Tiếp tục đổi mới câu hỏi dạy học truyện ngắn thuốc của lỗ tấn cho học sinh lớp 12

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM “THUỐC” CỦA LỖ TẤN Ở LỚP 12 .... Trong đó sử dụng câu hỏi sao chohiệu quả về việc dạy học c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LƯU THỊ NỤ

TIẾP TỤC ĐỔI MỚI HỆ THỐNG CÂU HỎI DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN "THUỐC" CỦA LỖ

TẤN CHO HỌC SINH LỚP 12

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LƯU THỊ NỤ

TIẾP TỤC ĐỔI MỚI HỆ THỐNG CÂU HỎI DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN "THUỐC" CỦA LỖ

TẤN CHO HỌC SINH LỚP 12

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN THANH HÙNG

HÀ NỘI - 2011

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VIẾT TẮT

: Nhà xuất bản: Giáo viên: Giáo sư: Sách giáo khoa: Tác phẩm

: Tác phẩm văn chương

: Trung học phổ thông: Tiến sĩ

: Văn học nước ngoài: Văn học Việt Nam

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu đề tài

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

5 Giả thuyết khoa học

6 Đóng góp của luận văn

7 Phương pháp nghiên cứu

8 Cấu trúc của luận văn

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM “THUỐC” CỦA LỖ TẤN Ở LỚP 12

1.1 Hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương

1.1.1 Câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương là một hệ thống

1.1.2 Sự giống nhau và khác nhau giữa câu hỏi dạy học tác phẩm Văn học nước ngoài và câu hỏi dạy học tác phẩm VHVN

1.2 Đổi mới hệ thống câu hỏi dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn ở lớp12

1.2.1 Hệ thống câu hỏi dạy học truyện ngắn “Thuốc” trong chương trình và Sách giáo khoa

1.2.2 Nhận xét về sự đổi mới hệ thống câu hỏi dạy học truyện ngắn “Thuốc” của hai bộ sách

Chương 2: TIẾP TỤC ĐỀ XUẤT HỆ THỐNG CÂU HỎI DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN “THUỐC” CỦA LỖ TẤN THEO HƯỚNG ĐỔI MỚI

2.1 Điều kiện cần thiết để đề xuất mới hệ thống câu hỏi dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn cho HS lớp 12

2.1.1 Khả năng vận dụng và bổ sung câu hỏi dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn với tư cách là tác phẩm văn học nước ngoài của giáo viên Trung học Phổ thông…

2.1.2 Khả năng làm việc với câu hỏi và đề xuất câu hỏi của học sinh

Trung học Phổ thông về truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn 38

2.2 Biện pháp đổi mới câu hỏi trong dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn với tư cách là dạy học tác phẩm văn học nước ngoài 39

2.2.1 Câu hỏi tìm hiểu kĩ hoàn cảnh ra đời của truyện ngắn “ Thuốc” và trang bị tri thức đọc hiểu về văn hóa, văn học đương đại Trung Quốc để làm sáng tỏ giá trị tác phẩm “Thuốc” 39

2.2.2 Câu hỏi giúp học sinh nắm vững cốt truyện “Thuốc” 43

2.2.3 Câu hỏi hướng dẫn học sinh phân tích, bình giá biểu tượng nghệ thuật, chi tiết nghệ thuật, điểm sáng thẩm mĩ của truyện ngắn “Thuốc” 44

2.2.4 Câu hỏi gợi ý cho học sinh so sánh truyện ngắn “Thuốc” với những tác phẩm khác để nhận ra giá trị riêng của “Thuốc” 46

2.3 Yêu cầu xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn theo hướng đề xuất 47

2.3.1 Yêu cầu chung 47

2.3.2 Đề xuất cụ thể hệ thống câu hỏi, bài tập dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn theo hướng đổi mới 52

Chương 3: DẠY THỬ NGHIỆM TRUYỆN NGẮN “THUỐC” CỦA LỖ TẤN VỚI HỆ THỐNG CÂU HỎI ĐỔI MỚI 56

3.1 Mục đích dạy thử nghiệm 56

3.2 Quá trình thử nghiệm 56

3.3 Thiết kế giáo án dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn 56

3.4 Giải thích thiết kế bài dạy 68

3.5 Đánh giá thiết kế và giờ dạy 69

KẾT LUẬN 75

TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

PHỤ LỤC

VHNN đưa vào chương trình phổ thông mang tính giới thiệu để nuôidưỡng những khát vọng nhân văn cao cả của loài người, tìm tiếng nói chungvới các dân tộc khác trên đường phát triển của dân tộc mình Nó còn là bướcđệm tạo đà nuôi dưỡng vươn ra thế giới của người công dân Việt Nam, khi đấtnước đang trong giai đoạn phát triển, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhữngsinh yêu thích văn học nói chung và VHNN nói riêng ngày càng ít đi Vậylàm thế nào để việc văn học nói chung và VHNN nói riêng đạt hiệu quả tốtnhất? Bằng những biện pháp nào để dẫn đến những hoạt động của người dạy

và người học từ những người truyền đạt giảng giải chuyển sang chủ đạo, từngười thụ động tiếp nhận chuyển sang chủ động, để việc dạy và học văn họcnói chung và VHNN nói riêng đạt hiệu quả tốt nhất là vấn để bức thiết đượcngười làm giáo dục quan tâm Việc cải tiến phương pháp dạy học văn học nóichung và VHNN nói riêng là một trong những giải pháp hữu hiệu nhất đểthực hiện những vấn đề đã đặt ra ở trên Trong đó sử dụng câu hỏi sao chohiệu quả về việc dạy học các tác phẩm VHNN trong chương trình THPT ởViệt Nam là một trong những vấn đề phương pháp văn học đã và đang đượcchú ý

Rubinxten cho rằng: “Tư duy con người chỉ bắt đầu từ một vấn đề hay một câu hỏi, từ một sự ngạc nhiên hay sự thắc mắc, từ một sự mâu thuẫn trong nhận thức” Nghiên cứu vấn đề sử dụng câu hỏi hiệu quả vào việc dạy

học VHNN trong chương trình THPT ở Việt Nam để khai phá và bổ sungphần trọng tâm nhất của phương pháp dạy học văn và phù hợp với mục tiêugiáo dục, yêu cầu của thực tiễn.

Hiện nay cách thức dạy tác phẩm VHNN nói chung VH Trung Quốc nóiriêng dù đã được chú trọng đổi mới nhưng nó vẫn đang diễn ra như dạy tácphẩm VHVN, tức là chủ yếu dựa trên phần dịch, còn mơ hồ về những yếu tốngoài tác phẩm như mối tương quan văn hoá thời đại, trào lưu tư tưởng và sựtồn tại của tác phẩm qua nhiều bản dịch khác nhau Điều này khiến cho

VHNN dường như vẫn còn là “vùng đất thiêng” với cả GV và HS.

Việc đưa truyện ngắn của Lỗ Tấn vào giảng dạy ở trường THPT là rấtcấn thiết và đúng đắn vì những tác phẩm của ông không chỉ có giá trị cao vềnội dụng nghệ thuật mà còn về tư tưởng đạo đức, thẩm mĩ Cảm thụ và dạy tốtnhững tác phẩm của Lỗ Tấn không đơn giản chút nào bởi những tác phẩm củaông được sáng tác dưới góc nhìn của một nhà báo, nhà tư tưởng, nhà văn hoá,nhà giáo, nhà văn…trong bối cảnh đầy biến động của đất nước Trung Quốc

Trong đó truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn được đưa vào giảng dạy trong

Một nguyên nhân nữa là do phông văn hóa giữa các dân tộc có những

độ vênh nhất định, nên khi hướng dẫn HS khai thác tác phẩm thường mangnặng màu sắc chủ quan của người dạy

Chúng ta nhận ra rất rõ những vấn đề cẩn thiết phải bổ sung kịp thờicho GV, HS, đó là tăng cường kiến thức lịch sử, dân tộc, thời đại, thông tinkiến thức về tác giả, tác phẩm, những chi tiết biểu tượng nghệ thuật của tácphẩm Cho đến nay rất ít thầy, cô được đọc toàn bộ tác phẩm VHNN, hiểu kĩcàng về những vấn đề liên quan đến tác phẩm có đoạn trích mà mình dạy.Quy trình hóa hoạt động dạy học là một công việc quan trọng cần phảitiến hành trong một thời gian dài, với sự tham gia của nhiều người, nhiềuchuyên gia, đặc biệt là của đội ngũ GV đứng lớp Trong đó phải thấy rằng

việc sử dụng câu hỏi như thế nào để dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn

đạt hiệu quả cao nhất chính là nhiệm vụ, mục đích của dạy học tác phẩm này.Theo định hướng phát triển giáo dục nói chung và dạy học văn nói riêng trongnhà trường THPT, chương trình SGK và phương pháp dạy học của GV đã cónhiều cải tiến, đổi mới Đặc biệt là đổi mới trong việc hướng dẫn đọc hiểuTPVC, trong đó trọng tâm là các câu hỏi dẫn dắt hoạt động đọc hiểu của HS

Việc dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn ở nhà trường THPT cũng đã có

nhiều đổi mới, thể hiện qua hệ thống câu hỏi sử dụng trong quá trình dạy họctác phẩm này Tuy nhiên, cho đến nay cũng chưa có công trình nghiên cứu cụ

thể trong việc đề xuất hệ thống câu hỏi dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn Do vậy, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Tiếp tục đổi mới hệ thống câu hỏi dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn cho học sinh lớp 12”, với

hi vọng sẽ có đóng góp thiết thực cho việc dạy học truyện ngắn “Thuốc” của

Lỗ Tấn

Sử dụng câu hỏi trong dạy học không phải là vấn đề quá mới mẻ Nhưnglàm thế nào để sử dụng nó trong giờ văn lại là một vấn đề mang tính thời sựhiện nay Trong giờ dạy tác phẩm văn chương, hệ thống câu hỏi không chỉgiúp HS chiếm lĩnh chiều sâu tác phẩm mà còn có ý nghĩa phương pháp giúp

GV thực thi vai trò dẫn dắt, điều khiển của mình Đã có rất nhiều công trìnhkhoa học nghiên cứu dưới góc độ phương pháp luận về câu hỏi trong dạy học

Trước Công nguyên Xôcrat (429 - 319) người Hy Lạp đã dùng câu hỏi

để kích thích tính tích cực, tự thân vận động của HS Bằng nhiều câu hỏi khácnhau người dạy đưa người học vào tình huống có vấn đề, tạo được nhu cầuhọc tập, dưới sự dẫn dắt của thầy giáo thông qua các câu hỏi mà người học cóđược tri thức mới Đây là tiền đề của phương pháp dạy học đốí thoại, dạy họcnêu vấn đề sau này

Ở một số nước như Liên Xô (cũ), Bungari, Tiệp Khắc, Ba Lan,… nhiềuhội nghị bàn về cải tiến phương pháp dạy học văn, người ta đưa đến bảy loạicâu hỏi theo ba nhóm: cảm xúc, hình dung thông qua tưởng tượng và hiểu tácphẩm Sau một quá trình phát triển và hoàn thiện dần, hai giáo sư nổi tiếngV.G Marantxman và T.V Trikover đã hoàn thiện với chín hệ thống nhỏ Hiệnnay chín hệ thống nhỏ này đã dược trải nghiệm qua thực tiễn dạy học văn ởnhiều nước

Ở Việt Nam, trong lịch sử dạy học văn chưa có một lý thuyết về câu hỏi,mặc dù gần đây cũng có một số nhà nghiên cứu đề cập tới tuy chưa sâu sắc.Nhưng vấn đề sử dụng câu hỏi trong dạy học các tác phẩm VHNN trong nhàtrường THPT ở Việt Nam thì chưa có một công trình nghiên cứu sâu sắc, tỉmỉ

* Vị trí, vai trò của nhà văn Lỗ Tấn

“Lỗ Tấn đến Việt Nam tương đối muộn” Đó là lời Giáo sư Đặng Thai

Mai, người có công khai sơn phá thạch trong viện nghiên cứu, giới thiệu LỗTấn và văn học hiện đại Trung Quốc ở Việt Nam Nói muộn là xét từ bìnhdiện giao tiếp rộng rãi giữa Lỗ Tấn và bạn đọc Việt Nam Bởi vì cuốn sách

đầu tay giới thiệu Lỗ Tấn “Lỗ Tấn- thân thế, văn nghệ” của Giáo sư Đặng

Thai Mai mãi đến năm 1944 mới được nhà xuất bản Thời Đại in ở Hà Nội

Giáo sư Đặng Thai Mai nhớ lại như sau: “Khoảng năm 1926 trên chuyến tàu Vinh - Hà Nội, tói gặp một thanh niên Trung Quốc và nñi chuyện với nhau bằng bút…Tói bắt đầu biết là trong số những nhà văn mới Trung Quốc cñ

những tên tuổi như: Trần Độc Tú, Chu Tự Thanh, Băng Tâm, Úc Đạt Phu, Mao Thuẫn, Quách Mạt Nhược…và cñ một… Lỗ Tấn Tói cảm thấy một khoảng trống rất lớn trong kiến thức của tói về văn học Trung Quốc.” Thế là

chàng thanh niên Đặng Thai Mai vượt qua muôn trùng trở ngại để tìm người

Trung Quốc học cho được “bạch thoại”, và thành đạt đến mức dịch được

“AQ chính truyện”, một số bài tạp văn chịu ảnh hưởng của trường phái chủ nghĩa biểu hiện, chủ nghĩa tượng trưng rất khó hiểu, ra Tiếng Việt Và cho đến

bây giờ tác phẩm tuyển tập Lỗ Tấn vẫn in lại nguyên văn bản dịch ấy Ở đây,không nói chuyện tài năng, và tài năng văn chương của bậc thầy nhiều thế hệnhà văn, nhà nghiên cứu Việt Nam này còn thể hiện ở nhiều Lĩnh vực khác,đặc biệt là lĩnh vực nghiên cứu triết học cổ Trung Hoa trong tương quan sosánh với triết học cổ phương Tây Ở đây chỉ nhấn mạnh vấn đề tâm huyết

Đặng Thai Mai than phiền là “Lỗ Tấn đến Việt Nam tương đối muộn”, là

muốn nói đến một sự trớ trêu: trong lúc phương Tây cách xa ngàn dặm, tácphẩm của Lỗ Tấn đã được dịch từ lâu mà Việt Nam núi liền núi, sông liềnsông lại không biết gì về Lỗ Tấn Điều này nằm trong âm mưu của thực dânPháp Chúng biết phông trào Đông Kinh Nghĩa Thục và hoạt động của các

nhà Nho yêu nước đầu thế kỉ là có liên hệ khăng khít đến sách “tân thư” của

Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu từ Trung Quốc tràn sang Chúng muốn ngăn

chặn ảnh hưởng ấy bằng cách tuyên truyền những thứ “đồ cổ” Trung Quốc như Chiến Quốc sách, Liệt Tử, Mạnh Tử, Cổ Văn Quan Chử…cùng với thơ

Đường từ xa xưa Người Việt Nam chỉ biết nước Trung Hoa cổ xưa mà khôngbiết nước Trung Hoa chuyển mình sau Ngũ Tứ vận động

Cho đến thời kì Mặt trận dân chủ 1936, dưới áp lực của dư luận rộngrãi, tình hình mới có sự chuyển biến Thực dân Pháp tạm thời bãi bỏ chế độkiểm duyệt Việc phong tỏa sách báo tiến bộ từ Trung Quốc và Pháp tràn sangkhông nghiêm ngặt như trước Trong bối cảnh đó Đặng Thai Mai mới bắt gặptrong một quầy sách báo chữ Tàu một tập đặc san kỉ niệm Lỗ Tấn

“Tói mới biết là Lỗ Tấn vừa chết Lỗ Tấn, người mà mười năm trước, một người bạn Trung Hoa, một người bạn tói khóng hề biết tên, đã giới thiệu cho tói là nhà văn vĩ đại, tiêu biểu hơn hết của văn học hiện đại Trung Quốc.

Lỗ Tấn chết rồi, tói cảm thấy buồn buồn Mười năm vừa qua, tói cñ bao giờ tìm lấy một tác phẩm của Lỗ Tấn mà đọc thử hay chưa? Lỗ Tấn chết rồi, tói bắt đầu đi tìm Lỗ Tấn”.

Như vậy là nhà Trung Quốc học Việt Nam mãi đến năm 1926 mới biếtđến tên Lỗ Tấn và mười năm sau mới tìm đọc Lỗ Tấn Quả là rất muộn

Nhưng sự thực thì có một người Việt Nam đã thích đọc Lỗ Tấn bằngtiếng Trung Hoa ngay từ thời kì Lỗ Tấn giảng dạy ở Quảng Châu, trung tâmcách mạng thời bấy giờ Đó là Nguyến Ái Quốc, với tư cách công khai làthông dịch viên cho phái bộ Bô-rô-din bên cạnh chính phủ Tôn Trung Sơn từtháng 12 năm 1924 đến tháng 4 năm 1927 Nguyến Ái Quốc không chỉ đọc

mà rất tâm đắc với tác phẩm của Lỗ Tấn

Lỗ Tấn ở Quảng Châu mười tháng Theo lời mời Ban giám hiệu trườngĐại học Trung Sơn, Lỗ Tấn từ chức giáo sư trường Đại học Hạ Môn và đếnQuảng Châu năm 1927 Ông dạy học và làm chủ nhiệm khoa Văn kiêmtrưởng phòng đào tạo Đại học Trung Sơn Ông có liên hệ mật thiết với tổchức Đảng Cộng sản trong nhà trường và từng nhiều lần cưu mạng các sinhviên cách mạng Đến tháng tu năm đó, khi Tưởng Giới Thách phản bội mặttrận thống nhất dân tộc, ra sức bắt bớ, giết Đảng viên Cộng sản thì ông chánnản Mặt khác, cung cách làm việc ấu trĩ, tả khuynh của những người cáchmạng cũng làm ông rã rời Hồi kí của ông trong những ngày làm việc ở đây

viết: “Việc đại sự của nhà trường thì khóng cñ gì bằng thi vào và khai giảng… Thế rồi gọi nha họp, làm thời khña biểu, gửi thóng tư, giữ bí mật đề thi, phân phát giấy thi…Thế rồi lại họp, tính điểm, treo bảng Nội quy của cóng nhân sau năm giờ chiều là khóng làm việc nữa Thế rồi, một óng thư kí nhờ người gác cổng giúp một tay yết cái danh sách dài hơn một trượng lúc

trời đã tối mò Nhưng sáng hóm sau bị xé rách Thế rồi lại viết danh sách Thế rồi bàn cãi, bàn cãi điểm nhiều hay ít, đỗ hay khóng đỗ, bàn cãi óng giáo

cñ thiên vị hay khóng, bàn cãi việc ưu đãi thanh niên cách mạng, mức độ ưu đãi, bàn cãi việc vớt người thi hỏng Tói nñi quyền khóng ở tôi, ông ta nói tôi

cñ quyền, tói nñi khóng thể được, óng ta nñi cñ thể được; bàn cãi đề thi khñ hay dễ, tói nñi khóng khñ, óng ta nñi khñ quá, lại vì cñ người dân tộc ở Đài Loan…nên bàn cãi cñ được hưởng đặc quyền dành cho “các dân tộc bị áp” hay khóng…Cứ như thế, ngày này qua ngày khác, mà đêm nào cũng hơn mười giờ, mười hai giờ - con chuột chạy đi chạy lại và buổi sáng tinh mơ thì hai, ba óng cóng nhân hát ầm lên…Bây giờ nhớ lại những cuộc bàn cãi hồi

ấy, thấy con người ta đến là hay đùa với cuộc sống vốn cñ giới hạn” (Dạ kí

-Lỗ Tấn)

Rồi tháng mười năm ấy, ông cùng vợ dời lên Thượng Hải và ở đó đếnkhi mất Như vậy có lẽ Bác Hồ chính là người Việt Nam đầu tiên đọc tácphẩm của Lỗ Tấn, ngay khi nhà văn đang nổi tiếng và chính tại quê hươngnhà văn

Sự muộn mằn ấy được khắc phục khi cách mạng tháng Tám thànhcông, nhất là sau ngày kháng chiến chống Pháp thắng lợi Từ 1954 đến 1964

là thời kì giao lưu văn hóa Việt - Trung đặc biệt phát triển Hầu hết tác phẩm

Lỗ Tấn đã được dịch, in đi in lại nhiều lần

Ở Việt Nam, trước sau như một, di sản của Lỗ Tấn vẫn được trân trọng.Ngay khi Trung Quốc tiến hành Cách mạng văn hóa thì tác phẩm của Lỗ Tấnvẫn được giảng dạy ở nhà trường phổ thông Việt Nam, bên cạnh Lí Bạch, ĐỗPhủ…Các tập truyện ngắn của ông vẫn được in đi in lại nhiều lần Điều đánglưu ý nhất vẫn là thi pháp Lỗ Tấn vẫn được coi như thi pháp của một nhà văncách mạng hiện đại phương Đông và được nhiều nhà văn tâm đắc Có thể dẫn

ra một số nhận xét đầy tâm huyết của một vài nhà văn Việt Nam về Lỗ Tấnnhư sau:

Nguyễn Tuân trong bài: “Truyện ngắn Lỗ Tấn và phim truyện Trung Hoa” đã có những nhận xét sâu sắc về truyện “Thuốc”, và ông nhắc đến “Mồ anh hoa nở” của nhà thơ Thanh Hải của Việt Nam, coi đó là lời giải đáp câu hòi “Thế này là thế nào? ” của bà mẹ Hạ Du khi bỗng thấy vòng hoa trên mộ đứa con bị xử chém Ông viết: “Cñ một số truyện rất đúc của Lỗ Tấn cñ thể gợi đến khóng khí truyện dài, nñ tiềm tàng một sinh lực đòi hỏi sự phát triển Dưới một hình thức khiêm tốn nhưng bừng bừng nhiên lượng, dưới cái danh

từ nhẹ nhõm “truyện ngắn”, tiếng nñi của Lỗ Tấn cñ sức dội tới và kích động những bộ món nghệ thuật khác Cñ lẽ đây cũng là một cái chuẩn nếu khóng làm một dấu hiệu để nhận chân những thiên tài văn nghệ” [28, tr 55]

Nhận xết về Lỗ Tấn, nhà văn Anh Đức viết: “Thoạt tiên, đọc truyện Lỗ Tấn, ta rất dễ cñ cảm giác óng lạnh lùng, thản nhiên trước những cảnh nát lòng do chính óng phơi bày Sự thật lòng óng nào cñ thế, lòng óng vó cùng đau đớn, chẳng qua óng dằn nén, giấu diếm, cất biến những xúc động chủ quan Văn chương vốn mang những nét đặc thù khác hẳn các lĩnh vực tư duy thuộc kiến thức thượng tầng chính là ở chỗ khi làm ra nñ anh phải dấu mình.

Vì cái nñ cần là sức mạng mang tính thuyết phục tự giác, bằng lí lẽ của con tim chứ khóng phải của khối ñc” [28, tr 58].

Đó là một nhận xét tâm huyết, khiến ta nghĩ đến ý kiến của một nhà

nghiên cứu Trung Quốc ví Lỗ Tấn là “cái phích nước nñng” trong thì sôi sục,

ngoài thì lạnh băng

Với những dung lượng kiến thức về tác giả Lỗ Tấn và tác phẩm đồ sộ,người giáo viên phải có sự lựa chọn, cô đúc, mỹ hóa các thông tin để chuyểntải vào bài dạy, nhằm mục tiêu cung cấp đầy dủ các thông tin cần thiết , các

yếu tố ngoài văn bản liên quan đến truyện ngắn “Thuốc” đến với người HS.

Người GV phải chuyển tải được những điều mà nhà văn Nguyễn Tuân đã nói

trong “Truyện ngắn Lỗ Tấn và phim truyện Trung Hoa”: “Trong truyện ngắn

“Thuốc” của Lỗ Tấn chứa chất khóng biết bao nhiêu là sự sống, bao nhiêu là

cuộc đời nhân dân lao động Trung Hoa úa héo như đám cỏ bốn nghìn năm bị

đè dưới đá tảng lịch sử Lỗ Tấn viết “Thuốc”, đứng vào đám cỏ ấy mà viết và muốn đem sinh khí sự sống chân chất đến cho cỏ kia xanh tươi lại, thổi lùa cái chất sống tiềm tàng vào cho đám cỏ, hất hòn đá kia đi mà vồng ngọn lên”

[22, tr 352]

Chỉ từng ấy cũng đủ để khẳng định vinh quang của một nhà văn khi tácphẩm của ông không phải được đọc trực tiếp mà là qua chuyển ngữ Bấynhiêu cũng đủ khẳng định Lỗ Tấn là nhà văn được yêu mến ở Việt Nam vàtrong nhà trường phổ thông Việt Nam

Trên thế giới đã hình thành một đội ngũ các nhà nghiên cứu Lỗ Tấn,đông đảo chưa từng thấy so với bất cứ nhà văn hiện đại nào Nhà tư tưởng vàvăn học lớn Lỗ Tấn đã không thể bị phủ nhận hay lãng quên Đó cũng là nềntảng để việc nghiên cứu Lỗ Tấn tiếp tục tồn tại và phát triển Chỉ khi nhànghiên cứu Lỗ Tấn thực sự bước vào quá trình tìm tòi tư tưởng như Lỗ Tấn,chúng ta mới có thể theo những biến đổi không ngừng của xã hội để cảmnhận, suy ngẫm và nghiên cứu tác phẩm của ông, sử dụng nhu cầu phát triển

tư tưởng xã hội hiện thực để soi rọi tác phẩm của ông ở từng giai đoạn khácnhau Trong đó, bất kì học thuyết phương Tây nào cũng khó mà thay thế LỗTấn, bất kì học thuyết cổ đại nào của Trung Quốc cũng khó mà thay thế được

Lỗ Tấn Lỗ Tấn vừa thể hiện được truyền thống văn hóa mới của Trung Quốchiện đại, đồng thời cũng là truyền thống văn hóa mới khác với các phái văn

hóa khác Như ông nói: “người chết chỉ chết thật khi họ chết ở trong lòng người sống” Với chúng ta, tư tưởng của ông, tác phẩm của ông là bất tử.

* Vị trí, vai trò của truyện ngắn “Thuốc”

Giáo sư Lương Duy Thứ đã viết: “Chúng tói chủ trương đưa “Thuốc” vào giảng dạy ở THPT ngoài lí do vì ngắn, cñ thể giúp HS tiếp xúc với chỉnh thể văn bản nghệ thuật, mà còn vì tác phẩm thể hiện đầy đủ quan niệm văn chương và phong cách sáng tác của Lỗ Tấn” Nhà văn Mỹ Edgar Snow nói:

“Thuốc cũng giống như hàng loạt tác phẩm khác của Lỗ Tấn, đã miêu tả một nỗi bi ai mang màu sắc triết lí, đñ là người Trung Quốc vì dốt nát ngu muội

mà thất bại và lâm vào tình thế thất vọng” [28, tr 64].

“Thuốc” của Lỗ Tấn trước năm 2000 ở trong chương trình SGK lớp 11,

khi SGK được chỉnh lí năm 2000 đã đưa lên lớp 12, và từ năm 2008 tới nayvẫn nằm trong SGK Ngữ văn lớp 12

Truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn nguyên văn là “Dược”, được sáng tác từ năm 1919 khi Lỗ Tấn 39 tuổi, sau “Nhật kí người điên” một năm và trước “AQ chính truyện” hai năm Trong cuộc đời mình, Lỗ Tấn đã đổi nghề

nhiều lần Trước khi làm văn nghệ, ông làm nghề y Sở dĩ có lần đổi nghềcuối cùng này là bởi ông nhận ra rằng chữa bệnh cho đồng bào về thể xác

chưa quan trọng bằng chữa bệnh tinh thần “Thuốc” của Lỗ Tấn là một truyện

ngắn thể hiện rõ quan niệm về văn chương của Lỗ Tấn Thực hiện sứ mệnh đónhưng văn chương vẫn là văn chương chứ không thể là đơn thuốc Chỗ xuấtphát của văn chương là tâm hồn người viết, chỗ đến của văn chương là tâmhồn người đọc Văn chương tác động vào tâm hồn người đọc bằng sự gợi ý,bằng đường dây liên tưởng, khiến người đọc phải suy tư, trăn trở Đó chính là

tác dụng thanh lọc tâm hồn của văn chương “Thuốc” là tâm huyết của nhà văn, là kết quả của bao năm trăn trở xung quanh câu hỏi: “Liệt căn tính của quốc dân Trung Hoa là gì?”

“Thuốc” của Lỗ Tấn là tiếng “Gào thét” để trợ uy cho “những dũng sĩ đang bón ba trong chốn quạnh hiu”, vừa là sự bộc bạch tâm huyết của một

ngòi bút lạc quan Tác phẩm còn là sự dồn nén, nghiền ngẫm của tác giả về xãhội Trung Quốc, con người Trung Quốc và con đường giải phóng dân tộcTrung Quốc

Học sinh THPT Việt Nam học “Thuốc”, hiểu Lỗ Tấn sẽ hình thành ý

thức đối với dân tộc mình trước những biến động của lịch sử, có thái độ tích

cực để xóa căn bệnh vô cảm, phép “thắng lợi tinh thần” mà không chỉ người

Trung Quốc mắc phải

Đọc “Thuốc” của Lỗ Tấn không thể bỏ qua hàm nghĩa của tên truyện,

không thể bỏ qua hình tượng nhưng người hăm hở đi mua máu của ngườicách mạng, hình tượng con đường mòn do tập quán lâu ngày tạo ra, ngăn cáchnghĩa địa người chết chém và người chết bệnh, không thể bỏ qua câu hỏi sửngsốt, bàng hoàng của người mẹ người tử tù khi thấy trên mộ con xuất hiện mộtvòng hoa…

Người dạy sẽ có được cái hứng thú khai thác một tác phẩm có nhiềuvấn đề để khai thác Có điều, thầy cô giáo nắm được chiều sâu của nhà vănnhưng lại phải ý thức đầy đủ đến trình độ, kiến thức cũng như đặc điểm tâmsinh lí của đối tượng HS

Nghiên cứu Lỗ Tấn là công việc được ví như chặng đường dài mà chođến nay chưa ai đi hết con đường ấy Nghiên cứu về vấn đề giảng dạy Lỗ Tấntrong nhà trường Việt Nam có thể kể đến một số luận văn do Giáo sư Trần

Xuân Đề hướng dẫn như: Đỗ Mạnh Hùng, “Những điểm sự việc và tương đồng giữa hai nhân vật: AQ trong tác phẩm “AQ chính truyện” của Lỗ Tấn

và Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên của Nam Cao”; Phạm Hoàng Kim Ty

“Từ việc tìm hiểu con đuờng cứu nước và cương lĩnh sáng tác cải tạo quốc dân tính của Lỗ Tấn, gñp phần làm sáng tỏ việc giảng dạy, học tập truyện

“Thuốc” và “AQ chính truyện” trong chương trình chương trình THPT” Tuy nhiên, việc nghiên cứu cụ thể cụ thể việc dạy tác phẩm “Thuốc” của

Lỗ Tấn theo hướng sử dụng hệ thống câu hỏi sao cho phù hợp, hiệu quả nhấtthì chưa có công trình nghiên cứu cụ thể nào Vì vậy, chúng tôi mạnh dạn lựa

chọn để tài: “Tiếp tục đổi mới hệ thống câu hỏi dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn”cho học sinh lớp 12.

3 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu đề tài

Đối tượng nghiên cứu là dạy học truyện ngắn "Thuốc" của Lỗ Tấn trong

chương trình THPT

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của chúng tôi là hệ thống câu hỏi trong dạy học tác

phẩm “Thuốc” của Lỗ Tấn trong chương trình THPT.

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Tiếp tục đổi mới trong dạy học truyện ngắn "Thuốc" của Lỗ Tấn trong

chương trình THPT

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tìm hiểu việc dạy học truyện ngắn "Thuốc" của Lỗ Tấn trong chương

trình THPT hiện nay

Hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm "Thuốc" của Lỗ Tấn trong

SGK Ngữ văn 12 hiện nay

Từ đó đưa ra hệ thống câu hỏi phù hợp khi dạy tác phẩm "Thuốc" của Lỗ

Tấn

5 Giả thuyết khoa học

Luận văn nêu lên giả thuyết khoa học như sau:

Nếu hệ thống câu hỏi dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn được

thiết kế và vận dụng một cách đúng đắn, phù hợp thì việc dạy học tác phẩmnày sẽ đạt hiệu quả cao

6 Đóng góp của luận văn

Xác định cơ sở lý luận và thực tiễn trong việc sử dụng câu hỏi và dạy

học truyện ngắn "Thuốc" của Lỗ Tấn.

Tiếp tục xây dựng hệ thống câu hỏi theo hướng đổi mới trong tác phẩm

"Thuốc" của Lỗ Tấn.

Vận dụng hệ thống câu hỏi này trong dạy học tác phẩm "Thuốc" của Lỗ Tấn.

7 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

- Nghiên cứu dạy học tác phẩm văn chương

- Phương pháp khảo sát phân tích nhằm đánh giá về những thành công

và hạn chế của việc dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài nói chung và

truyện ngắn "Thuốc" của Lỗ Tấn nói riêng trong nhà trường THPT hiện nay.

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Phương pháp đối chứng so sánh sau khi thực hiện

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận văn được trình bày trong ba chương

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm "Thuốc" của Lỗ Tấn ở lớp 12.

Chương 2 Tiếp tục đề xuất hệ thống câu hỏi trong dạy học truyện ngắn

"Thuốc" của Lỗ Tấn theo hướng đổi mới.

Chương 3 Dạy thử nghiệm truyện ngắn "Thuốc" của Lỗ Tấn với hệ

thống câu hỏi đổi mới

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG

HỆ THỐNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM “THUỐC”

CỦA LỖ TẤN Ở LỚP 12 1.1 Hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương

Hệ thống theo cách hiểu thông thường là một tổ hợp những yếu tố có mối

liên hệ nhất định với nhau Theo từ điển Hán Việt của Bửu Kế “Hệ thống cñ

nghĩa là những sự vật cñ liên quan tới nhau và hướng về nền tảng nhất định”.

Theo GS TS Nguyễn Thanh Hùng “Tính hệ thống của câu hỏi được thể

hiện ở các bình diện hỏi, những nội dung liên đới, phù hợp với đối tượng khách quan, qua kiến thức, cách hỏi, hình thức hỏi và kĩ thuật hỏi Tính hệ thống của câu hỏi phụ thuộc vào cách tiếp cận đối tượng và vấn đề” [18, tr 42].

Nếu tiếp cận tái hiện chúng ta có hệ thống câu hỏi nhằm vào dạng thứcbên ngoài về số lượng, về tính chất và đặc điểm đối tượng, về trí nhớ, việcđọc, việc học thuộc lòng và liệt kê

Nếu tiếp cận sáng tạo chúng ta có hệ thống câu hỏi nhằm vào việc sosánh nhiều đối tượng với nhau Câu hỏi nhận định, đánh giá rút ra bài học, nộidung khái quát, câu hỏi mở rộng, đi sâu vào vấn đề, câu hỏi về mối quan hệbên trong, câu hỏi về bản chất sự việc, hiện tượng và những câu hỏi vận dụng

tư duy tổng hợp và tư duy phê phán

Nếu tiếp cận theo hệ thống phương pháp tư duy tổng hợp và tư duy phêphán văn chương, chúng ta sẽ có câu hỏi đọc sáng tạo, câu hỏi nêu và giảiquyết vấn đề, câu hỏi gợi tìm, câu hỏi giảng bình và câu hỏi đọc - hiểu

Với mục đích kích thích HS làm việc một cách chủ động, sáng tạo dưới

sự tổ chức, dẫn dắt, định hướng của GV để từ đó phát triển tư duy, kiến thức,

kĩ năng, thái độ cho HS, chúng ta phải sử dụng hệ thống câu hỏi triển khaitheo mức độ từ thấp lện cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ phát hiện đến sángtạo, từ phân tích đến tổng hợp, tranh luận…Có như thế mới giúp HS từngbước khám phá tác phẩm, tạo cho các em hứng thú học tập TPVC

1.1.1 Câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương là một hệ thống

1.1.1.1 Hệ thống câu hỏi đọc hiểu tác phẩm văn chương

Đọc hiểu là vấn đề cơ bản của nội dung và phương pháp dạy học TPVC

GS.TS Nguyễn Thanh Hùng trong chuyên luận “Đọc và tiếp nhận văn chương” đã viết: “Dạy học văn là cung cấp cho người tiếp nhận cách thức đọc ra nội dung và những mối quan hệ ngày càng bao quát trọn vẹn văn bản Khi đọc, lí trí, tình cảm, sức tưởng tượng được vận dụng đồng thời Mối quan

hệ qua lại giữa việc đọc nắm vững ý nghĩa và việc thể hiện là đặc trưng của quá trình đọc văn.” Đọc hiểu là phạm trù khoa học trong nghiên cứu và giảng

dạy văn học Đây là khái niệm có quan hệ đến năng lực đọc, hành động đọc,

kĩ năng đọc để nắm vững ý nghĩa của văn bản nghệ thuật ngôn từ Đọc chínhxác thì hiểu đúng Đọc kĩ, đọc phân tích thì hiểu sâu Đọc trải nghiệm thẩm mĩthì hiểu được vẻ đẹp nhân tình Đọc sâu, đọc sáng tạo thì hiểu được cái mới

Đọc hiểu TPVC là một hành động nhận thức tích cực, là một quá trìnhgiao tiếp nghệ thuật để phát hiện ý nghĩa và đào sâu ý nghĩa tiềm tàng trongnhững hình thái vận động y như thật của hiện thực đời sống xã hội của conngười Mặt khác, TPVC là sản phẩm văn hóa tinh thần Muốn khám pháTPVC không thể không vận dụng các loại tri thức để đọc hiểu nó Các loại trithức để vận dụng không có vị trí và vai trò ngang nhau tùy vào từng tác phẩm

cụ thể Trong cuốn “Kĩ năng đọc hiểu văn” GS.TS Nguyễn Thanh Hùng đã phân chia tri thức đọc hiểu vào các lĩnh vực “Tri thức đọc hiểu trong lĩnh vực đời sống bao gồm vốn sống, kinh nghiệm ứng xử xã hội, sự từng trải của người đọc Tri thức đọc hiểu liên ngành bao gồm tâm lí học, xã hội học, triết học, tón giáo, đạo đức, chính trị, ngón ngữ học, giáo dục học…Tri thức đọc hiểu thuộc lĩnh vực nghệ thuật bao gồm hội họa, âm nhạc, mĩ thuật, điêu khắc, nghệ thuật trang trí…Tri thức đọc hiểu thuộc lĩnh vực văn học bao gồm

lí luận văn học, phê bình văn học, lịch sử văn học, khảo cứu và dịch thuật văn học” [15, tr 38].

Như vậy trong dạy học TPVC, yêu cầu đặt ra với GV là làm thế nào để

sử dụng những câu hỏi hướng dẫn HS đọc hiểu văn bản để giúp HS từng bướctrở thành người đọc phát triển

Câu hỏi đọc hiểu là loại câu hỏi hướng vào giải quyết vấn đề tương quancủa các cấu trúc tồn tại trong tác phẩm nhằm phát hiện và khám phá nội dung ýnghĩa và hình thức nghệ thuật của tác phẩm gắn liền với hành động đọc nào đó

Trong khi dạy học TPVC, người GV phải đưa ra hệ thống câu hỏi hướngdẫn HS nắm vững nội dung cấu trúc ngôn từ của tác phẩm Hiểu ý nghĩa củatầng cấu trúc ngôn từ của tác phẩm qua giá trị biểu đạt nôi dung của âmthanh, hình ảnh, biện pháp tu từ, ngữ nghĩa, cú pháp, trường nghĩa GV hướngdẫn HS nắm vững đặc điểm nội dung cấu trúc hình tượng nghệ thuật của tácphẩm Hiểu ý nghĩa của tầng cấu trúc hình tượng nghệ thuật thông qua giá trịhình thức và phương tiện xây dựng hình tượng văn học độc đáo Bằng hệthống câu hỏi, GV hướng dẫn HS nắm vững nội dung cấu trúc tư tưởng thẫm

mĩ và ý vị nhân sinh của tác phẩm Hiểu tư tưởng tác phẩm là sự khái quáthóa của lí tưởng nghệ thuật và lẽ sống của con người

Những nghiên cứu về HTCH trong quá trình dạy học trên tinh thần đổimới ngày càng chú trọng hơn về vai trò, chức năng của HTCH hướng dẫn họcbài trong SGK Ngữ văn Sự tiếp nhận TPVC của HS là sự tiếp nhận một cách

có ý thức, chủ động, có định hướng chứ không tự phát, tùy tiện Do đó, nhậnthức đúng chức năng của CH hướng dẫn học bài trong SGK là điều cần thiếtđối với những người làm chương trình và cả GV

CH hướng dẫn học bài giúp HS chiếm lĩnh TPVC sơ bộ ban đầu CH ấy

là “người thầy vô hình” dẫn dắt HS tự chiếm lĩnh TPVC, giúp các em bước

đầu có những hiểu biết cơ bản về nội dung, nghệ thuật và tình cảm dành chotác phẩm đó CH hướng dẫn học bài định hướng cho HS những vấn đề trọngtâm, cốt lõi của tác phẩm Một TPVC chứa đựng trong đó một dung lượnglớn, thậm chí là rất lớn những vấn đề đặt ra trong cuộc sống Sự tiếp cận ban

đầu của HS cần phải được định hướng vào những vấn đề trọng tâm, điều này

sẽ giúp HS nắm bắt được chiều sâu của tác phẩm mà theo GS.TS Nguyễn

Thanh Hùng, chiều sâu “đñ là giá trị độc đáo của tư tưởng nghệ thuật biểu hiện nội dung Chân - Thiện - Mĩ rõ ràng trong một hình thức nghệ thuật sáng tác tương ứng” Tiếp cận tác phẩm phải trải qua một quá trình từ bên ngoài

vào bên trong tác phẩm, do đó, CH phải từng bước chiếm lĩnh từ tái hiện đếnliên tưởng, tưởng tượng; từ cụ thể đến khái quát để HS nắm được vấn đề.Một chức năng nữa của CH hướng dẫn học bài là cung cấp và hình thànhcho HS văn hóa đọc Những gì HS được học và tiếp xúc trong trường phổthông là hữu hạn, trong khi đó các em sẽ phải tiếp xúc với một khối lượng tácphẩm lớn nằm ngoài nhà trường Do đó, việc trang bị cho các em một phươngpháp đọc để hiểu là cần thiết Khi đó, các em có thể tự đọc mà không cần có

sự hướng dẫn của GV HTCH hướng dẫn học bài giúp HS rèn luyện kĩ năng tựtiếp nhận, tự phân tích và đánh giá TPVC Đây là bước cần thiết khi các emrời ghế nhà trường đi vào cuộc sống

CH hướng dẫn học bài còn là cơ sở giúp GV xây dựng cho mình mộtphương án dạy học tối ưu, phù hợp với hoàn cảnh và đối tượng giảng dạy CHhướng dẫn học bài trong SGK và CH trên lớp khác nhau nhưng cùng hướngtới một mục đích chung nên chúng có quan hệ mật thiết với nhau Giáo án củangười GV không thể không tính đến nội dung và cách thức của những CHhướng dẫn học bài trong SGK CH trên lớp không thể lặp lại nguyên si nhưngcũng không hoàn toàn thoát li HTCH hướng dẫn học bài trong SGK

Thực tế giảng dạy cho thấy, không phải người GV nào cũng nhận thứcđúng chức năng, vai trò của HTCH hướng dẫn học bài trong quá trình dạy họccủa mình Có GV khi soạn giáo án không hề quan tâm đến HTCH trong SGK

hoặc ngược lại, có những GV “bê” nguyên si HTCH ấy vào giáo án của mình.

Điều này dẫn đến tình trạng sự chuẩn bị bài ở nhà của HS với những gì GV

hỏi trên lớp bị “lệch pha” Hoặc HS trả lời CH theo đúng những gì đã soạn

hoặc không thể trả lời được CH mà GV đưa ra

Ngày nay, trên tinh thần đổi mới toàn diện về nội dung chương trình,phương pháp dạy học thì HTCH hướng dẫn học bài đã được người biên soạnchương trình chú trọng một cách tối ưu nhằm đáp ứng đúng chức năng của nótrong quá trình dạy học Đây là sự phù hợp, một chuyển biến tích cực đối vớiquá trình dạy học Ngữ văn trong trường phổ thông.

Tùy theo các loại thể TPVC mà GV có các hệ thống câu hỏi phù hợp.Đối với những tác phẩm tự sự, GV cần sử dụng hệ thống câu hỏi phù hợphướng dẫn HS nắm vững chất liệu ngôn từ nghệ thuật và ý nghĩa tầng cấu trúcngôn từ tác phẩm, bao gồm lời kể độc thoại, tường thuật cốt truyện, thời gian

kể, thời gian được kể, kĩ thuật kể, viễn cảnh kể GV hướng dẫn HS nắm vữngsản phẩm nghệ thuật và ý nghĩa tầng cấu trúc hình tượng nghệ thuật tác phẩm.Hình tượng người kể chuyện chuyển nhận vai trò trong không gian nghệ thuật

và thời gian nghệ thuật thống nhất với giọng điệu trần thuật Cần lưu ý về sựgián cách của giọng điệu và sự đa thanh trong cách kể Sự khách quan hóa thếgiới, xã hội bằng hư cấu trong không gian nghệ thuật GV sử dụng hệ thốngcâu hỏi hướng dẫn HS nắm vững giá trị của sản phẩm và ý nghĩa tầng cấu trúc

tư tưởng thẩm mĩ, ý vị nhân sinh của tác phẩm Nội dung của giá trị sản phẩmchính là chủ đề, tư tưởng và ý nghĩa nhận thức, đánh giá và thưởng thức tácphẩm gần gũi giữa người đọc với nhà văn thông qua tác phẩm

1.1.1.2 Hệ thống câu hỏi mở rộng mối quan hệ giữa tác phẩm văn chương với tác giả và thời đại

Có thể khẳng định rằng không một TPVC nào mà lại không có mối quan

hệ khăng khít với tác giả và thời đại Tác phẩm là con đẻ của tác giả, là kết

quả của quá trình “thai nghén” lâu dài để sản sinh ra nó Bởi vậy khi dạy học

bất kì TPVC nào ta cũng cần hiểu thật sâu rộng về tác giả, cha đẻ của TPVC

ấy Các tác phẩm VHNN được đưa vào giảng dạy trong nhà trường THPTđều là những tác phẩm của những tác gia tiªu biÓu cho tù trµo

văn hoá thế giới đồng thời cũng là đỉnh cao của một nền văn hoá dân tộc đó.

Vì vậy khi giảng dạy tác phẩm VHNN phải chú ý tới những nét tiêu biểu chothi pháp tác gia đó Nói đến tác giả trước hết phải kể đến thể loại hữu dụngnhất mà tác giả thành công trong việc thể hiện tư tưởng của mình Tác phẩm

ấy lại thỏa mãn tiêu biểu cho thi pháp tác giả, thi pháp tiêu biểu của trào lưunữa Nói một cách công bằng, tác phẩm nghệ thuật vĩ đại được sinh ra từ mộtthiên tài, nó là một sản phẩm tất yếu của phản ứng giữa thiên tài và đời sốngtinh thần, vật chất của tự nhiên, xã hội, nó là sản phẩm của một hệ phản ứng,một hệ tư tưởng trong bản thân thiên tài Nếu chọn tác phẩm không tiêu biểucho phong cách tư tưởng của tác giả sữ không gây được ấn tượng đúng về bảnthân tác giả hoặc hiệu lực tinh thần sẽ không cao

Người GV phải là người từng bước dẫn dắt, cung cấp cho HS những hiểubiết về tác giả như đặc điểm con người, hoạt động, lối sống, tâm hồn, phongcách viết, thi pháp…Bằng hệ thống câu hỏi phù hợp, GV lần lượt hướng HStìm hiểu mối quan hệ giữa TPVC với tác giả viết nên nó Có như vậy thì HSmới có thể am hiểu sâu sắc hơn về tác phẩm, về những tư tưởng thẩm mĩ và ý

vị nhân sinh trong tác phẩm

Cũng không có một TPVC nào đứng bên ngoài xã hội, không có mốiquan hệ khăng khít với bối cảnh xã hội và thời đại TPVC đích thực bao giờcũng là tấm gương phản chiếu tình hình xã hội đó Do vậy, GV phải sử dụng

hệ thống câu hỏi phù hợp dẫn dắt HS hiểu được mối quan hệ giữa TPVC vớithời đại, xã hội Trước đến nay trong nhà trường việc dạy VHNN như dạyVHVN Trong khi đó điều kiện địa lí lịch sử, khu vực triết học có ảnh hưởnglớn đến tính cách của một dân tộc Việc khám phá và tìm ra những nét này, nétkia giống và khác để chống tình trạng dạy bản dịch như VHVN là một yêucầu cấp bách hiện nay Nguyên tắc này tuy không tuyệt đối quán triệt nhưng làyêu cầu rất riêng của VHNN Vì chỉ VHNN mới sinh ra trong môi trường vănhọc khác Và vì khác môi trường văn học nên mới phải tìm tương quan

văn hoá Không thể nào đem tất cả tri thức văn học của một nước này để hiểuvăn hoá của một nước khác Đặt tác phẩm văn học vào mối tương quan vănhọc của dân tộc là để khai thác đến cạn kiệt những tư tưởng hữu dụng cho đờisống tinh thần công dân tương lai, là kích thích những truyền thống tốt đẹphiện đại, là để hiểu sâu sắc hơn nhân loại.

Dự báo về hình thành, phát triển của người công dân tương lai, Mác cho

rằng: “Con ngưởi là tổng hòa những quan hệ xã hội” Ta có thể suy ra vấn đề

con người tinh thần, con người xã hội luôn phát triển trong sự lưu hợp hàihòa, đa chiều Như vậy người công dân hiện đại không chỉ là sự trải nghiệm

mà thực sự nếm trải tinh thần, tổng hòa những tinh hoa qua giao tiếp văn hóatrong đó có văn học

Khi xét nội dung xã hội của tác phẩm, cần tìm hiểu một cách tương đối

kĩ càng về những kinh nghiệm văn hóa lịch sử, phát hiện được những mốitương đồng, tạo điều kiện cho HS chiếm lĩnh tác phẩm Trong khi đó ởphương diện lí luận, chúng ta coi tính dân tộc như một thuộc tính, điều kiệnđịa lí, lịch sử có ảnh hưởng rất rõ đến tác phẩm

Khi nghiên cứu Lỗ Tấn trong văn học nhà trường Việt Nam, các tácphẩm của nhà văn này thể hiện nhiều nét tiêu biểu, những căn bệnh tinh thần

không riêng gì của dân tộc Trung Hoa cũ Vì vậy, dù dạy “Cố hương” hay

“Thuốc”, ta không phải không gặp nhiều yếu tố tinh thần trói buộc vì những

hủ tục nặng nề của nghìn năm phong kiến Giai cấp thống trị lợi dụng khe hởtinh thần ấy là mưa làm gió Khi chưa có cách mạng tư sản, ý thức về dânquyền, nhân quyền hầu như tê liệt Có một nhà văn như Lỗ Tấn xé rách đượcmàn đêm ghê gớm ấy, thức tỉnh trong văn học từ cái làng Mùi, để người dânTrung Quốc khốn khổ tìm đến với nhân loại đã được khai thông ở một sốnước từ những thế kỉ XVIII, XIX

Trong một thiên hồi kí ở tập “Nhặt cánh hoa tàn”, Lỗ Tấn nói: “Viết Hạ

Du là để kỉ niệm Thu Cận, một nữ chiến sĩ cách mạng của Quang phục hội

(tiền thân của Quốc dân Đảng do Tón Trung Sơn đứng đầu, sau này lãnh đạo cách mạng Tân Hợi) một người cùng quê Thiệu Hưng, từng du học Nhật, khai sáng tờ “Trung Quốc nữ báo” tuyên truyền giải phñng phụ nữ, bị lên đoạn đầu đài lúc 32 tuổi” [29, tr 74].

Nhà văn Nguyễn Tuân cũng đã viết trong “Truyện ngắn Lỗ Tấn và phim truyện Trung Hoa”: “Truyện “Thuốc” cũng như những truyện khác trong tập

“Gào thét” và “Bàng hoàng” mới đọc thấy nñ như u uất, bi phẫn suóng, nhưng thực ra nñ phát động ý thức cách mạng và báo hiệu một bình minh”

[22, tr 352]

Đó chính là những vấn đề thời đại mà trong quá trình dạy học truyện

ngắn "Thuốc" của Lỗ Tấn GV phải giúp HS nắm bắt được để hiểu sâu sắc hơn

về truyện ngắn này

1.1.1.3 Hệ thống câu hỏi nêu vấn đề, bộc lộ năng lực tiếp nhận riêng của học sinh

Phát huy tính tích cực của HS trong quá trình chiếm lĩnh tác phẩm không

có nghĩa là GV cung cấp đầy đủ kiến thức cho HS Cần vận dụng nhiềuphương pháp khác nhau để kích thích khả năng tư duy, sáng tạo của HS Sửdụng câu hỏi nêu vấn đề trong quá trình khám phá giá trị nội dung, nghệ thuật

là một trong những phương pháp tối ưu để thu hút niềm say mê và khả năngsáng tạo của HS Tuy nhiên hệ thống câu hỏi đặt ra không phải theo ý thíchchủ quan của người dạy mà phải dựa trên nội dung bài học, khả năng củaHS…Giáo sư Phan Trọng Luận đưa ra yêu cầu chung khi tiến hành xây dựng

hệ thống câu hỏi: “câu hỏi phải sát với tác phẩm, căn cứ vào nội dung và nghệ thuật của tác phẩm và kích thích khả năng tư duy và hứng thú của HS Câu hỏi phải có tính liên tục, phải có mối quan hệ hữu cơ giữa các yếu tố cụ thể với những vấn đề tổng hợp của bài học.Câu hỏi phải vừa sức với HS, phù hợp với thời lượng của bài học” [27, tr 102].

Trong một giờ dạy văn, câu hỏi đóng vai trò hết sức quan trọng Giờ dạyhọc là thời lượng mà HS và GV cùng tìm hiểu chân lí khoa học qua việc phát

hiện và lí giải các mâu thuẫn nảy sinh, vì thế giờ dạy học nào cũng tồn tạinhiều điều để hỏi Nếu như trước đây chúng ta quan niệm câu hỏi là sự đặt ramột cách ngẫu hứng để GV kiểm tra bài cũ hay để có một khoảng thời giancho GV nghỉ ngơi, thì giờ đây câu hỏi đưa ra để cho HS phải đi tìm tận cùngchân lí, câu hỏi phải phát huy tính tích cực, linh hoạt của con người Câu hỏichính là sự trao đổi kiến thức giữa các nguồn thông tin, giữa GV với HS Câuhỏi để định hướng đi đến thống nhất và nhiều khi chính câu hỏi tạo đường mởtrong tiếp nhận mà nhiều lúc chính GV cũng không ngờ tới Nêu câu hỏi tronggiờ học là khơi sâu, khai thác vào chiều sâu của tác phẩm, đem đến hiệu quảcao.

Nhưng đối với truyện ngắn “Thuốc”, trong quá trình dạy học bằng cách

đưa ra những câu hỏi nêu vấn đề thì GV bên cạnh việc đặt câu hỏi hướng vàonội dung, vào những cái mà HS đã biết thì cũng cần đặt ra những câu hỏihướng vào cái mới, cái chưa biết mà HS cần tìm hiểu như lịch sử, thời đại, tácgiả… Tuy nhiên, việc đưa ra những câu hỏi nêu vấn đề như trên cũng khôngphải là việc dễ làm đòi hỏi GV cần hướng dẫn và khơi gợi cho HS

Loại câu hỏi nêu vấn đề giúp GV và HS khai thác tác phẩm ở cả yếu tốngoài văn bản chứ không đơn thuần ở khía cạnh văn học như từ trước tới nayvẫn làm Nếu không sử dụng câu hỏi nêu vấn đề để kích thích khả năng tư duy

và làm việc một cách chủ động của HS thì HS sẽ không có ý thức tự tìm tòi và

khai thác những yếu tố ngoài văn bản Vì vậy, đối với truyện ngắn “Thuốc”,

nếu GV biết cách đặt những câu hỏi nêu vấn đề thì sẽ giúp HS khai thác tácphẩm triệt để hơn

Câu hỏi nêu vấn đề là loại câu hỏi đặt ra cho chủ thể HS và được HS tiếpnhận một cách có ý thức, do nhu cầu khám phá và tìm hiểu của bản thân Câuhỏi nêu vấn đề thường có tính chất phức tạp về nội dung, nó gợi lên mâuthuẫn giữa cái đã biết với cái chưa biết, giữa cái cũ và cái mới trong nhận thứccủa HS, mâu thuẫn giữa nhận thức của HS với tác giả, giữa HS với nhau vềmột vấn đề nào đó trong tác phẩm cần phải giải quyết Câu hỏi phải thể hiện

được mối quan hệ hữu cơ giữa những yếu tố cụ thể với những vấn đề tổnghợp của tác phẩm.

Có thể thấy rằng câu hỏi nêu vấn đề có liên quan chặt chẽ đến vấn đề vàtình huống có vấn đề Trong nhiều trường hợp khi đã xác định được vấn đề,nhờ câu hỏi mà GV tạo dựng được tình huống có vấn đề, tức là xác định đượccái chưa biết, cuốn hút được sự quan tâm của HS và tiên lượng được khả năngcủa các em

Câu hỏi nêu vấn đề có hình thức gần gũi với các loại câu hỏi thường gặpkhi phân tích TPVC Tuy nhiên chỉ những câu hỏi nhằm xác định rõ vấn đềmới được coi là câu hỏi nêu vấn đề

Câu hỏi nêu vấn đề không nhằm tái hiện kiến thức, cũng không nhằmkhơi gợi sự biểu hiện của HS khi đánh giá chi tiết hay toàn bộ tác phẩm vănhọc Câu hỏi nêu vấn đề phải làm rõ được những vấn đề tiềm ẩn trong tácphẩm, phải gây hứng thú cho HS và phải động viên, khuyến khích HS giảiquyết những vấn đề đã nêu Câu hỏi nêu vấn đề cần phải làm rõ hoặc đặt rađược vấn đề, đưa người nghe vào tình huống có vấn đề

Phương pháp giảng văn truyền thống yêu cầu GV nắm bắt và hiểu sâusắc, tự mình rung cảm tác phẩm văn học thực sự để rồi truyền thụ tới HS saocho hấp dẫn, để HS có thể đồng cảm, ghi nhớ theo cách cảm thụ của thầy.Mục đích của việc dạy học văn hiện nay đã có sự thay đổi, không phải là GVtruyền thụ lời giảng của mình mà hướng tới mục đích làm sao để chủ thể HS,dưới sự hướng dẫn của thầy, cảm nhận, khám phá, chiếm lĩnh tác phẩm, từ đótạo ra sự phát triển toàn diện về trí tuệ, tâm hồn, nhân cách, năng lực, và gâyhứng thú, phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của HS Người GV cần xác địnhđược mục đích của việc dạy học văn, coi HS là chủ thể với những quan hệ đaphương: tác phẩm - HS - GV đan xen Ở đây HS giữ vai trò chủ thể trực tiếptiếp nhận tác phẩm cũng như GV HS vừa tìm hiểu tác phẩm vừa được GVhướng dẫn, GV không phải là người cảm thụ hộ mà là người tổ chức, hướng

dẫn quá trình tiếp nhanh, chiếm lĩnh tác phẩm của HS Trong lĩnh vực tưtưởng, tình cảm, nhất là trong văn chương, nghệ thuật, không thể áp đặt cảmthụ thay thế cho sự hoạt động bên trong của chủ thẻ tiếp nhận Trong quá trìnhtiếp nhận văn học, không phải bao giờ HS cũng nghe theo lời giảng của GV.

Sự tiếp nhận của HS về tác phẩm chịu sự tác động của nhiều yếu tố trực tiếphoặc gián tiếp ngay ở trong giờ học hoặc cũng có thể là những kỉ niệm, kí ứcsâu đậm Trong văn chương cần biết cách nêu câu hỏi cung cấp cho người đọcnhững kiến thức, cho biết những rung cảm của con người trước cuộc sống.Nếu không có câu hỏi, giờ học trở thành giờ tự độc thoại của GV

Trong giờ văn, người GV cần phải chuẩn bị trước một hệ thống câu hỏitránh sự đơn điệu, câu hỏi cần đa dạng, sinh động, làm nảy sinh những bănkhoăn trí tuệ, đòi hổi tiếp tục tìm tòi Câu hỏi có thể hướng tới nhiều mục đíchkhác nhau: câu hỏi để trao đổi kiến thức giữa những nguồn thông tin liên quanđến tác phẩm của GV và HS nhằm khuấy động không khí văn chương, câuhỏi để định hướng cho sự nhất quán…

Câu hỏi trong giờ dạy học TPVC cần đảm bảo tính sư phạm, không đốilập với thực tế, câu hỏi tạo ra sức để HS vươn lên trên tầm hiện có Câu hỏicần có tính tư tưởng, kích thích hứng thú học tập Câu hỏi cũng cần có tínhnghệ thuật hướng tới hình thức sáng tạo của tác phẩm, thi pháp tác phẩm, sựdiễn đạt câu phải có chất văn Ngoài hệ thống câu hỏi HS đã chuẩn bị soạn bàitheo hướng dẫn của SGK, GV có hệ thống câu hỏi để phát huy khả năng chủđộng tiếp nhận kiến thức của HS

1.1.1.4 Hệ thống câu hỏi vận dụng năng khiếu nghệ thuật của học sinh

Việc phát hiện ra năng lực năng khiếu nghệ thuật của HS có vai trò vôcùng quan trọng trong dạy học TPVC Bởi nếu HS có điều kiện để tự bộc lộnăng khiếu nghệ thuật của mình, các em sẽ có hứng thú học văn hơn, giờ họcvăn sẽ trở thành giờ được yêu thích, được phát huy khả năng của mình

Mỗi GV phải nắm được năng lực học văn của HS: năng lực diễn đạt,năng lực cảm nhận, năng lực sáng tạo, năng khiếu đọc, ngâm thơ, hoặc đóngvai diễn kịch…Từ việc nắm bắt, nhận biết năng khiếu nghệ thuật của HS,giáo viên sẽ xây dựng hệ thống câu hỏi kích thích các em bộc lộ năng khiếunghệ thuật của mình Cần chú ý là hệ thống câu hỏi phải phân chia rõ ràngtheo từng mục, chuyên đề, bám sát nội dung bài giảng, tránh tràn lan để cho

các em có hướng sáng tạo phù hợp Khi dạy học truyện ngắn "Thuốc" của Lỗ

Tấn, GV có thể ra câu hỏi yêu cầu HS phân vai đóng kịch tại quán trà nhà bàHoa, hay cảnh hai bà mẹ gặp nhau tại nghĩa địa… Như vậy sẽ giúp giờ họcsôi nổi, tạo hứng thú học văn cho HS

1.1.2 Sự giống nhau và khác nhau giữa câu hỏi dạy học tác phẩm Văn học nước ngoài và câu hỏi dạy học tác phẩm văn học Việt Nam

1.1.2.1 Sự giống nhau

Một tác phẩm VHVN hay là tác phẩm VHNN khi đã được lựa chọn đưavào chương trình giảng dạy trong SGK đều là những kiệt tác Do vậy, khi dạyhọc TPVC cần chú ý đặc trưng của nó Đó là một bộ môn học nghệ thuật đặcbiệt mà khi giảng dạy ta cần xuất phát từ những đặc trưng của nó để đặt câuhỏi phù hợp

Văn học được coi là “trò diễn bằng ngón từ” Ngôn từ trong văn học là

một thứ ngôn từ đặc biệt, được chưng cất từ hiện thực ngôn ngữ của toàn dân.Ngôn ngữ văn học có tính hình tượng Nó vừa được sử dụng như những tínhiệu thẩm mĩ vừa là cái biểu tượng cho những tín hiệu thẩm mĩ

Một TPVC đích thực không phải chỉ đem đến thông tin mà phải là một

hệ thống tín hiệu kích thích để bùng nổ thông tin Ở đây, “cái lạ”, “cái thực”,

“cái mới”, “cái ảo” trong thế giới hình tượng nghệ thuật gợi mở bao điều thú

vị trong trường liên tưởng của người đọc

Mọi hoạt động của môn Ngữ Văn trong nhà trường đều xoay quanh một

vấn đề trung tâm là tác phẩm Tác phẩm văn học chân chính đều là “gan ruột”

của người nghệ sĩ Tuy nhiên, không nên chủ quan cho rằng mọi TP văn họcnghệ thuật ra đời hoàn toàn chỉ do ý muốn chủ quan của người nghệ sĩ Nó làkết quả của sự phản ứng linh diệu giữa người nghệ sĩ với cuộc đời Việc rađời của một TP có lẽ mới là sự khởi đầu của mọi sự khởi đầu trong nghệthuật Bởi khi ra đời rồi mỗi một sáng tác còn có sức sống độc lập tương đối.Cấu trúc TP văn học có nhiều tầng nghĩa: nghĩa do ngôn từ trực tiếpmang lại, nghĩa do hình dung, tưởng tượng từ hình ảnh, hình tượng của TP vàtầng ý được suy ra từ hai tầng nghĩa trên.

Thực tế không ít người dạy văn đã quá coi trọng tầng ý của TP, tới mứcdạy thơ không cần thuộc, dạy truyện không cần kể mà chỉ nêu ý chính Nhưvậy, vô hình trung môn văn trong nhà trường bị coi là một môn học bình

thường chứ không còn là một môn học “nghệ thuật đặc biệt” nữa Và như vậy

môn học đã bị thủ tiêu tính nghệ thuật một cách không tuyên bố Ít chú ý đếntính nghệ thuật cũng tức là đặt chức năng thẩm mĩ sau các chức năng khác

Do đó người học cần tiếp cận cho được chức năng thẩm mĩ của TP, coi đó là

“cửa ngõ”, là “cầu nối” tới các chức năng khác Thông qua chức năng thẩm

mĩ, người đọc tự nhận thức được quy luật tinh thần, quy luật tình cảm và “tự

bị cảm hña”, “tự được giáo dục” Những chức năng: giáo dục nhận thức, nhân

đạo hóa, dự báo…đều từ chức năng thẩm mĩ, qua chức năng thẩm mĩ màngười đọc cảm nhận được

Dạy học văn có mở rộng vốn từ, nhưng chức năng chính là giúp HS tựnhận thức được cái đẹp Cái đẹp trong văn học nghệ thuật được xây dựngbằng chất liệu ngôn ngữ lại rất kì lạ là không bao giờ được xác định và luônphát triển tùy theo điều kiện của thời đại, khách quan và chủ quan của ngườiđọc, ở mỗi dân tộc

Kích thích cái đẹp trong văn học nghệ thuật được phát triển và sinh sôi,nảy nở trong tâm hồn HS để đi đến sự nhận thức về thẩm mĩ của HS theo xuhướng của một nền giáo dục là mục đích chính của dạy văn

Để phát huy những mặt mạnh và hạn chế những mặt yếu của phươngpháp dạy học vấn đáp trong dạy học TPVC nói chung và dạy học VHNN nóiriêng cần phải đảm bảo những yêu cầu sau:

Câu hỏi phải kích thích sự cảm thụ của người học với tác phẩm Để thực

sự đưa HS về với vị trí chủ thể phải tạo điều kiện để HS trực tiếp xác địnhđược, thể hiện được quá trình nhận thức thẩm mĩ của mình trong quá trìnhtiếp xúc với tác phẩm nghệ thuật, người thầy tham gia chủ đạo quá trình ấy,tác động, kích thích phải xác định rõ mục đích của việc đặt câu hỏi Mục đíchnày khác hẳn với mục tiêu dạy học theo lối miêu tả, tái hiện là cho HS nhậnbiết những ý nghĩa đã được thầy, cô hoặc nhà văn đưa ra Còn ở đây, tạo ramột sự cảm thụ phát huy hết cá tính thẩm mĩ nhưng không tùy tiện, tản mạn

mà theo một sự tiếp nhận thưởng thức mở

- Câu hỏi phải xác định được xúc cảm và rung động thẩm mĩ có tính chấttrực giác của người đọc

Đây là yêu cầu để kiểm tra ấn tượng ban đầu của người đọc với hìnhtượng nghệ thuật Xác định sự cảm nhận về nội dung và nghệ thuật ban đầucủa bản thân, tìm ra sự nhạy cảm nghệ thuật

- Đưa ra câu hỏi phải xác định được bức tranh nghệ thuật toàn cảnh códiện và có điểm để giờ dạy học văn có trọng tâm, những điểm thẩm mĩ phảiđược khai thác sâu hơn

Xác định được bức tranh nghệ thuật toàn cảnh và trọng tâm là xác địnhcái lôgic vận động của hình tượng nghệ thuật từ lúc nảy sinh, vận động đếncao trào và kết thúc Câu hỏi phải kích thích để HS hình dung, tái hiện ra điều

đó Và chính sự tưởng tượng sinh động ấy gây được sự thú vị và là điểm đểkết hợp hoạt động liên môn trong dạy văn, hướng sự cảm thụ của các em vàotrọng tâm tác phẩm nghệ thuật

- Câu hỏi phải xác định sự hiểu biết của người đọc theo mức độ từ dễ đến khó.

Mức thấp nhất của sự hiểu biết tác phẩm là kể chuyện, thuộc được thơ,mức cao nhất là lí giải được các sự kiện, biến cố và mức cao nhất là có thái

độ, quan điểm chân thực trước hình tượng nghệ thuật Việc phát triển đượcthái độ cá nhân chân thực trong nhận thức thẩm mĩ là điều hết sức cần thiết.Chỉ có vậy thì HS mới cảm thấy tư cách của mình được tôn trọng và có hứngthú, có khát vọng chiếm lĩnh nghệ thuật

- Câu hỏi phải giúp người đọc xác định được các chi tiết nghệ thuật có giá trị và toàn bộ cấu trúc tác phẩm

- Câu hỏi phải mã hoá lượng thông tin một cách đơn giản, phù hợp, xác thực với thể loại, nội dung cụ thể và tâm lí lứa tuổi

Khi đặt câu hỏi chúng ta nên tìm một hình thức thích hợp nhất để tránh tình trạng dài quá hoặc tối nghĩa không thích hợp với lứa tuổi HS

1.1.2.2 Sự khác nhau

Xuất phát từ mục đích của giảng dạy VHNN được đưa vào chương trìnhTHPT là nhằm mang tính giới thiệu để nuôi dưỡng những những khát vọngnhân văn cao cả, tìm tiếng nói chung với các dân tộc khác trên đường pháttriển của dân tộc mình và nó còn nuôi dưỡng khát vọng vươn ra thế giới củangười Việt Nam Cũng căn cứ và những đặc trưng riêng của VHNN so vớiVHVN và những yêu cầu của dạy học VHNN, chúng tôi xin lưu ý một sốđiểm sau khi đặt câu hỏi dạy học VHNN:

* Câu hỏi phải khơi gợi được hứng thú, ham mê của HS đối với VHNN:

Khi đặt câu hỏi phải kích thích được niềm yêu thích của các em, vừa cótính vừa sức với các em Khơi gợi hứng thú đam mê với VHNN là con đườngngắn nhất đưa HS tiếp cận đến cách đọc hiện đại, học một mà ham muốn đọcmười

* Câu hỏi phải phù hợp với văn bản, tác giả và trào lưu VH:

- Hệ thống câu hỏi được đặt ra phải bắt đầu từ văn bản, hướng đi từ văn bảnchứ không đem những hiểu biết từ tác giả, từ trào lưu để áp đặt vào văn bản

- Khác với VHVN có thể đi từ cảm thụ đến lí giải và hiểu, VHNN thì phải đi từ hiểu đến cảm thụ và thích thú.

- Các tác phẩm được đưa vào giảng dạy trong nhà trường THPT đều lànhững tác phẩm tiêu biểu của các tác gia tiêu biểu cho tự trào văn hoá thếgiới, đồng thời cũng là đỉnh cao của nền văn hoá dân tộc đó Đó cũng lànhững tác phẩm rất tiêu biểu cho thi pháp của tác giả Do vậy phải chú ý đếnthi pháp tác giả và trào lưu văn học chi phối tác phẩm

* Câu hỏi phải phù hợp với văn hoá trong thế so sánh cñ chọn lọc.

Quy luật tiếp biến văn hoá do MaFut (Noben văn học, nguời Ai Cập,1967) đã chỉ ra có 3 giai đoạn: Từ dùng đồ hộp- Bắt chuớc nguyên vẹn- đến

mô phỏng (sáng chế lại) và kết tinh những tinh hoa mới SGK giới thiệu mộtnền văn học mới có giá trị nhân bản, đặt ra những vấn đề vươn đến tầm nhânloại Nhà trường cố gắng định hướng đến những tinh hoa ấy của một nền vănhoá mới, lạ, rút ngắn quãng thời gian mô phỏng, bắt chước

Do vậy cần đặt ra câu hỏi so sánh để nuôi dưỡng niềm đam mê tìm hiểukhám phá nền văn học mới, vùng văn hoá mới, tư tưởng thời đại mới và hìnhthành ở HS thói quen tự khám phá, tự học, tự đọc

1.2 Đổi mới hệ thống câu hỏi dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn ở

1 Hình tượng chiếc bánh bao tẩm máu người mang ý nghĩa gì?

2 Hình tượng người cách mạng Hạ Du hiện lên như thế nào? Qua cuộc bàn luận trong quán trà về Hạ Du, Lỗ Tấn muốn nói lên điều gì?

3 Không gian nghệ thuật của truyện là tù hãm, ẩm mốc, bế tắc, nhưng

thời gian nghệ thuật thì có tiến triển Từ mùa thu “trảm quyết” đến mùa xuân

Thanh minh đã thể hiện mạch suy tư lạc quan của tác giả Tìm hiểu ý nghĩa của hình ảnh vòng hoa

Phần Luyện tập SGK đưa ra hai câu hỏi:

1 Ý nghĩa của các chi tiết: nghĩa địa người chết chém bên trái, nghĩa địa người chết bệnh, chết nghèo bên phải, chia cắt bởi một con đường mòn

2 Câu hỏi của bà mẹ trước vòng hoa trên nấm mồ người tử tù “Thế này

là thế nào?” có ý nghĩa gì?

*Bộ nâng cao:

SGK ngữ văn lớp 12 bộ nâng cao đưa ra 7 câu hỏi hướng dẫn học bài như sau:

1 Kể lại cốt truyện “Thuốc” và cho biết nhân vật chính của truyện là

những ai Có thể chia nhân vật của truyện thành mấy nhóm, các nhóm khácnhau ở chỗ nào?

2 Nhân vật Hạ Du được biểu hiện gián tiếp qua những chi tiết nào? Qua các chi tiết đó, anh (chị) hiểu gì về nhân vật này?

3 Những người trong quán trà bàn luận về những chuyện gì? Thái độ của những người tham gia bàn luận chứng tỏ họ là những người như thế nào?

4 Cảnh hai bà mẹ đi viếng mộ con ngày Thanh minh có gì giống và khác

nhau? (về cảnh nghĩa địa, về sự “xấu hổ” của bà mẹ Hạ Du, về sự lạ trên mộ

người bị chém) Toàn cảnh viếng mộ biểu hiện ý ngĩa gì?

5 Thái độ của nhà văn đối với những người như vợ chồng lão Hoa, bà

mẹ Hạ Du, và những người như bác Cả Khang, lão Nghĩa mắt cá chép, cụ Ba,cậu Năm gù, người thanh niên hai mươi mốt tuổi có gì khác biệt?

6 Có ý kiến cho rằng tư tưởng của truyện là tình thương con của bố mẹ

và nỗi buồn của người cách mạng; có ý kiến cho rằng chủ đích của truyện làphê phán sự lạc hậu, ngu muội của người dân Trung Quốc đương thời; lại có

ý kiến nhận định truyện nhằm ngợi ca sự hi sinh bất khuất của người chiến sĩ cách mạng Theo anh (chị), tư tưởng chủ yếu của truyện là gì?

7 Truyện này kể hay tả là chính? Việc chia truyện là bốn phần có lợi cho

tả hay kể? Điều đó có tác dụng gì đối với tư tưởng của truyện và có khác biệt

gì so với lối kể truyện truyền thống?

Phần bài tập nâng cao có 1 câu hỏi:

Tìm các hình ảnh tượng trưng trong truyện và phân tích ý nghĩa của

chúng 1.2.1.2 Hệ thống câu hỏi dạy học “Thuốc” trong sách giáo viên

Sách GV đưa ra hướng dẫn trả lời bám sát vào những câu hỏi trong

“Hướng dẫn học bài” trong SGK.

1.2.2 Nhận xét về sự đổi mới hệ thống câu hỏi dạy học truyện ngắn

“Thuốc” của hai bộ sách

1.2.2.1 Về nội dung câu hỏi

Cả hai bộ sách đều đã chú ý tập trung khai thác một số hình tượng nhưhình tượng Hạ Du, hình tượng đám đông, và một số biểu tượng như: bánh baotẩm máu người cách mạng, con đường mòn, nghĩa địa, vòng hoa…và chú ýkhai thác đặc điểm thời gian, không gian nghệ thuật của truyện

1.2.2.2 Về hình thức câu hỏi

Các câu hỏi đã chú ý phân chia, sáp xếp theo các bậc mục tiêu, theo trình

độ nhận thức của HS Có cấu hỏi tái hiện, tái tạo (Kể lại cốt truyện, sự bànluận của những người trong quán trà nhà bà Hoa), có câu hỏi đòi hỏi sự sángtạo của HS trong việc phân tích, bình giá các chi tiết của truyện (Tìm hiểu tínhbiểu tượng của một số hình ảnh: bánh bao tẩm máu người cách mạng, conđường mòn, nghĩa địa, vòng hoa)

SGK Ngữ văn lớp 12 bộ Nâng cao chú ý đi vào phân bậc câu hỏi theo trình

độ nhận thức cảu HS và có tính bao quát tác phẩm hơn so với bộ Cơ bản

Nhìn chung, cả hai bộ sách này đã có sự đổi mới về hệ thống câu hỏihướng dẫn đọc bài Hệ thống câu hỏi đưa ra phù hợp, bám sát theo địnhhướng đổi mới của Bộ Giáo Dục Tuy nhiên, hệ thống câu hỏi nêu ra trong hai

bộ sách còn chưa chú ý nhiều đến những câu hỏi hướng dẫn đọc của GV vàkiểm tra việc đọc, chuẩn bị bài ở nhà của HS, để cho HS tự đặt câu hỏi về tácphẩm, hoặc những câu hỏi so sánh, mở rộng, liên hệ văn học hai nước

1.2.2.3 Về sự đổi mới hệ thống câu hỏi

* Tư tưởng đổi mới của chương trình và SGK

Những thay đổi của xã hội theo xu hướng toàn cầu hóa và sự phát triểnkhông ngừng của khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin đang là thách thứclớn cho giáo dục trong việc phát triển, đào tạo nguồn nhân lực có tri thức cao,thông minh, sáng tạo Đổi mới qui trình, chương trình đào tạo và phươngpháp dạy học đang là vấn đề mang tính thời sự Rất nhiều phương pháp và kĩthuật dạy học mới được thử nghiệm và chuyển giao nhằm xây dựng một xãhội học tập, hình thành năng lực tự học, học thường xuyên, suốt đời theo

phương châm “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để khẳng định mình” (Unesco, 1998).

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được xác định trong nghịquyết của Đảng, được thể chế hóa trong Luật giáo dục, được cụ thể hóa trongcác chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo

Nghị quyết số 02 - NQ/HNTƯ (khóa VIII) của Đảng về định hướngchiến lược phát triển giáo dục và đào tạo trong thời kì công nghiệp hóa, hiệnđại hóa và nhiệm vụ đến năm 2000 đã cho thấy tư tưởng đổi mới đúng đắn:

“Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học”.

Luật Giáo dục năm 2005, khoản 2 điều 28 cũng ghi: “Phương pháp giáo dục phổ thóng phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, món học; bồi dưỡng

phương pháp tự học, khả năng làm việc nhñm, đem lại niềm hứng thú trong học tập cho họ sinh”.

Quan điểm dạy học hiện đại đã chi phối tất cả các khâu, các phương diệntrong quá trình dạy học Có thể khẳng định cốt lõi của việc đổi mới dạy học làhướng tới phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS, chống lại thóiquen học tập thụ động của người học, chống lại thói quen dạy học kiểu truyềnthụ cũ Trong cách dạy học hiện đại, GV trở thành người thiết kế, tổ chức,điều khiển, dẫn dắt, định hướng, gợi mở vấn đề giúp HS tích cực, tự giác, chủđộng, sáng tạo, khơi gợi hứng thú trong học tập cho các em

Giờ dạy học TPVC là một quy trình được thiết kế bằng một hệ thốngnhững thao tác, biện pháp để hình thành cho HS những hoạt động trí tuệ theo

con đường cảm xúc hóa phù hợp với quy luật cảm thụ văn chương: “Chống

áp đặt trong cảm thụ nghệ thuật, khắc phục bệnh xã hội học dung tục, phát huy vai trò tích cực, chủ động của HS trong tiếp nhận thẩm mĩ của ngành nghệ thuật ngón từ là vấn đề bức xúc đang được đặt ra”[11, tr 32] Bởi vậy,

sử dụng hệ thống câu hỏi phù hợp, để kích thích quá trình làm việc một cáchchủ động, tích cực của HS trong quá trình chiếm lĩnh TPVC là một vấn đề vôcùng cần thiết

* Bổ sung việc đổi mới của tác giả luận văn Từ định hướng đổi mớiphương pháp dạy học hiện đại của Đảng, Bộ Giáo dục và Đào tạo như trên,chúng tôi xin mạnh dạn đưa ra những bổ sung về câu hỏi đổi mới trong dạy

học môn Ngữ văn nói chung và dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn nói

riêng như sau:

- Câu hỏi buộc HS phải đọc kĩ tác phẩm:

+ Câu hỏi hướng dẫn đọc của giáo viên Trước hết là những câu hỏihướng dẫn đọc của giáo viên Tổ chức cho HS tự đọc ở nhà là tiền đề cho việccảm thụ tác phẩm của HS ở trên lớp, góp phần hình thành những ấn tượng,cảm xúc của HS trong giờ học trên lớp Đây là bước tập dượt để cho sự

cảm thụ ở trên lớp diễn ra sâu sắc hơn Trong giờ lên lớp, trên cơ sở nhữngcảm xúc, ấn tượng được hình thành ở nhà trong quá trình tự đọc của HS, GV

sẽ khơi sâu, phát triển thêm những ý tưởng đúng đắn và loại trừ những cảmxúc, suy nghĩ lệch lạc của HS về tác phẩm., tác giả, hay nhân vật, chi tiếttrong tác phẩm…

Hoạt động tự học ở nhà của HS bao gồm nhiều nội dung hết sức phongphú, đa dạng nên cần sự định hướng của HV Nên ngoài hệ thống câu hỏihướng dẫn đọc hiểu trong SGK, GV cần phải xây dựng hệ thống câu hỏihướng dẫn HS tự đọc, học ở nhà cho HS Hệ thống câu hỏi này vừa khơi gợihứng thú, mê say, thích thú, hấp dẫn HS vừa hướng HS đi vào những vấn đềthen chốt, trọng tâm của tác phẩm, vừa chuẩn bị cho hoạt động phân tích,khám phá tác phẩm của GV và HS trên lớp

+ Câu hỏi kiểm tra việc đọc của HS: Trong giờ dạy học trên lớp, GV cần

có câu hỏi kiểm tra việc đọc của HS Loại câu hỏi này đòi hỏi GV bám sát

vào nội dụng và các chi tiết trong truyện ngắn “Thuốc” GV dựa vào những

câu hỏi hướng dẫn học ở nhà để kiểm tra việc đọc, tự học tác phẩm của HSđến đâu

- Câu hỏi tích cực hóa hoạt động tiếp cận, phân tích, cắt nghĩa, bình giácho HS làm việc Câu hỏi tích cực hóa là hệ thống các câu hỏi nhằm làmchuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, tự giác, tích cực,sáng tạo, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức Khicác em tích cực hóa hoạt động tiếp cận, phân tích, cắt nghĩa, bình giá được tác

phẩm cũng là lúc hoàn tất sự chuyển hóa bên trong của HS: “Từ bước nhận thức hình tượng sang giai đoạn tự nhận thức một cách tự giác, tích cực về lí tưởng, tình cảm, thẩm mĩ” [20, tr 109].

Những câu hỏi tích cực hóa có tác dụng thúc đẩy quá trình làm việc vớitác phẩm của HS một cách tự giác, chủ động, tích cực, sáng tạo để chiếm lĩnhgiá trị nội dung, tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm

Câu hỏi tích cực hóa hoạt động chiếm lĩnh văn chương sẽ định hướngcho HS những việc làm cụ thể trong quá trình tìm hiểu tác phẩm Một thựctrạng còn mơ hồ trong dạy học TPVC hiện nay là còn nhiều câu hỏi mơ hồ,chung chung, đại khái, chỉ chú trọng tới nội dung mà chưa để ý đến việc rènluyện kĩ năng cho HS vì vậy mà các em chưa phát huy hết trí lực của mình.Câu hỏi phải có tác dụng vật chất hóa hoạt động của HS, để HS thật sự cóđược những hoạt động trí tuệ từ tiếp cận, phân tích, cắt nghĩa, bình giá phùhợp với quy luật cảm thụ văn chương.

Mặt khác, hệ thống câu hỏi này góp phần khẳng định vị trí chủ thể tiếpcận của HS, rèn luyện cho các em khả năng tự làm việc độc lập, biết đối thoại

về những vấn đề đặt ra trong tác phẩm, vận dụng những điều đã khám phátrong tác phẩm để đọc hiểu, phân tích, đánh giá những tác phẩm khác trong sự

so sánh, đối chiếu làm phong phú, hoàn thiện vốn hiểu biết của các em

- Câu hỏi phân hóa trình độ học sinh Câu hỏi phải đi từ dễ đến khó, từđơn giản đến phức tạp, phù hợp với quy luật và trình độ nhận thức của HS.Những câu hỏi trong bài sẽ có câu dễ, câu khó, tùy vào trình độ, đối tượngnhận thức mà GV đặt câu hỏi cho phù hợp Có như vậy thì mới kích thích tưduy, hứng thú học tập cho HS

- Câu hỏi thảo luận nhóm: Đây là loại câu hỏi kích thích sự tranh luận,bàn bạc, bổ sung, góp ý của các em để từ đó làm rõ vấn đề trong tác phẩm.Câu hỏi thảo luận nhóm còn góp phần làm cho không khí lớp học trở nên sôinổi hơn, kích thích hứng thú học tập của HS, làm cho HS trở thành người chủđộng, độc lập, sáng tạo trong học tập, HS có thể đưa ra các ý tưởng một cáchthoải mái Nhờ đó mà kiến thức trong giờ học sẽ được các em ghi nhớ sâu sắc

nhất Truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn có những vấn đề rất lớn, những chi

tiết, hình ảnh biểu tượng đòi hỏi sự hợp tác của nhóm HS để làm vỡ ra vấn đề

Vì vậy, loại câu hỏi này cần được GV sử dụng hợp lý khi giảng dạy tác phẩm