi c khámphá ra tri th c m i trong tình hu ng có v n và vi c s d ng nh ng quy lu t óvào i u khi n quá trình l nh h i là m t óng góp to l n vào lí lu n d y h c hi n

i Lí thuy t c a ông v các tình hu ng có v n trong tư duy và d y h c là nh ng

cơ s lí thuy t c a d y h c nêu v n Theo tác gi : “D y h c nêu v n ch n i lên thành m t trong các ki u và m t trong các giai o n c a d y h c D y h c nêu

v n thu c giai o n u c a s hình thành hành ng V i ý ngh a ó, tính nêu

v n trong d y h c ph i c hi u tr c h t là m t giai o n c n thi t trong quá trình hình thành hành ng, trong quá trình l nh h i tri th c” [17, tr 121]

Tóm l i, nh ng công trình nghiên c u c a các tác gi trên th gi i ã xác

nh nh ng ti n lí thuy t chung c a d y h c nêu v n trong d y và hc các

c p h c, các môn khoa h c t nhiên và xã h i

Vi t Nam, d y h c nêu v n ã ư c các nhà Tâm lí h c, Giáo d c h cnghiên c u t vài ch c n m l i ây c v phương di n nghiên c u lí thuy t và

3nghiên c u các ng d ng Tuy nhiên, t nêu v n m i ư c quan tâm tri t

i trong nhà trư ng sau c i cách giáo d c (n m 1980), d y h c

và ư c tri n khai ng d ng m t ch r ng

Trong tài li u: “ Phát tri n tính tích c c, t l c c a h c sinh trong quá trình

d y h c”, Nguy n Ng c B o (1994) coi d y h c nêu v n là m t phương ti n tích

c c hóa ho t ng h c t p ca h c sinh Ngoài vi c phân ch các n i dung:

Khái ni m d y h c nêu v n ; c i m c a d y h c nêu v n , tình hu ng có v n trong d y h c; lo i tình hu ng có v n Tác gi còn gi i thi u nh ng cách th c

t o nên tình hu ng có v n ; quá trình t v n và gi i quy t v n và nh ng

m c c a d y h c nêu v n Trong ó, tác gi ã phân bi t khái ni m V n và Bài toán Cùng m t bài toán có th i v i ngư i này là có v n , nhưng i v ingư i khác thu n túy là m t bài toán Bài toán như là ph m trù tâm lý – d y h c vàlogic h c bu c ph i th hi n dư i d ng ngôn ng câu h i và bài t p Theo tác gi ,tình hu ng có v n là tr ng thái tâm lí (có rung c m nào ó) Tác gi ã i sâuvào phân ch nh ng cách th c t o nên tình hu ng có v n

“T o bài t p cho h c sinh b t g p s ki n, hi n t ng òi h i ph i gi i thích

v m t lí lu n; cho h c sinh phân tích nh ng s ki n, hi n t ng làm cho h

ng ph i mâu thu n gi a bi u t ng i s ng và khái ni m khoa h c; ra gi thuy t, t ch c nghiên c u, kích thích h c sinh khái quát sơ b nh ng s ki n m i,

ra cho h c sinh nh ng bài t p có tính ch t nghiên c u, trình bày cho h c sinh

nh ng s ki n tho t u m i nhìn d ng nh không gi i thích c, kích thích h c sinh so sánh, i chi u nh ng s ki n, hi n t ng, quy t c hành vi” [1, tr 34]

Trong “D y h c gi i quy t v n : m t h ng i m i trong công tác giáo

d c, ào t o, hu n luy n”, V V n T o (1996) cho r ng: “Gi i quy t v n là m t

ý t ng xu t hi n trong giáo d c hi n i" l y “v n ”, “ch ”, “tình hu ng có

v n ” làm m t hư ng c i cách d y h c, l y “b i dư ng n ng l c gi i quy t v n

” làm m t yêu c u m i c a m c tiêu ào t o” Qua ó, ông nêu lên c trưng cơ

b n c a d y h c gi i quy t v n là “tình hu ng có v n , tình hu ng h c t p”[21, tr 32] Ngoài ra, d y h c có v n còn có nh ng c trưng khác Quá trình

th c hi n ư c chia thành nh ng giai o n, nh ng bư c có tính m c ích chuyên

bi t, s ti p thu tri th c trong nh ng ho t ng tư duy sáng t o và có nh ng cách t

ch c a d ng

V vai trò c a d y h c gi i quy t v n , tác gi cho r ng “ý t ng gi i quy t

v n c n c nh n th c nh m t phơ ng pháp ào t o, và cao hơn n a nh m t

n ng l c c n hình thành trong m c tiêu ào t o” Con ngư i hi n i ph i có n ng

l c thích ng khá nhanh vi xã h i thì m i t n t i ư c, m i phát tri n ư c Trong

cu c s ng, con ngư i ph i có n ng l c gi i quy t nh ng v n n y sinh [21, tr 32]

D y h c nêu v n còn ư c quan tâm nghiên c u v i ba c p khác nhau,

Như v y, vi c phát huy tính t l c gi i quy t v n c a h c sinh có nhi u

c p , tùy thu c vào trình h c sinh mà giáo viên s d ng cho phù h p

ph m vi nghiên c u ng d ng, cho n nay ã có nhi u lu n án chuyênngành Sư ph m – Tâm lí nghiên c u v d y h c nêu v n , c ng như tình hu ng có

v n thu c các môn khoa h c: V t lí, Hóa h c, V n h c, L ch s , Ti ng Vi t

Như v y, m c dù d y h c nêu v n và tình hu ng có v n ã ư c khánhi u nhà nghiên c u c p, nhưng ph n l n các công trình ó u t p trungnghiên c u v ph n lí lu n, còn ph n áp d ng th c t vào các bài h c Sinh h c c

th trong chương trình trư ng THPT thì chưa th t s có nhi u Vì v y chúng tôi

l a ch n tài "S d ng tình hu ng có v n trong d y h c chơ ng II: Tính quy

cao ch t lư ng d y h c

3 M c ích nghiên c u

Thông qua vi c s d ng tình hu ng có v n trong d y h c chương II: Tính

quy lu t c a hi n t ng di truy n - Sinh h c 12 trư ng trung h c ph thông nh m

5nâng cao ch t lư l c gi i quy t v n

ng d y h c, c bi t là phát huy tính tích c c, ch ng và n ngcho h c sinh

4 Nhi m v nghiên c u

- Nghiên c u cơ s lí lu n c a c phương pháp d y h c ch c c, phương

p y c s ng tình hu ng có v n

- nh th c tr ng vi c d y và h c Sinh h c, c bi t là s d ng phươngpháp d y h c s d ng tình hu ng có v n trong d y h c Sinh h c hi n nay t i m t

s trư ng THPT

- S d ng tình hu ng có v n trong d y h c Sinh h c: Tính quy lu t c a

hi n t ng di truy n - Sinh h c 12 ban khoa h c t nhiên –THPT nh m phát huytính tích c c ho t ng nh n th c và hình thành n ng l c tìm và gi i quy t v n

cho h c sinh

-Th c nghi m sư ph m nh hi u qu và tính kh thi c a vi c s d ngphương pháp d y h c b ng tình hu ng có v n trong d y h c Sinh h c chương II : Tínhquy lu t c a hi n tư ng di truy n - Sinh h c l p 12 ban khoa h c t nhiên - THPT

Phương p S d ng tình hu ng có v n trong d y h c chương II: Tính

quy lu t c a các hi n t ng di truy n, Sinh h c 12 - THPT mà tài xu t có thtích c c hoá ho t ng nh n th c cho h c sinh, có tác d ng nâng cao ch t lư ng h c

t p H c sinh không ch n m v ng ki n th c, mà còn ư c rèn luy n k n ng gi iquy t v n trong h c t p và i s ng

7 Phư ng pháp nghiên c u

7.1 Nghiên c u lý thuy t

- Nghiên c u cơ s lý lu n v các phương pháp d y h c hi n i, các phươngpháp d y h c Sinh h c phát huy tính tích c c, ch ng c a h c sinh

- Nghiên c u cơ s lý lu n c a vi c s d ng tình hu ng có v n trong d y

h c nh m phát huy tính tích c c, ch ng trong ho t ng nh n th c c a h c sinhtrong d y h c Sinh h c

7.2 Nghiên c u th c ti n

Nghiên c u chương trình d y h c Sinh h c THPT và chương trình, n i dung

ki n th c trong Sinh h c 12

i u tra, kh o sát và ánh giá vi c s d ng các phương pháp d y h c Sinh

h c trư ng THPT qua phi u h i, trao i v i ng nghi p v i h c sinh và phântích k t qu h c t p c a ngư i h c

H th ng hóa cơ s lí lu n c a d y h c nêu v n , c bi t là s d ng tình

hu ng có v n làm cơ s v n d ng d y h c Sinh h c: Tính quy lu t c a hi n

tư ng di truy n- Sinh h c l p 12 nâng cao-THPT

xu t nguyên t c xây d ng tình hu ng có v n trong d y h c Sinh h c:Tính quy lu t c a hi n tư ng di truy n- Sinh h c l p 12 nâng cao-THPT

Xác nh quy trình d y h c sinh cách gi i quy t tình hu ng có v n trong d y h cSinh h c: Tính quy lu t c a hi n tư ng di truy n- Sinh h c l p 12 nâng cao-THPT

Thi t k giáo án ph n Tính quy lu t c a hi n tư ng di truy n- Sinh h c l p

12 nâng cao-THPT theo hư ng s d ng tình hu ng có v n

9 C u trúc lu n v n

Ngoài ph n m u, k t lu n và khuy n ngh , tài li u tham kh o, ph l c, n idung chính c a lu n v n ư c trình bày trong 3 chương

- Chương 1: Cơ s lí lu n và th c ti n c a vi c s d ng tình hu ng có v ntrong quá trình d y h c sinh h c trư ng trung h c ph thông

- Chương 2: S d ng tình hu ng có v n trong d y h c chương II tính quy

lu t c a hi n tư ng di truy n- Sinh h c l p 12 nâng cao-THPT

- Chương 3: Th c nghi m và ánh giá k t qu th c nghi m

7

t qu n Xu hư ng này có nh hư ng sang M và nhi u nư c Châu Âu.

Pháp, ngay sau i chi n II, ã ra i nh ng “l p h c m i “, t i m t strư ng trung h c thí i m i m xu t phát c a m i ho t ng u tùy thu c vàosáng ki n, h ng thú, l i ích, nhu c u c a HS GV là ngư i giúp , ph i h p các

ho t ng c a HS, hư ng vào s phát tri n nhân cách c a tr , ti c r ng thí i m này

ch duy trì ư c 7 n m, tuy ã có nh ng g i ý r t hay Các thông tư, ch th c a Bgiáo d c Pháp su t trong nh ng n m 70, 80 u khuy n khích t ng cư ng vai trò

ch ng tích c c c a HS, ch o áp d ng phương pháp d y h c tích c c t b c

m m non, ti u h c lên trung h c

Hoa K , ý tư ng d y h c cá nhân hóa ra i trong nh ng n m 1970 ã

ư c th nghi m t i g n hai tr m trư ng GV xác nh m c tiêu, cung c p các phi u

hư ng d n r i HS ti n hành công vi c c l p theo nh p , phù h p v i n ng

l c

Trong nh ng th p k g n ây, c bi t là trong th p k u c a th k 21,phương pháp d y h c tích c c trên th gi i ti p t c phát tri n m nh m v i nh nghình th c m i Ngư i ta t m c ích giáo d c còn là ào t o, t ó xu t hi nphương pháp giáo d c theo m c tiêu, v i s nh n m nh ào t o v m t phương

pháp, ư c coi như là m t m c ích d y h c Như v y, trong phương pháp d y h c

tích c c, ngư i ư c giáo d c tr thành ngư i t giáo d c, là nhân v t t nguy n

ch ng, có ý th c v s giáo d c c a b n thân

nư c ta, v n phát huy tích tích c c, t l c, ch ng c a HS nh m tào

o nh ng ngư i lao ng sáng t o ã ư c t ra trong ngành Giáo d c- ào t o

t nh ng n m 60 c a th k XX Kh u hi u “bi n quá trình ào t o thành quá trình

t ào t o” c ng ã i vào các trư ng sư ph m t th i ó Phát huy tính tích c c c a

HS là m t trong nh ng phương hư ng c a c i cách giáo d c ư c tri n khai cáctrư ng ph thông t nh ng n m 1980 và cho n t n bây gi v n ang và s ti p

t c ư c duy trì trong m c tiêu i m i phương pháp d y h c ph thông mà BGiáo d c- ào t o ra Th nhưng, cho n nay có th nói ã qua th i gian tương

i dài th c hi n nhưng v n còn tình tr ng là th y c, trò ghi; thuy t trình gi ng

gi i xen k tái hi n; bi u di n tr c quan minh h a là nhi u Nh ng phương phápnày có h n ch là chưa phát huy ư c t i a tính ch ng, c l p trong ho t ng

nh n th c c a h c sinh Có th nói, bây gi r t ít GV không có kh n ng v n d ngcác phương pháp d y h c tích c c vào gi ng d y, nhưng v n là ch GV có v n

d ng sáng t o các phương pháp d y h c tích c c nhưng y không ph i là phươngpháp ư c s d ng thư ng xuyên trên các ti t h c trên l p mà ch y u là trong các

gi thao gi ng, các ti t d y thi GV d y gi i mà thôi

T t nhiên vi c áp d ng phương pháp d y h c tích c c không d dàng, nó òi

h i m t s i u ki n nh t nh v cơ s v t ch t, nhưng trong ó quan tr ng nh t

v n là ngư i GV M t trong nh ng cách s d ng phương pháp d y h c tích c ctrong d y h c là ngư i GV có th khai thác SGK theo hư ng bi n các d ki n c aSGK thành tình hu ng có v n h c sinh ph i có b n kho n th c m c v i v n

t ra, t ó i n mu n ư c t mình gi i áp b n kho n th c m c y, thông qua

trong vi c ch o, t ch c ho t ng h c t p nh m giúp h c sinh ch ng t

c m c tiêu d y h c” [7, tr 49] T nh ngh a này, chúng ta s i tìm hi uphương pháp d y h c tích c c

Trư c h t, chúng ta c n ph i ph i th ng nh t r ng: tính tích c c là m t ph m

ch t v n có c a con ngư i, trong i s ng xã h i hình thành và phát tri n tính tích

c c trong xã h i là m t trong các nhi m v ch y u c a giáo d c, nh m ào t o

nh ng con ngư i n ng ng, thích ng góp ph n phát tri n c ng ng

Tính tích c c ư c th hi n trong ho t ng c a con ngư i Tính tích c ctrong ho t ng hc t p th c ch t là tính tích c c nh n th c, c trưng khát v ng

hi u bi t, c g ng trí tu và ngh l c cao trong quá trình chi m l nh tri th c

Tr n Bá Hoành (2002) ã nêu ra nh ng bi u hi n ch y u trong tính tích c c

+ H c sinh hay nêu ra nh ng th c m c, òi h i ph i gi i thích c n k nh ng v n

mà sách giáo khoa, giáo viên hay các b n trình bày chưa rõ

+ H c sinh ch ng, linh ho t v n d ng nh ng ki n th c, k n ng ã có

nh n th c v n m i

+ H c sinh mong mu n ư c óng góp v i th y, v i b n nh ng thông tin

v a nh n ư c t nh ng ngu n khác nhau, có khi vư t qua ph m vi bài h c hay

môn h c

- Bi u hi n m t c m xúc: thái th ơ hay hào h ng, ph t l hay ng c

nhiên, hoan h ho c bu n chán trư c m t n i dung nào ó c a bài h c, ho c l i gi i

c a m t bài t p

Nh ng nghiên c u v tâm lí h c nh n th c cho th y: h ng thú là y u t d n

n t giác T giác và h ng thú là nh ng y u t tâm lí m b o tính tích c c và

c l p trong vi c h c t p c a h c sinh Ngư c l i, h c t p tích c c c ng có nh

hư ng t i s phát tri n c a h ng thú và t giác J Brunơ cho r ng: “H ng thú nh n

th c ư c hình thành qua vi c t ch c ho t ng h c t p như nh ng ho t ngkhám phá” [20, tr 74]

Xét v m c b n v ng, tính tích c c h c t p xu t hi n như m t tr ng thái

ho t ng Nó t n t i trong m t th i gian cùng v i ho t ng h c t p Khi kíchthích h c t p tr thành m t thu c tính b n v ng thì nó tr thành ng cơ luôn thôithúc và giúp cho ngư i ta t k t qu cao trong ho t ng h c t p c a mình

Như v y, “phơ ng pháp d y h c tích c c” (Active teaching and learning

methods) nói t i các phương pháp giáo d c/d y h c theo hư ng phát huy tính tích

c c ch ng sáng t o c a ngư i h c [7, tr 76] Thu t ng này ang ư c dùng ph

bi n trên th gi i

Có th nói, “tích c c” trong phương pháp d y h c tích c c ư c dùng v ingh a ho t ng, ch ng, trái ngh a v i không ho t ng, không ch ng chkhông dùng theo ngh a trái ngh a v i tiêu c c Tính tích c c bi u hi n trong ho t

11

ng nhưng ó c ng là ho t ng c a ch th Vì v y, phương pháp d y h c tích

c c là cách d y h c hư ng t i vi c h c ch ng, ch ng l i các thói quen h c t p

th ng Nói cách khác, phương pháp d y h c tích c c hư ng t i vi c ho t nghóa, tích c c hóa ho t ng nh n th c c a ngư i h c

Trong i m i phương pháp d y h c theo hư ng tích c c hóa ho t ng

M t là, d y h c thông qua t ch c các ho t ng c a h c sinh

Phương pháp d y h c tích c c d a trên cơ s tâm lí h c cho r ng: nhân cách

c a tr em ư c hình thành và phát tri n thông qua các ho t ng ch ng, các

ho t ng có ý th c Trí tu tr em phát tri n nh “ i tho i” gi a ch th v i i

tư ng và môi trư ng V v n này, J Piaget cho r ng: “Suy ngh t c là hành ng”, Rent c ng ch ra: “cách t t nh t hi u là làm”, còn theo H Chí Minh:

“H c hành, h c và hành ph i i ôi H c mà không hành thì vô ích, hành mà không h c thì hành không trôi ch y” [18, tr 26]

Trong phương pháp tích c c, ngư i h c là ch th c a ho t ng h c, ư c

cu n hút vào nh ng ho t ng do giáo viên t ch c và ch o, thông qua ó khám phá

nh ng i u mà mình chưa bi t ch không ph i là th ng ti p thu nh ng tri th c ã

ư c s p t s n H c sinh có th th c hi n m t h th ng các ho t ng: nghe, nói,

c, ghi, chép, làm báo cáo th c hành, làm thí nghi m, th o lu n, t v n và gi iquy t v n theo cách suy ngh c a mình, t ó n m v ng ư c ki n th c m i, k

n ng m i, v a n m ư c phương pháp “làm ra” nh ng ki n th c, k n ng ó mà không

nh t thi t ph i r p theo m u s n có ư c b c l , phát tri n ti m n ng sáng t o

Hai là, d y h c chú tr ng rèn luy n phơ ng pháp t h c

Phương pháp tích c c xem vi c rèn luy n phương pháp h c t p cho h c sinh,không ch là m t bi n pháp nâng cao hi u qu c a d y h c, mà còn là m c tiêu d y h c

Trong xã h i hi n i, v i s bùng n thông tin, s phát tri n c a khoa h c

và công ngh như v bão thì ngu n tri th c c a nhân lo i ư c t ng lên nhanhchóng Vì v y, i v i ngư i h c, i u quan tr ng nh t là c n h c cách ti p thu ki n

th c ó như th nào Do ó, vi c d y phương pháp h c cho h c sinh c n ư c quantâm ngay t b c ti u h c và càng lên b c cao hơn l i càng nên ư c coi tr ng B i

ây chính là cách h u hi u chu n b cho l p ngư i k t c thích ng v i xã h i

h c t p, trong ó m i ngư i ph i có n ng l c h c t p liên t c su t i

Có th coi phương pháp t h c là c u n i gi a h c t p và nghiên c u khoa

h c N u cho ngư i h c ư c rèn luy n phương pháp, kh n ng, thói quen t h c,

t nghiên c u thì h có kh n ng v n d ng nh ng i u ã h c vào nh ng tình

hu ng m i, bi t t l c phát hi n, t và gi i quy t v n g p ph i trong th c ti n,

d dàng thích ng v i cu c s ng, công tác lao ng trong xã h i

Vì v y, ngày nay ngư i ta nh n m nh n phương pháp h c trong quá trình

d y h c, t o ra s chuy n bi n t h c t p th ng sang h c t p ch ng

Ba là, t ng c ng h c t p cá nhân, ph i h p v i h c t p h p tác

Trong m t l p h c, có s không ng u v trình ki n th c, n ng l c tưduy c a h c sinh Trong khi ó, phương pháp tích c c l i òi h i trí tu và ngh l ccao c a m i h c sinh trong quá trình t l c giành l y ki n th c Do ó, khi áp d ngphương pháp tích c c, bu c ph i ch p nh n s phân hóa v cư ng , ti n hoànthành nhi m v , nh t là bài h c ư c thi t k thành m t chu i công tác c l p

ư c giao cho t ng cá nhân th c hi n

Phương pháp tích c c ư c áp d ng trình càng cao thì s phân hóa càng

l n Vi c s d ng các phương ti n thi t b d y h c hi n i như: máy tính, cácphương ti n nghe nhìn, … s áp ng cá th hóa ho t ng c l p theo nhu c u vànâng cao n ng l c c a m i h c sinh

Tuy nhiên, trong h c t p không ph i m i tri th c, k n ng thái u ư chình thành b ng nh ng ho t ng thu n túy cá nhân L p h c là môi trư ng giao

ti p gi a th y - trò, trò – trò t o nên m i quan h h p tác gi a cá nhân trên con

ư ng khám phá tri th c m i Khác v i các phương pháp d y h c truy n th ng,

trong phương pháp h c t p h p tác, m i quan h trò – trò gi vai trò n i b t Thông

13

qua s h p tác tìm tòi nghiên c u, th o lu n, tranh lu n, ý ki n c a m i cá nhân

ư c b c l , ư c i u ch nh hay bác b , tán thành hay ph n i, qua ó ngư i h c

ư c nâng lên m t trình m i

Trong giáo d c, vi c h c t p nhóm có th ư c t ch c v i các quy mô khácnhau nhưng ph bi n nh t trong d y h c là ho t ng h p tác trong nhóm nh (t 4– 6 ngư i) Ho t ng t p th trong nhóm s làm cho t ng thành viên ư c b c lsuy ngh , thái c a mình Qua ó, các thành viên ư c t p th u n n n, i u

ch nh, làm phát tri n tình b n, ý th c t ch c k lu t, tinh th n tương tr , ý th c

c ng ng ó chính là cơ s ngư i h c quen d n v i s phân công h p táctrong lao ng xã h i sau này Hi u qu h c t p s t ng lên khi ph i gi i quy t

nh ng v n khó kh n, lúc xu t hi n th c s nhu c u ph i h p gi a các cá thhoàn thành nhi m v chung

H c t p h p tác không mâu thu n v i h c t p cá th , c ng không h n ch

m c tích c c c a cá nhân vì trong m i nhóm h c t p, m c tiêu ho t ng làchung c a toàn nhóm, nhưng m i cá nhân ư c phân công m t nhi m v c th Trong nhóm, m i cá nhân u ph i n l c, không th d a hoàn toàn vào ngư ikhác, m i thành viên trong nhóm ph i ph i h p v i nhau t m c tiêu chung Môhình h p tác trong xã h i ư c ư a vào i s ng h c ư ng có tác d ng chu n bcho m i h c sinh thích ng v i s phân công h p tác, trong ó m i ngư i s ng vàlàm vi c trong m t t p th c ng ng c bi t, trong n n kinh t th trư ng v i xu

hư ng toàn c u hóa, xu t hi n nhu c u h p tác xuyên qu c gia, liên qu c gia, thì

n ng l c h p tác th c s tr thành m c tiêu c a giáo d c nhà trư ng

b cho h c sinh kh n ng h c t p liên t c su t i ư c xem là m t m c tiêu giáo

d c M c tiêu này òi h i giáo viên ph i hư ng d n cho h c sinh phát tri n n ng l c

t ánh giá t i u ch nh cách h c Vì th , giáo viên ph i t o i u ki n h csinh t ánh giá và có th tham gia ánh giá l n nhau Rèn luy n n ng l c t ánhgiá và i u ch nh ho t ng k p th i là m t trong nh ng m c tiêu quan tr ng mànhà trư ng c n trang b cho h c sinh.

Theo hư ng phát tri n phương pháp tích c c ào t o nh ng con ngư i

n ng ng, s m thích ng v i i s ng xã h i, hòa nh p và góp ph n phát tri n

c ng ng, thì vi c ki m tra ánh giá không ch d ng l i yêu c u tái hi n ki n

th c, l p l i các k n ng ã h c mà ph i khuy n khích trí thông minh, sáng t o, ph i

gi i quy t các v n n y sinh trong các tình hu ng th c t Mu n v y, ph i c i ti n

n i dung, hình th c và phương pháp ki m tra ánh giá Vi c thay i khâu ánh giá

s có tác ng thúc y s i m i phương pháp d y h c

V i s tr giúp c a các phương ti n k thu t hi n i, ki m tra ánh giá skhông còn là vi c n ng nh c, mà giáo viên l i có nhi u thông tin k p th i hơnlinh ho t i u ch nh ho t ng d y và ch o ho t ng h c

N m là, vai trò c a ng i giáo viên trong các phơ ng pháp d y h c tích c c

Ngư i ta thư ng t câu h i là trên th c t , phương pháp d y h c nh m pháthuy tính tích c c c a h c sinh, có làm gi m nh vai trò c a ngư i th y giáo không?

Hi n nay xu th chung c a th gi i là chuy n t ki u d y h c l y GV làmtrung tâm, trong ó phương pháp d y ch y u là thuy t trình, c tho i, gi ng gi i,

th y nói trò ghi, HS ti p thu m t cách th ng, sang ki u d y h c l y HS làm trungtâm, trong ó d y h c coi tr ng vi c rèn luy n cho HS phương pháp t h c, t pháthuy tính ch ng, tích c c trong h c t p

C n ph i th y r ng trong d y h c tích c c thì vai trò c a ngư i giáo viênkhông nh ng không b h th p mà còn tr nên vô cùng quan tr ng Ngư i giáo viên

ph i có trình chuyên môn sâu r ng, có trình sư ph m lành ngh , có u ócsáng t o và nh y c m m i có th t ch c, hư ng d n các ho t ng c l p c a h csinh m t cách hi u qu Có th nói, ngư i giáo viên không còn óng vai trò ơ nthu n là truy n t ki n th c, mà tr thành ngư i thi t k , t ch c, hư ng d n các

ho t ng h c sinh t l c chi m l nh các ki n th c m i, hình thành các k n ng vàthái m i Trên l p, HS ho t ng là chính, nhưng trư c ó, khi so n bài, giáo viên

ph i u tư nhi u th i gian và công s c m i có th th c hi n bài lên l p v i vai trò là

15

ngư i g i m , xúc tác, ng viên, c v n, tr ng tài trong các ho t ng tìm tòi hào

h ng, tranh lu n sôi n i c a h c sinh (Theo Phan Tr ng Ng , 2006) [ 18, tr 30]

k n ng, k x o mà còn làm cho d y h c mang tính giáo d c và tính phát tri n

Phát tri n n ng l c nh n th c bao g m vi c rèn luy n các k n ng nh n th c

c m tính như: quan sát, chú ý, ghi nh ,… và k n ng nh n th c lí tính – k n ng tưduy như: phân tích, t ng h p, so sánh, khái quát hóa, tr u tư ng hóa, c th hóa, ….Trong ó quan tr ng là hình thành các ph m ch t tư duy như tính tích c c, tính c

l p, sáng t o c ng như tính phê phán, linh ho t, kh n ng ph i h p hài hòa các thao tác

tư duy

Phát tri n n ng l c hành ng bao g m rèn luy n tính tích c c, c l p sáng

t o trong ho t ng h c t p, nghiên c u, phát tri n các k n ng, thói quen t ch clao ng h p lí, phát hi n k p th i gi i quy t nh ng v n n y sinh trong cu c s ng

Như v y, nâng cao tính tích c c, c l p trong hành ng th c ti n c a h csinh là yêu c u cơ b n c a nhi m v phát tri n trong quá trình d y h c, m b o

m c ích ào t o nh ng con ngư i t ch , n ng ng và sáng t o

Hai là: áp ng c nhu c u i m i v phơ ng pháp d y h c n c ta

Phát huy tính tích c c c a h c sinh là nhi m v ã ư c t ra trong ngànhgiáo d c nư c ta t nh ng n m 60 c a th k XX, và tr thành m t trong nh ngphương hư ng c a c i cách giáo d c t n m 1980 Tuy nhiên, cho n nay, phươngpháp d y h c ph bi n trong các nhà trư ng ph thông v n là cách h c th y c, tròchép, thuy t trình, ôi lúc có xen k v n áp tái hi n S d phương pháp d y h cmang tính truy n th ng này v n ư c duy trì trong m t th i gian khá dài là do nhi unguyên nhân, nhưng m t nguyên nhân c n b n ã h n ch s phát tri n các phươngpháp tích c c là thi u ng l c h c t p t phía h c sinh

Ngày nay, v i s phát tri n c a xã h i trên con ư ng thích ng v i cơ chkinh t th trư ng, r t nhi u ngư i ã có chuy n bi n v nh n th c, v m c ích,

ng cơ và thái h c t p: “H c có vi c làm t t hơn, h c chu n b cho cu c

s ng” H ý th c ư c r ng, có h c gi i trong nhà trư ng m i g t hái ư c s thànhcông ngoài xã h i i u ó bu c nhà trư ng ph i thay i nhi u v n i dung,phương pháp ào t o, trong ó có s thay i l n nh t v phương pháp d y và h c

mà tính tích c c là h t nhân c t lõi Chính nhu c u b c bách ó ã t o i u ki n

ti n hành i m i phương pháp d y h c nư c ta trong nhi u n m g n ây

M t trong nh ng phương pháp h u hi u nh t i m i phương pháp d y

h c là s d ng các phương pháp theo hư ng phát huy tính tích c c c a h c sinh

i u ó có ngh a là, chuy n d n sang cách d y h c l y h c sinh làm trung tâm, th y

ch là ngư i o di n t ch c, trò t tìm ra tri th c, phương pháp h c hi u qu

Như v y, phương pháp d y h c tích c c có m t ý ngh a r t l n i u ó

ch ng t r ng s d ng các phương pháp d y h c theo hư ng phát huy tính tích c c

c a h c sinh s mang l i hi u qu cao trong d y h c.[6, tr 22-24]

1.1.2 D y h c nêu v n - d y h c tình hu ng có v n

1.1.2.1 Khái ni m d y h c tình hu ng có v n

Trong các công trình c a các tác gi trong và ngoài nư c, d y h c nêu v n

ư c g i v i nhi u tên khác nhau: d y h c nêu v n , d y h c gi i quy t v n ,

d y h c nêu v n - ơritxtic, d y h c nêu v n – tìm tòi, d y h c tình hu ng có

v n Nh ng cách g i tên ó i vào chi ti t có nh ng i m khác nhau v thu t

ng , nhưng b n ch t thì gi ng nhau

Theo M I Macmutov: “t o ra m t chu i tình hu ng có v n

ho t ng c a h c sinh nh m c l p gi i quy t các v n h c t p, c a quá

trình d y h c nêu v n ” [9, tr 242]

và i u khi n

ó là th c ch t

V Ôkôn cho r ng: “D y h c nêu v n là d y h c d a trên s i u khi n

h c sinh c l p gi i quy t các bài toán th c hành hay lý thuy t” [9, tr 242]

ng V Ho t (1997) ã ư a ra m t nh ngh a khá y , l t t ư c b n

ch t c a d y h c nêu v n là: “D y h c nêu v n là m t ho t ng có ch nh

c a giáo viên b ng cách t ra v n h c t p và t o ra nh ng tình hu ng có v n , h ng d n h c sinh h c t p nh m di n t và gi i quy t các v n h c t p, t o

i u ki n cho s l nh h i các tri th c m i và các cách th c hành ng m i, hình thành n ng l c sáng t o c a h c sinh” [9, tr 242]

17

Nguy n Ng c Quang (1990) l i nh ngh a phương pháp d y h c nêu v n

là m t ti p c n lý lu n d y h c ang phát tri n Theo tác gi : “D y h c nêu v n

-ơritxtic không ph i là m t phơ ng pháp d y h c c th ơ n gi n nh t Nó là m t phân h phơ ng pháp d y h c chuyên bi t hóa, t c là m t t p h p nhi u phơ ng pháp d y h c liên k t nhau ch t ch và tơ ng tác v i nhau Trong ó, phơ ng pháp xây d ng bài toán ơritxtic gi vai trò tr ng tâm, ch o, g n bó các phơ ng pháp

d y h c khác nhau trong t p h p thành m t h th ng toàn v n” [20, tr 121]

Vì n i dung cơ b n c a các cách g i tên là gi ng nhau nên dùng “d y h cnêu v n ” ch chung cho các cách g i tên ã nêu

1.1.2.2 B n ch t c a d y h c nêu v n

B n ch t c a d y h c nêu v n là t o nên m t chu i nh ng tình hu ng có

v n và i u khi n ho t ng h c c a ngư i h c nh m t l c gi i quy t nh ng

v n là h th ng tình hu ng có v n và h th ng các câu h i nêu v n

Ngoài ra, d y h c nêu v n còn có tác d ng tích c c hóa ho t ng nh n

th c c a ngư i h c Ngư i h c ư c t vào tình hu ng trong ó có mâu thu n

nh n th c gi a cái ã bi t và cái ph i tìm, t c tr ng thái có nhu c u b c thi t mu n

gi i quy t b ng ư c mâu thu n ó, ngư i h c l nh h i ki n th c m t cách t giác

và tích c c

M t khác, d y h c b ng tình hu ng có v n có nh ng nét cơ b n c a s tìmtòi khoa h c trong ó tư duy c l p sáng t o v a là phương ti n v a là m c ích

c a quá trình d y h c và có yêu c u cao i v i ngư i d y và ngư i h c

Tuy d y h c nêu v n t n khá nhi u th i gian và nhi u công s c nhưng l i

có hi u qu và ch t lư ng cao B ng phương pháp d y h c này h c sinh n m ch c

ki n th c, nh lâu, m b o s cá nhân hóa, hư ng vào ngư i h c Hơn n a, d y

h c nêu v n còn có th áp d ng r ng rãi cho nhi u môn h c, nhi u d ng bài h ccác m c khác nhau

1.1.2.4 C u trúc c a d y h c nêu v n

D y h c nêu v n ư c th c hi n các m c khác nhau tùy thu c m ctham gia c a h c sinh vào vi c gi i quy t v n : Giáo viên th c hi n toàn bquy trình c a d y h c nêu v n thì ó là phương pháp thuy t trình nêu v n ; còn

n u c th y và trò cùng th c hi n toàn b quy trình: phương pháp nghiên c u nêu

v n

S phân chia các giai o n c a phương pháp d y h c này c ng có nhi u quan i

m khác nhau

Lê Phư c L c (1997) nêu ra b n giai o n c a d y h c nêu v n :

Giai o n 1: Nêu v n làm xu t hi n tình hu ng có v n trong h c t p

Vi c nêu v n ây khác v i “ t v n ” hay “m bài” bình thư ng các

gi h c Ngh a là làm th nào ó xu t hi n m t tình hu ng và cái quan tr ng hơn

là tình hu ng y ph i ư c h c sinh ch p nh n, tr thành tình hu ng có v n

HS Giáo viên có th b ng m t câu chuy n, m t hi n tư ng quen bi t, m t thí

nghi m, … làm xu t hi n tình hu ng K t thúc giai o n này, v n c n gi i

quy t ư c phát bi u dư i d ng m t câu h i

Giai o n 2: Làm k ho ch

Giáo viên g i ý, hư ng HS tái hi n ki n th c c suy ngh , c g ng tr l i

b ng m t gi thuy t ho c ư a ra phương hư ng gi i quy t v n Th y trao i v i HS, HS

trao i trong nhóm có gi thuy t và v ch ra phương án ki m tra gi thuy t

Giai o n 3: Th c hi n k ho ch

Ki m tra các gi thuy t, th y trò cùng th o lu n, l p lu n xem gi thuy túng hay sai N u sai l i t gi thuy t khác

19

T,H: phát bi u v n

T: g i ý ngu n tài li uH: tái hi n sáng t oH: nêu các gi thuy t, d án

T,H: l p k ho ch gi i quy tT,H: th c hi n k ho ch

T,H: ánh giá, k t lu n cu i

T: t ng k t th c hi n k ho chT,H: v n d ng th c t

T: v n d ng v n m i

(Ngu n: D y h c nêu v n c a Lecne I n m 1977)

T: Th y H: H c sinhTrong " i cơ ng phơ ng pháp d y h c Sinh h c", Tr n Bá Hoành (2002)

ã c th hóa các bư c c a d y h c nêu v n

Bư c 1: t v n , xây d ng bài toán nh n th c

+ T o tình hu ng có v n

Ba là, vì c i m tích c c hóa ư c ho t ng h c t p c a h c sinh nên các

em t p trung vào h c t p, không chú tr ng t i các v n khác, t o i u ki n thu n

l i giáo viên bao quát l p t t

B n là, phương pháp d y h c nêu v n còn giúp h c sinh bư c u làmquen v i ho t ng trí tu , tránh l i làm vi c th ng d p khuôn, hình thành thóiquen nghiên c u khoa h c, n p suy ngh c l p sáng t o

M t khác, phương pháp này còn cho phép s d ng t t các phương ti n, thi t

b d y h c và h c sinh tích c c nh n th c qua vi c gi i quy t v n nên gi h c sôi

n i

b) V như c i m

21

Trên th c t , không có m t phương pháp d y h c nào là v n n ng, phươngpháp nào c ng có như c i m và vi c ch ra như c i m c a m i phương pháp d y

h c là r t c n thi t Vì nh ó, GV bi t k t h p các phương pháp d y h c v i nhau

kh c ph c nh ng h n ch c a m i phương pháp M t s h n ch c a phươngpháp s d ng tình hu ng có v n như:

Phương pháp d y h c nêu v n ch có hi u qu trong khi d y bài m i V i

nh ng bài h c, nh ng khái ni m có tính ch t tiêu vi c s d ng phương pháp d y

h c này và xây d ng cách gi i quy t không có hi u qu cao

chu n b cho m t ti t h c s d ng phương pháp d y h c này, GV ph idành nhi u th i gian t o các tình hu ng có v n

Thêm vào ó, vi c v n d ng phương pháp còn ph thu c nhi u vào trình

nh n th c c a h c sinh (các em ph i có ki n th c nh t nh m i áp d ng phươngpháp d y h c này ư c) và giáo viên (ph i là ngư i có tri th c sâu s c, uyên thâm,sáng t o và yêu ngh ) Chính vì th , không ph i môn h c nào, bài h c nào c ng áp

d ng d y h c nêu v n ư c

1.2 Các m c tình hu ng có v n

1.2.1 Khái ni m tình hu ng có v n

Thu t ng tình hu ng có v n ư c s d ng r ng rãi trong các tài li u khoa

h c hi n nay Nhi u nhà nghiên c u ã ư a ra nhi u nh ngh a khác nhau v “tình

hu ng có v n ”

Ia Lecne (1977) cho r ng: “Mu n tình hu ng có v n hoàn thành c

ch c n ng c a nó là kích thích t duy, thì nó ph i c ch th ti p nh n gi i quy t Tình hu ng này s x y ra n u ch th s n có m t tri th c ban u nào y

áp ng n i dung c th c a tình hu ng, s n có nh ng phơ ng ti n trí óc x s

v i n i dung c th ó Trong tr ng h p này, tình hu ng có v n tr thành v n V n là m t tình hu ng có v n c ch th ti p nh n gi i quy t d a trên các phơ ng ti n (tri th c, k n ng, kinh nghi m tìm tòi) s n có c a mình Cho nên

m i v n u ch a ng trong tình hu ng có v n , nh ng không ph i b t kì tình

hu ng có v n nào c ng u là v n c ” [11, tr 25]

Tr n Th Qu c Minh (1996) ã nh n m nh tính mâu thu n c a tình hu ng có

M t là, tình hu ng có v n là tình hu ng trong ó ch a ng mâu thu n

gi a nhu c u và phương ti n mà ch th có ư c Mâu thu n này ph i ư c ch th

1.2.2 Phân lo i tình hu ng có v n

Có nhi u c n c phân lo i tình hu ng có v n Xu t phát t m i c n cphân lo i, các tác gi i n các lo i tình hu ng có v n khác nhau

1.2.2.1 D a vào c i m, tính ch t c a v n c n gi i quy t

Nguy n Xuân Khoái chia ra các lo i tình hu ng sau:

+ Tình hu ng t bi n, có tác d ng làm h c sinh n y ra câu h i “t i sao l inhư th ?”

+ Tình hu ng b t ng , làm cho h c sinh không tin tư ng vào nh ng i umình ư c bi t, ư c trông th y

23

+ Tình hu ng không phù h p, b t h c sinh ph i c suy ngh khác v i suy ngh trư cây.

+ Tình hu ng xung t (trư c s ki n trái ngư c nhau) làm cho h c sinh n y sinh

câu h i “chân lý âu?”

+ Tình hu ng l a ch n: ng trư c m t s la ch n r t khó kh n v a éo le

v a oái o m c v tâm lý l n k thu t, gi a 2 hay nhi u phương án gi i quy t

+ Tình hu ng t i sao: tìm ki m nguyên nhân c a m t k t qu , ngu n g c c a

m t hi n tư ng, ng cơ c a hành ng

1.2.2.2 D a vào tình ch t c a s ki n

+ Tình hu ng th c t : s ki n hoàn toàn là thc t ã và ang di n ra i v ingư i khác và b n thân

+ Tình hu ng gi nh: s ki n ư c hư c u do tư ng tư ng, s ki n ó có

th chưa bao gi x y ra trong th c t ho c có th x y ra nơi khác, ngư i khác

1.2.2.3 D a vào yêu c u c n gi i quy t

+ Tình hu ng tìm gi i pháp cho hành ng

+ Tình hu ng phê phán úng sai các hành ng ã x y ra

1.2.2.4 D a vào m c ph c t p c a tình hu ng

+ Tình hu ng ơ n: n i dung ơ n gi n và òi h i gi i quy t m t yêu c u

+ Tình hu ng ph c t p: n i dung ph c t p và òi h i ph i áp ng gi i quy tnhi u yêu c u

Ví d : Tình hu ng nêu ra v a yêu c u tìm gi i pháp cho hành ng, v a yêu

c u phân tích rút ra k t lu n sư ph m

C n c vào s tham gia c a giáo viên và h c sinh, ngư i ta ư a ra các m ckhác nhau v phương pháp d y h c s d ng tình hu ng có v n (B ng 1.1)

M c 1: Giáo viên t v n , nêu cách gi i quy t v n H c sinh th c

hi n cách gi i quy t v n theo s hư ng d n c a giáo viên Giáo viên ánh giá k t

qu làm vi c c a h c sinh và rút ra k t lu n

M c 2: Giáo viên nêu v n , g i ý h c sinh tìm ra cách gi i quy t v n H c sinh th c hi n gi i quy t v n v i s giúp c a giáo viên khi c n Giáoviên cùng h c sinh ánh giá

M c 3: Giáo viên cung c p thông tin t o tình hu ng có v n H c sinhphát hi n và xác nh v n n y sinh, t l c xu t các gi thuy t và l a ch n gi ipháp H c sinh th c hi n cách gi i quy t v n Giáo viên và h c sinh cùng ánhgiá

M c 4: H c sinh t phát hi n v n n y sinh trong hoàn c nh c a mình

ho c c ng ng, l a ch n v n gi i quy t, t xu t gi thuy t, t xây d ng k

ho ch gi i, th c hi n k ho ch, t ánh giá ch t lư ng, hi u qu , có ý ki n b sung

c a giáo viên khi k t thúc [8, tr 82]

Có th nói, tính a d ng và phong phú c a tình hu ng có v n trong d y

h c làm cho phương pháp d y h c nêu v n có kh n ng phù h p v i nhi u i

tư ng h c sinh có n ng l c h c t p khác nhau Nh tình hu ng có v n có các

m c t d n khó mà d y h c nêu v n th c s là phương pháp d y h c cótác d ng làm òn b y cho s tích c c h c t p và phát tri n tư duy c a h c sinh

25

1.2.4 M c ích và ý ngh a c a vi c áp d ng tình hu ng có v n trong d y h c.

Tình hu ng có v n là h t nhân c a d y h c nêu v n , hay nói cách khác

b n ch t c a d y h c nêu v n là các tình hu ng có v n Như v y vi c t o ratình hu ng, s d ng các tình hu ng là vô cùng quan tr ng, có vai trò quy t nh n

s thành công c a gi h c M t khác, vi c s d ng tình hu ng có v n trong d y

h c không ch giúp h c sinh hi u sâu, n m v ng ki n th c, k n ng, k x o c a bài

h c mà còn làm t ng s h ng thú, tính tích c c h c t p c a h c sinh Vi c s d ngtình hu ng có v n trong d y h c còn có ý ngh a quan tr ng là nó có kh n ng

bi t hóa cao

Vi c t o tình hu ng có v n trong d y h c còn có các m c ích sau:

Vi c t o tình hu ng có v n nh m lôi cu n s chú ý c a h c sinh i v icâu h i, nhi m v , ch h c t p, gây cho h c sinh h ng thú nh n th c

Ngoài ra, t o tình hu ng có v n còn giúp hc sinh xác nh gi i h n ki n

th c c n n m v ng c n thi t trư c ây và ch ra hư ng tìm ki m con ư ng phù

h p hơn t tình hu ng có v n

1.3 C s th c ti n c a tài

có cơ s th c ti n c a tài, chúng tôi ã ti n hành kh o sát th c tr ng

d y và h c Sinh hc m t s trư ng THPT Chúng tôi ã ti n hành d gi , trao i

tr c ti p và phát phi u i u tra i v i 15 giáo viên ang tr c ti p tham gia gi ng

d y m t s trư ng THPT n i thành Hà N i, ng th i ti n hành kh o sát 250

h c sinh kh i 12 Ban KHTN trư ng THPT oàn k t - Hai Bà Trưng K t qu thu

ư c như sau:

26

- Không h c bài c vì không hi u bài 10 4

- Không h c bài c vì không thích môn Sinh h c 56 22,4

- H c bài c nhưng ch h c thu c lòng m t cách máy 125 50móc

- H c bài c tr l i nh ng câu h i và bài t p trong 14 5,6SGK c ng như c a GV cho v nhà y

- H c bài c , c trư c bài m i và tìm hi u nh ng 5 2

ki n th c có liên quan n bài m i

- Xem l i bài i phó n u b GV g i lên b ng 48 19,2

- Không suy ngh gì vì d oán s không b g i lên b ng 30 12

- Suy ngh tr l i các câu h i c a GV t ra 130 52

- Nghe b n tr l i nh n xét, b sung, ánh giá 50 20

5 Trong gi h c, khi GV a ra câu h i ho c bài t p 250 100%

- Không c n h c mà s d ng tài li u quay cóp 7 2,8

- Thư ng không h c mà i b n làm chép 19 7,6

- Có h c nhưng h c qua loa 128 51,2

- H c k n i dung ki m tra mà GV d n trư c 96 38,4

Qua phân tích s li u thu ư c, chúng tôi rút ra nh n xét sau:

V ý th c h c t p: s ông h c sinh ch coi Sinh h c là m t môn ph (chi m 61,6%);không h ng thú, say mê môn h c (chi m 31,2%); ch m t s ít là các em yêu thích môn h c này(chi m 7,2%)

V phương pháp h c b môn: s h c sinh hi u sâu ki n th c, có phương

pháp h c t p ch ng sáng t o chi m t l r t th p, ph n l n v n là phương pháp

h c th ng như: i v i vi c chu n b bài m i, n u giáo viên giao nhi m v c

th thì s h c sinh có ý th c chu n b bài c ng là ít (chi m 5,6%) Bên c nh ó, r t

ít h c sinh có th t c n i dung ki n th c s p h c và tìm c thêm tài li u liênquan ngoài SGK (2%) S chu n b bài c a h c sinh ch y u là b ng cách h c thu clòng nh ng gì ư c ghi trong v (50%), th m chí là không chu n b gì cho bài m i(16%) Có th nói, ph n l n h c sinh v n chưa có ý th c u tư th i gian và công

s c vào tìm hi u bài, c ng như chưa th y rõ ư c t m quan tr ng c a b môn, nên

h c sinh ch h c v i thái i phó, chưa th c s say mê, yêu thích môn h c T

28

ó ã d n n k t qu là ch t lư ng l nh h i ki n th c và k t qu b môn còn chưa

cao (s h c sinh t lo i trung bình, lo i y u chi m t l 56% và 4%)

29

Qua các s li u th ng kê b ng 1.3, các phương pháp thư ng xuyên ư c s d ng

là: thuy t trình, gi ng gi i (60%); gi i thích minh h a (73.3%), làm vi c v i SGK

hay tài li u tham kh o (80%), v n áp tái hi n (86,7%) … Các phương pháp ít ư c s

d ng thư ng xuyên như: th c hành thí nghi m (33,3%), d y h c nêu v n (26,7%)

Có th nói, hi n nay các giáo viên ã có s i m i phương pháp d y h c bmôn và ã áp d ng m t s phương pháp tích c c, nhưng s i m i này v n còn ch m.Giáo viên v n chưa có nh ng bi n pháp th c s hi u qu t ch c ho t ng nh n

th c c a h c sinh, phương pháp h c t p c a h c sinh ch y u v n còn th ng, kh

n ng v n d ng ki n th c c ng như n ng l c tư duy còn r t nhi u h n ch

1.3.2.1 V phía giáo viên

Do trong nh ng n m g n ây vi c i m i v phương pháp gi ng d y là yêu

c u hàng u c a ngành giáo d c ra i v i GV, nên ph n l n trong gi ng d y,

GV ã có v n d ng các phương pháp d y h c tích c c Song s giáo viên d y h ctheo phương pháp tích c c chưa nhi u và thư ng xuyên, mà ch y u là trong githao gi ng, các ti t d y thi giáo viên gi i M c dù ai c ng bi t r ng phương phápnày th c s lôi cu n h c sinh, làm cho h c sinh ch ng n m v ng ki n th c

a s giáo viên cho r ng v n d ng phương pháp d y h c tích cc ch áp

d ng có hi u q a i v i h c sinh khá và gi i vì ch nh ng HS có nh n th c nhanh

m i có kh n ng ti p nh n có hi u qu phương pháp này

Do thi c và ki m tra v n còn n ng v tái hi n ki n th c Vì cách thi c và

ki m tra như th nào thì s có cách d y và h c tương ng

Ngoài ra, m t s giáo viên còn chưa tâm huy t vi ngh , ý th c tích c c c i

ti n phương pháp d y h c còn m nh t nên d n n ch t lư ng gi h c còn chưa

t t, không kích thích ư c tính tích c c và h ng thú c a h c sinh i v i b môn

1.3.2.2 V phía h c sinh

a s h c sinh v n coi môn Sinh h c là môn ph Do v y, không u tư th i gian

và công s c vào h c mà ch mang tính ch t i phó v i các gi ki m tra c a giáo viên

H u h t h c sinh chưa bi t cách h c, ch quen vi cách h c thu c lòng n idung mà giáo viên cho ghi và chưa chú ý n vi c phân tích, ch ng minh b n ch tcác n i dung ó H c sinh chưa tích c c ch ng sáng t o l nh h i ki n th c

30

H c sinh chưa có thói quen t làm vi c v i sách giáo khoa ch ng l nh

h i tri th c m i, th m chí h c sinh không có sách giáo khoa, sách tham kh o Ch

m t s ít h c sinh m i s d ng tài li u sách giáo khoa h c nhà

K t lu n chư ng 1

Trong các phương pháp d y h c theo hư ng phát huy tính tích c c, sáng t o

c a ngư i h c, thì d y h c s d ng tình hu ng có v n là m t phương pháp cónhi u ưu th

C n c vào nh ng cơ s khoa h c ó, chúng tôi rút ra nh ng k t lu n sau:

- Trong quá trình th c hi n tài nghiên c u, c n d a vào cơ s lý lu n c a

d y h c nêu v n ; khái ni m v tình hu ng có v n ; phân lo i tình hu ng có v n, làm n n t ng lý thuy t cho tài nghiên c u

- Vi c thi t k tình hu ng có v n d y h c Sinh h c trung h c phthông v cơ b n là vi c thi t k các bài toán nh n th c Thi t k THCV tuân theocác nguyên t c phát huy ư c tính tích c c c a h c sinh trong h c t p

- Vi c xây d ng THCV có th ti n hành theo các ki u khác nhau, nhưngtrong ó tình hu ng nhân- qu (hay “T i sao”), r t ư c chú ý trong quá trình thi t

k bài t p nh n th c

- Khi thi t l p bài toán nh n th c, i u quan tr ng là t o ra THCV , hình thànhmâu thu n hay th c m c trong nh n th c c a h c sinh v nh ng cái ã và

chưa bi t Chính s mâu thu n này ã kích thích tư duy tích c c c a HS, t o cho HS

có s ham mu n, tìm tòi, sáng t o gi i quy t THCV trong bài toán nh n th c,thông qua các thao tác tư duy trên n n t ng tri th c có liên quan t i v n

- Tinh tích c c c a HS ư c phát huy khi ư c ư a vào THCV , ó là tình

hu ng mà khi mâu thu n khách quan c a nhi m v nh n th c ư c HS ch p nh nnhư môt “v n h c t p” mà HS c n và có th gi i quy t ư c K t qu là HS n m

ư c tri th c m i Nh n m nh i u này phân bi t v i “v n khoa h c” “V n

h c t p” liên quan ch y u n ph m vi ki n th c trong chương trình mà HS cònchưa bi t và ph i l nh h i, nh ng ki n th c này ã ư c khoa h c khám phá t lâu

Chư ng 2 S D NG TÌNH HU NG CÓ V N TRONG D Y H C

CHƠ NG II: TÍNH QUY LU T C A HI N T ONG DI TRUY N- SINH H C 12

BAN KHOA H C T NHIÊN

2.1 C u trúc chư ng trình và n i dung c b n chư ng II: Tính quy lu t c a hi

n tư ng di truy n - Sinh h c 12 ban KHTN

Tính quy lu t c a hi n tư ng di truy n thu c chương II c a ph n n m Di truy n h

c Chương này bao g m 9 bài:

Bài 11 Quy lu t phân li

Bài 12 Quy lu t phân li c l p

Bài 13 S tác ng c a nhi u gen và tính a hi u c a genBài 14 Di truy n liên k t

Bài 15 Di truy n liên k t v i gi i tính

Bài 16 Di truy n ngoài NST

Bài 17 nh hư ng c a môi trư ng n s bi u hi n c a genBài 15 Bài t p chương chương II

Nh nh ng ki n th c chương I v cơ s v t ch t và cơ ch c a di truy n và

bi n d , HS có cơ s hi u nh ng m i quan h nhân qu chi ph i tính quy lu t c a

hi n tư ng di truy n và bi n d Chính nh s nhân ôi c a ADN d n n s nhân

ôi, phân li và t h p c a NST theo nh ng cơ ch xác nh mà s di truy n quanhân di n ra theo nh ng quy lu t ch t ch

2.2 Nguyên t c xây d ng tình hu ng có v n trong d y h c ph n tính quy

lu t c a hi n tư ng di truy n Sinh h c 12 ban KHTN

Các nguyên t c xây d ng tình hu ng có v n là cơ s quan tr ng s

d ng phương pháp tình hu ng có v n

Tình hu ng có v n ph i ch a ng mâu thu n nh n th c, hay mâu thu n

gi a cái ã bi t và cái ph i tìm, gi a nhi m v nh n th c v i trình c a h c sinh

v nh ng ki n th c, k n ng s n có Do ó, h c sinh ý th c ư c nh ng khó kh ntrong tư duy ho c hành ng mà nh ng hi u bi t s n có chưa vư t qua Thêm

32