Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học tích hợp hóa học vô cơ lớp 9

Nhận thấy tầm quan trọng của năng lực hợp tác, nhiều tácgiả đã nghiên cứu đề xuất những giải pháp nhằm phát triển năng lực hợp táccho học sinh như thông qua hệ thống tình huống thực tiễn

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Trang 2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LẠI PHÚ QUÂN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC TÍCH HỢP HÓA HỌC VÔ CƠ LỚP 9

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN HÓA HỌC

Mã số: 8.14.01.11

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Hoàng Trang

HÀ NỘI - 2020

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Luận văn được hoàn thành với sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, cùng

sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô và các anh chị học viên

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới TS Nguyễn Hoàng Trang, ngườithầy đã hết lòng giúp đỡ, động viên, dạy bảo, tạo mọi điều kiện thuận lợi chotác giả trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Xin cảm ơn Khoa Sư phạm – Trường ĐH Giáo dục – Đại học Quốc gia

Hà Nội, các thầy cô ở bộ môn Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Hóahọc cùng các anh chị học viên đã giúp đỡ, truyền những kinh nghiệm quý báucho tác giả

Xin cảm ơn các thầy cô giáo, các con học sinh ở hai trường THCSGiảng Võ và THCS Thống Nhất đã tạo mọi điều kiện trong quá trình thựcnghiệm và hoàn thiện đề tài

Cuối cùng tác giả xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè đã luôn ở bên,động viên, giúp đỡ trong suốt thời qua

Trang 5

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Năng lực đặc thù của môn học………19Bảng 1.2 Thực trạng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạyhọc hóa học vô cơ lớp 9 tại trường THCS Giảng Võ và THCS Thống

Nhất……… 26Bảng 1.3 Thực trạng của học sinh trường THCS Giảng Võ và THCS Thống Nhất hiểu biết về năng lực hợp tác………….……….…28Bảng 2.1 Chương trình hóa học vô cơ lớp 9……… 34Bảng 2.2 Nội dung tích hợp chủ đề “Axit sunfuric và vấn đề bảo vệ môi

trường”……….42Bảng 2.3 Nội dung tích hợp chủ đề “Muối ăn và vấn đề bảo vệ tài nguyên biển”………51Bảng 2.4 Nội dung tích hợp chủ đề “Phân bón hóa học và vấn đề bảo vệ môi trường đất”……….… 54Bảng 2.5 Nội dung tích hợp chủ đề “Oxit của Cacbon và ô nhiễm không khí”……… 57Bảng 2.6 Xây dựng tiêu chí và mức độ đánh giá năng lực hợp tác…… ….91Bảng 2.7 Bảng kiểm quan sát đánh giá năng lực hợp tác của HS trong dạy học hóa học THCS (dành cho GV)……… 97Bảng 2.8 Bảng kiểm quan sát đánh giá năng lực hợp tác của HS trong dạy học hóa học THCS (dành cho HS)……… … 99Bảng 3.1 Kết quả điều tra bảng kiểm quan sát……….…………114Bảng 3.2 Phân phối tần số kết quả của hai bài kiểm tra……… … 117Bảng 3.3 Phân phối tần suất kết quả của hai bài kiểm tra……….…… …118Bảng 3.4 Phân phối tần suất tích lũy % số học sinh đạt điểm Xi trở

xuống……… ……… …118Bảng 3.5 Phân loại kết quả học tập của HS trường THCS Giảng Võ…… 121Bảng 3.6 Phân loại kết quả học tập của HS trường THCS Thống Nhất …121 Bảng 3.7 Tổng hợp các tham số đặc trưng……… 123

iii

Trang 6

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH

Hình 1.1 Các thành phần cấu trúc của năng lực……….16Biểu đồ 3.1 Kết quả thực nghiệm bài kiểm tra 15 phút số 1 THCS Giảng Võ

……… 119Biểu đồ 3.2 Kết quả thực nghiệm bài kiểm tra 15 phút số 1 THCS Thống Nhất……… …….….119Biểu đồ 3.3 Kết quả thực nghiệm bài kiểm tra 15 phút số 2 THCS Giảng Võ

……… 120Biểu đồ 3.4 Kết quả thực nghiệm bài kiểm tra 15 phút số 2 THCS Thống Nhất ……… ……… ………120Biểu đồ 3.5 Phân loại kết quả học tập của HS trường THCS Giảng Võ – bài

số 1 ……… ……… ……… ………… …121Biểu đồ 3.6 Phân loại kết quả học tập của HS trường THCS Giảng Võ – bài

số 2 ……… ……… ……… ………… 122Biểu đồ 3.7 Phân loại kết quả học tập của HS trường THCS Thống Nhất – bài số 1 ……….………… ……… ……… …122Biểu đồ 3.8 Phân loại kết quả học tập của HS trường THCS Thống Nhất – bài số 2 ……… ……… …123

iv

Trang 7

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN………i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT………….……… ii

DANH MỤC CÁC BẢNG……… iii

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH………iv

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

3 Mục đích nghiên cứu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

5 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Khách thể nghiên cứu

5.2 Đối tượng nghiên cứu

5.3 Phạm vi khảo sát

6 Câu hỏi nghiên cứu

7 Giả thuyết khoa học

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

8.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

8.3 Phương pháp xử lý thống kê toán học kết quả thực nghiệm

9 Đóng góp mới của đề tài

10 Cấu trúc của luận văn

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay ở Việt Nam

1.2 Những vấn đề chung về dạy học tích hợp

1.2.1 Khái niệm tích hợp

1.2.2 Các kiểu tích hợp

1.2.3 Khái niệm dạy học tích hợp

1.2.4 Các mức độ của dạy học tích hợp

v

Trang 8

1.2.5 Vai trò và mục tiêu của dạy học tích hợp 10

1.2.6 Ưu và nhược điểm của dạy học tích hợp 11

1.2.7 Lưu ý khi vận dụng dạy học tích hợp trong giảng dạy 11

1.3 Dạy học tích hợp hóa học 12

1.4 Dạy học tích hợp hóa học theo chủ đề 12

1.4.1 Khái niệm chủ đề và dạy học theo chủ đề 12

1.4.2 Phân loại chủ đề dạy học 13

1.4.3 Chủ dề tích hợp trong hóa học 14

1.5 Các phương pháp dạy học 14

1.5.1 Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề 14

1.5.2 Phương pháp dạy học sử dụng trò chơi học tập 15

1.5.3 Kĩ thuật dạy học theo nhóm nhỏ 15

1.6 Định hướng phát triển năng lực cho học sinh 15

1.6.1 Khái niệm về năng lực 15

1.6.2 Đặc điểm của năng lực 16

1.6.3 Cấu trúc của năng lực 16

1.6.4 Các phương pháp đánh giá năng lực 17

1.6.5 Năng lực đặc thù của môn học 19

1.7 Năng lực hợp tác 22

1.7.1 Khái niệm năng lực hợp tác 22

1.7.2 Cấu trúc và biểu hiện năng lực hợp tác của học sinh trung học cơ sở 23

1.7.3 Biện pháp phát triển năng lực hợp tác cho học sinh 23

1.7.4 Cách đánh giá năng lực hợp tác 24

1.8 Thực trạng của việc tích hợp các vấn đề thực tiễn vào giảng dạy hóa học THCS nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh 25

1.8.1 Mục đích điều tra 25

1.8.2 Đối tượng điều tra 25

1.8.3 Mô tả phiếu điều tra 25

1.8.4 Nội dung điều tra 25

1.8.5 Phương pháp điều tra 25

vi

Trang 9

1.8.6 Kết quả điều tra

Tiểu kết chương 1

CHƯƠNG 2: DẠY HỌC TÍCH HỢP HÓA HỌC VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH

2.1 Phân tích nội dung kiến thức và cấu trúc các chương học của lớp 9

2.1.1 Mục tiêu phần hóa học vô cơ lớp 9

2.1.2 Cấu trúc phần hóa học vô cơ lớp 9

2.1.3 Một số điểm chú ý về nội dung và phương pháp dạy học phần hóa học vô cơ lớp 9

2.2 Nguyên tắc và quy trình xây dựng các chủ đề tích hợp trong dạy học phần hóa học vô cơ lớp 9

2.2.1 Nguyên tắc xây dựng các chủ đề tích hợp

2.2.2 Quy trình xây dựng các chủ đề tích hợp

2.3.Thiết kế một số chủ đề dạy học tích hợp trong phần hóa học vô cơ lớp 9

2.3.1 Chủ đề: Axit sunfuric và vấn đề bảo vệ môi trường

2.3.2 Chủ đề: Muối ăn và vấn đề bảo vệ tài nguyên biển

2.3.3 Chủ đề: Phân bón hóa học và bảo vệ môi trường đất

2.3.4 Chủ đề: Oxit của Cacbon và ô nhiễm không khí

2.4 Một số kế hoạch dạy học

2.4.2 Chủ đề: Axit sunfuric và vấn đề bảo vệ môi trường

2.4.2 Chủ đề: “Phân bón hóa học và bảo vệ môi trường đất”

2.5 Thiết kế bộ công cụ đánh giá sự phát triển năng lực hợp tác của HS qua dạy học tích hợp

2.5.1 Xác định tiêu chí và các mức độ đánh giá

2.5.2 Đề xuất bộ công cụ đánh giá sự phát triển năng lực hợp tác

2.5.3 Đề xuất bài kiểm tra

2.6 Các yêu cầu nhằm thực hiện hiệu quả các chủ đề dạy học

2.6.1 Đối với giáo viên

2.6.2 Đối với học sinh

vii

Trang 10

Tiểu kết chương 2 108

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 109

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 109

3.1.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 109

3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm 109

3.2 Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm 109

3.2.1 Nội dung thực nghiệm sư phạm 109

3.2.2 Phương pháp thực nghiệm 110

3.3 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm 110

3.3.1 Chọn địa bàn và đối tượng thực nghiệm 110

3.3.2 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm 110

3.4 Kết quả và xử lý kết quả thực nghiệm 111

3.4.1 Phương pháp xử lí và đánh giá kết quả thực nghiệm 111

3.4.2 Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm 111

3.5 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 123

3.5.1 Phân tích định tính 123

3.5.2 Phân tích định lượng 124

Tiểu kết chương 3 126

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 127

1 Kết luận chung 127

2 Khuyến nghị và đề xuất 128

3 Hướng phát triển của đề tài 128

TÀI LIỆU THAM KHẢO 129

viii

Trang 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Những năm gần đây giáo dục không chỉ phát triển mạnh mẽ về sốlượng mà còn tập trung lớn cả về chất lượng Giáo dục hiện nay đang chuyển

từ quá trình tập trung về nội dung kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực

và phẩm chất người học; học phải kết hợp với thực hành, áp dụng được vàocuộc sống Phát triển về giáo dục và đào tạo luôn phải gắn liền với nhu cầuphát triển kinh tế - xã hội của đất nước Vì vậy GV cần có lộ trình thay đổicách truyền thụ kiến thức đơn thuần sang định hướng phát triển năng lực cho

HS trong quá trình học tập, hướng tới phát triển toàn diện các phẩm chất,năng lực cho HS

Theo chương trình giáo phổ thông tổng thể (2018) của Bộ giáo dục vàđào tạo, môn Hóa học ở cấp THCS là một phân môn của môn Khoa học tựnhiên Bên cạnh vai trò hình thành và phát triển các phẩm chất chung của họcsinh THCS, môn học còn giúp HS hình thành và phát triển năng lực tìm hiểu

và khám phá thế giới tự nhiên qua quan sát và thực nghiệm Vận dụng kiếnthức khoa học để giải quyết các tình huống trong cuộc sống từ đó tạo hứngthú học tập và trải nghiệm cho HS

Hóa học là môn học có giá trị thực tiễn cao, nó hiện diện ở nhiều lĩnhvực trong cuộc sống góp phần phát triển kinh tế - xã hội Vì vậy việc tích hợpcác vấn đề trong thực tiễn vào bài dạy sẽ phần nào tạo hứng thú học tập, say

mê tìm hiểu, thấy được sự cần thiết của môn học cho HS Từ đó GV phải làngười xây dựng các kế hoạch bài dạy phù hợp hướng tới HS được trảinghiệm, được tiếp cận với nhiều vấn đề thực tiễn bằng các hình thức hoạtđộng nhóm, đóng vai, được làm các dự án, làm thí nghiệm… qua đó sẽ nângcao nâng lực hợp tác của học sinh khi học tập

Từ những lý do trên, với suy nghĩ và mong muốn được thay đổi cáchdạy và cách học để tăng sự hứng thú trong học tập cho học sinh tôi đã lựa

1

Trang 12

chọn đề tài: “Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học tíchhợp hóa học vô cơ lớp 9” để nghiên cứu.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Một trong những năng lực quan trong cần chú ý để phát triển cho HStrong quá trình dạy học là năng lực hợp tác Tuy nhiên đối với học sinh ViệtNam, năng lực này vẫn chưa được phát triển một cách toàn diện Chúng tôi

sẽ phân tích sâu hơn về thực trạng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh ởchương I mục 1.6 Nhận thấy tầm quan trọng của năng lực hợp tác, nhiều tácgiả đã nghiên cứu đề xuất những giải pháp nhằm phát triển năng lực hợp táccho học sinh như thông qua hệ thống tình huống thực tiễn [8], luận văn đã chỉ

rõ ra rằng năng lực hợp tác là một năng lực quan trọng cần được hình thànhtrong quá trình dạy học, nó gắn liền với các bài tập thực tiễn bởi qua vấn đềnghiên cứu học sinh cùng nhau tìm hiểu, thảo luận đưa ra được sản phẩmchung của nhóm Thông qua bài tập hóa học gắn liền với thực tiễn [9] và [17]

ở các luận văn này tác giả chủ yếu tìm hiểu, xây dựng các bài tập có liên quan

đến đời sống để học sinh thấy được mối quan hệ giữa lý thuyết và thực tế, từ

đó khi gặp các tình huống trong cuộc sống học sinh có thể vận dụng kiến thức

đã học để giải quyết vấn đề Thông qua các phương pháp và kĩ thuật dạy học

để phát triển NLHT cho học sinh như [ 21], đây là luận văn đã đưa ra đượccác phương pháp dạy học phù hợp với việc dạy học phát triển năng lực, triểnkhai các phương pháp phù hợp trong quá trình lên lớp như sử dụng phươngpháp nhóm, phương pháp dạy học giải quyết vấn đề một số kĩ thuật dạy họcnhư: kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật sơ đồ tư duy Các luận văn trên đều đãnghiên cứu về phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua quá trìnhdạy học bằng các cách khác nhau nhưng chỉ nghiên cứu cho học sinh THPTcòn học sinh THCS thì chưa được đề cập tới

Để dạy học phát triển NLHT cho học sinh tôi thấy sử dụng dạy học tích hợp

là rất quan trọng Nó liên kết kiến thức của các môn, lĩnh vực trong tầm hiểu

2

Trang 13

biết của học sinh để giúp các em hiểu rõ hiểu sâu được bài Thông qua chương

trình giáo dục phổ thông tổng thể [1] [2] và [3], đã cho thấy một trong các

phương pháp dạy học phát triển năng lực tốt nhất cho học sinh là dạy học tíchhợp Ở phương pháp này học sinh được hình thành kiến thức qua các hoạtđộng mà giáo viên tổ chức, các kiến thức hình thành đều có mối liên hệ vớinhau theo một trình tự, mức độ Qua đó học sinh được tìm hiểu, thảo luận,đánh giá hình thành và rút ra được kiến thức cần ghi nhớ

Qua một số đề tài nghiên cứu và chương trình giáo dục phổ thông mớitôi thấy: đã có một số tác giả nghiên cứu về phát triển năng lực hợp tác và tíchhợp các vấn đề thực tiễn có liên quan đến bài dạy Tuy nhiên, việc phát triểnnăng lực hợp tác thông qua dạy học các vấn đề thực tiễn chưa có nhiều tác giảquan tâm tới Với mong muốn đóng góp thêm những kiến thức thực tiễn trongdạy học hóa học lớp 9 để phát triển NLHT cho HS cấp THCS, trong luận vănnày chúng tôi nghiên cứu có sự kế thừa và phát triển của các nghiên cứutrước đây để làm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài: “Phát triển năng lực hợptác cho học sinh thông qua dạy học tích hợp hóa học vô cơ lớp 9”

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu việc phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trung học cơ

sở thông qua dạy học tích hợp hóa học theo chủ đề

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về các khái niệm dạy học tích hợp; các mức

độ dạy học tích hợp và dạy học tích hợp hóa học theo chủ đề; khái niệm nănglực, năng lực hợp tác, các biểu hiện của năng lực hợp tác, các biện pháp pháttriển năng lực hợp tác; các phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triểnnăng lực hợp tác cho học sinh

- Nghiên cứu thực tiễn về vấn đề nghiên cứu thông qua khảo sát thựctrạng việc phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học tích hợphóa học theo chủ đề

3

Trang 14

- Nghiên cứu mục tiêu, nội dung chương trình hóa học 9 [18] từ đó lựachọn những nội dung phù hợp cho dạy học tích hợp hóa học theo chủ đề nhằmphát triển năng lực hợp tác cho HS THCS.

- Đề xuất nguyên tắc và quy trình thiết kế các chủ đề dạy học tích hợp

- Thiết kế các chủ đề dạy học tích hợp hóa học và một số kế hoạch dạy học nhằm tiến hành thực nghiệm sư phạm

- Đề xuất tiêu chí và bộ công cụ đánh giá sự phát triển năng lực hợp tác cho HS THCS

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm, thu thập và xử lí dữ liệu để đánh giá

tính khả thi, hiệu quả của đề tài

5 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học hóa học lớp 9 THCS

5.2 Đối tượng nghiên cứu

Năng lực hợp tác của học sinh THCS và phát triển năng lực hợp tácthông qua dạy học chủ đề tích hợp trong chương trình hóa học vô cơ lớp 9

5.3 Phạm vi khảo sát

Nghiên cứu nội dung được giới hạn trong chương trình hóa học lớp 9 Thực hiện nghiên cứu 8 giáo viên và 60 học sinh tại hai trường THCSThống Nhất – Ba Đình – Hà Nội và trường THCS Giảng Võ – Ba Đình – HàNội

6 Câu hỏi nghiên cứu

Dạy học tích hợp các vấn đề thực tiễn gắn liền với nội dung hóa họcnhư thế nào để phát triển được năng lực hợp tác cho học sinh?

7 Giả thuyết khoa học

Nếu GV vận dụng dạy học tích các vấn đề thực tiễn gắn liền với nộidung hóa học hiệu quả thì sẽ phát triển được năng lực hợp tác cho học sinhgóp phần nâng cao chất lượng dạy và học

Trang 15

4

Trang 16

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Tìm kiếm tài liệu, xử lý tài liệu,phân loại, phân tích, tổng hợp, hệ thốnghóa, các nguồn tài liệu lý luận và thực tiễn có liên quan:

+ Nghiên cứu cơ sở lý luận về nội dung dạy học tích hợp

+ Nghiên cứu cơ sở lý luận phát triển năng lực cho HS qua quá trình

dạy học

8.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Sử dụng phương pháp điều tra, thu thập thông tin: Phát phiếu thăm dòcho HS và GV để điều tra thực trạng việc giảng dạy có tích hợp các vấn đềthực tiễn nhằm phát triển năng lực hợp tác cho HS

Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến các giảng viên khoa sưphạm và GV hóa học ở trường THCS

Sử dụng phương pháp thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả củaviệc tích hợp các vần đề thực tiễn trong giảng dạy hóa học 9 nhằm phát triểnnăng lực hợp tác cho HS

8.3 Phương pháp xử lý thống kê toán học kết quả thực nghiệm

Sử dụng phương pháp toán học thống kê xử lí các số liệu điều tra vàcác kết quả thực nghiệm sư phạm để rút ra những kết luận

9 Đóng góp mới của đề tài

Hệ thống và làm sáng tỏ một số khái niệm, các vấn đề liên quan làm cơ

sở lý luận và thực tiễn của dạy học tích hợp để phát triển năng lực hợp táctrong dạy học hóa học lớp 9

Xây dựng được hệ thống các chủ đề dạy học tích hợp với các vấn đềthực tiễn trong giảng dạy nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

Điều tra, đánh giá thực trạng dạy học tích hợp với các vấn đề thực tiễntrong hóa học lớp 9 THCS nhằm phát triển năng lực hợp tác cho HS

Thiết kế, sử dụng bộ công cụ đánh giá sự phát triển năng lực hợp tác

5

Trang 17

của HS trong quá trình học tập.

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần các phần như: mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

Chương 2 Dạy học tích hợp với việc phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

6

Trang 18

Trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (Bộ giáo dục và đàotạo ban hành ngày 26 tháng 12 năm 2018) được xây dựng theo định hướngphát triển về phẩm chất và năng lực của học sinh, tạo được môi trường họctập giúp học sinh phát triển tốt về cả thể chất và tinh thần, có ý thức lựa chọnnghề nghiệp cho bản thân; có những phẩm chất và năng lực cần thiết để trởthành người công dân có trách nhiệm, người lao động có văn hoá, đáp ứngnhu cầu phát triển của cá nhân và yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ đấtnước trong thời đại toàn cầu hoá và cách mạng công nghiệp mới.

Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể ( Bộ giáo dục và đào tạo banhành ngày 26 tháng 12 năm 2018)[1] đã nêu rõ các phẩm chất và năng lựcchung cần hình thành và phát triển cho học sinh là:

Về phẩm chất cần hình thành: lòng yêu nước, nhân ái, chăm chỉ,thậtthà, trung thực, tinh thần trách nhiệm

Về NL chung cần hình thành: khản năng tự chủ và tự học, khả nănggiao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo;

Như vậy NL giao tiếp và hợp tác là một trong những NL cần được hìnhthành và phát triển cho học sinh phổ thông trong quá trình dạy và học

1.2 Những vấn đề chung về dạy học tích hợp

7

Trang 19

1.2.1 Khái niệm tích hợp

Trong giáo dục, người ta cho rằng tích hợp dùng để chỉ một quan niệmgiáo dục toàn diện của con người, nó chống lại sự phát triển thiếu hài hòa, cânđối

Theo từ điển Tiếng Việt có thể hiểu: tích hợp là sự kết hợp các chươngtrình, nội dung, hoạt động hoặc các thành phần khác nhau thành một khối nhấtđịnh Tích hợp chính là sự kết hợp, thống nhất giữa các nội dung

Theo từ điển Giáo dục học có thể hiểu: tích hợp là sự liên kết các đốitượng nghiên cứu, giảng dạy và học tập trong cùng một lĩnh vực hoặc một vàilĩnh vực khác nhau thành một khối thống nhất

Như vậy, tích hợp là sự kết hợp, hợp nhất giữa các bộ phận, các phần tửkhác nhau thành một thể hoàn chỉnh, thống nhất

1.2.2 Các kiểu tích hợp

Tích hợp các bộ môn: là mối quan hệ về những nội dung kiến thức, quyluật giống nhau chung cho các bộ môn, ngược lại với quá trình tách biệt chúng[ 7]

Tích hợp dọc: là quá trình liên kết các kiến thức trong cùng một lĩnh vựchoặc một số lĩnh vực gần nhau

Tích hợp ngang: là quá trình tích hợp dựa trên kiến thức thuộc các lĩnhvực khác nhau

Tích hợp chương trình: là sự hợp nhất nội dung kiến thức những quyluật chung gần nhau

Tích hợp kiến thức: là sự liên kết các kiến thức khác nhau thành một tậphợp nộ dung mang tính thống nhất

Tích hợp kĩ năng: là sự liên kết các kĩ năng cần thiết sử dụng trong mộtlĩnh vực hoặc nhiều lĩnh vực để giải quyết một vấn đề

1.2.3 Khái niệm dạy học tích hợp

8

Trang 20

Thông qua từ điển giáo dục học có thể thấy được dạy học tích hợp làhành động kết nối các đối tượng nghiên cứu, nội dung học tập của cùng mộtlĩnh vực hoặc các lĩnh vực khác nhau thành một thể thống nhất được thể hiệntrong kế hoạch dạy học.

Dạy học tích hợp có thể hiểu rằng: là sự định hướng dạy học ở đó giáoviên là người hướng dẫn, tổ chức các hoạt động học tập qua đó HS biết tổnghợp các kiến thức, kĩ năng để giải quyết các nhiệm vụ học tập, từ đó hìnhthành và phát triển các năng lực cần thiết cho HS

Theo lý luận dạy học có thể hiểu rằng : dạy học tích hợp chính là sự sắpxếp một cách logic, có hệ thống về nội dung kiến thức trong cùng một lĩnhvực hoặc nhiều lĩnh vực khác nhau thành một thể thống nhất

Trong [6] xác định “Dạy học tích hợp đã tạo ra các tình huống liên kếttri thức các môn học, đó sẽ là cơ hội phát triển những năng lực của học sinh.Khi xây dựng các tình huống vận dụng kiến thức, học sinh sẽ phát huy đượcnăng lực của chính bản thân, phát triển tư duy sáng tạo”, với nghiên cứu củamình tôi sử dụng khái niệm dạy học tích hợp theo tài liệu này

1.2.4 Các mức độ của dạy học tích hợp

Trong dạy học tích hợp cần xác định rõ chủ đề học tập để sử dụngnhững nội dung kiến thức, phương pháp, kĩ năng của các môn học liên quangiải quyết vấn đề, từ đó kích thích HS tham gia vào các hoạt động học tậptrong quá trình giảng dạy Dạy học tích hợp có thể đưa ra thành 3 mức độ[17]:

Lồng ghép: ở mức độ này, nội dung kiến thức của các môn học vẫnđược dạy riêng biệt, chỉ những nội dung liên quan tới xã hội, thực tiễn haymôn học khác thì được đưa vào kiến thức của một môn học Các kiến thứcđược lồng ghép hợp lý, phù hợp với nội dung kiến thức của bài học, từ đógiúp học sinh thấy được mối quan hệ giữa nội dung kiến thức của các mônhọc với nhau

9

Trang 21

Vận dụng kiến thức liên môn: ở mức độ này, hoạt động học tập đượcxây dựng trên các chủ đề, ở đó người học cần sử dụng kiến thức của nhiềumôn học liên quan để giải quyết vấn đề đưa ra Nội dung kiến thức của cácmôn học vẫn được phát triển riêng rẽ, đảm bảo tính hệ thống của môn học,bên cạnh đó phải thấy được sự liên kết và vận dụng các kiến thức liên môntrong các chủ đề.

Hòa trộn: ở mức độ này, nội dung kiến thức chủ đề môn học khôngthuộc riêng về một môn mà thuộc về nhiều môn khác nhau, vì vậy các kiếnthức đã được tìm hiểu thuộc chủ đề đó sẽ không cần dạy ở các môn học riêng

rẽ Ở mức độ này HS sẽ thấy sự hợp nhất, về kiến thức của các môn học vớinhau Với mức độ này GV là người tạo ra các vấn đề, tình huống thích hợp đểxây dựng mục tiêu chung cho nhóm môn học, tạo thành các chủ đề phù hợp

1.2.5 Vai trò và mục tiêu của dạy học tích hợp

a Vai trò của dạy học tích hợp

Với xu hướng đổi mới về giáo dục ở Việt Nam như hiện nay thì dạy họctích hợp có một số vai trò quan trọng như:

- Học tập kết hợp với thực hành một cách thường xuyên

- Dạy học định hướng hình thành và phát triển các NL cho người học

- Khuyến kích HS học tập một cách toàn diện, có hiệu quả

- Nội dung, kiến thức dạy học mang tính động hơn là dự trữ

- HS là người chiếm lĩnh kiến thức vì vậy hình thành phẩm chất: tích cực, chủ động, độc lập hơn trong quá trình học

b Mục tiêu của dạy học tích hợp

Làm cho quá trình học trở nên ý nghĩa bằng cách gắn nội dung học tậpvới đời sống hằng ngày, với một số tình huống mà người học có thể gặp

Giúp cho học sinh phân biệt được cái cốt yếu và cái không quan trọng.Cái cốt yếu là những năng lực, kiến thức cơ bản giúp HS vận dụng để xử lýcác tình huống có ý nghĩa trong đời sống

10

Trang 22

Quan tâm đến việc sử dụng linh hoạt kiến thức gắn vào những tìnhhuống cụ thể Thay vì chỉ nhồi nhét cho HS kiến thức thì DHTH chú trongđến sự trang bị, tập dượt cho người học những kĩ năng, kiến thức được gắnvào tình huống thực tế, có ích cho cuộc sống.

Giúp HS xác lập được mối liên hệ giữa các nội dung, khái niệm đã

học 1.2.6 Ưu và nhược điểm của dạy học tích hợp a Ưu điểm của dạy học

HS không phải học lại nhiều lần một nội dung kiến thức vì vậy tránh sựnhàm chán, quá tải trong quá trình học b Nhược điểm của dạy học tích hợp

GV chưa được tiếp cận hoặc ngại thay đổi trong phương pháp giảngdạy vì vậy vẫn hạn chế trong các khâu tổ chức các hoạt động cho HS

GV chỉ được đào tạo để dạy một môn vì vậy cần trang bị thêm cho GVcác kiến thức, phương pháp hợp lý, phù hợp với dạy học tích cực

HS ở một lớp học quá đông vì vậy để vận dụng các kĩ thuật dạy họctích cực trong dạy học tích hợp khá khó khăn

Còn một số cơ sở giáo dục cơ sở vật chất hạn chế vẫn chưa đáp ứngđược

1.2.7 Lưu ý khi vận dụng dạy học tích hợp trong giảng dạy

Khi DHTH biểu hiện chính là lấy người học là trung tâm, nó khác biệthẳn so với cách dạy truyền thống Trong quá trình học sự tương tác giữangười dạy với người học, người học với người học là điều rất quan trọng nó

11

Trang 23

đòi hỏi người học phải tự thể hiện mình, phát triển các năng lực làm việcnhóm, hợp tác với nhóm, với lớp để xây dựng nội dung.

Xây dựng nội dung kiến thức khi DHTH cũng là điều cần chú ý vì một

số kiến thức ở các môn học chúng liên quan tới nhau nên phải rà soát kĩlưỡng, tìm ra những kiến thức chung để xây dựng thành các chủ đề

Trong quá trình thiết kế các hoạt động dạy học phải làm rõ được nộidung tích hợp, mục tiêu, mức độ nhận thức…từ đó xây dựng kế hoạch

Thời điểm áp dụng cũng phải chú ý tới, nó phải đảm bảo được tiến độgiảng dạy của các môn trong cùng một thời điểm cụ thể

1.3 Dạy học tích hợp hóa học

- Đảm bảo tính chính xác, khoa học: kiến thức được giảng dạy phảiđảm bảo tính chính xác cao vì vậy phải có nguồn trích dẫn cụ thể, hướng dẫnhọc sinh tham khảo các tài liệu chính thống như sách giáo khoa, sách thamkhảo có tác giả và nhà xuất bản rõ ràng được lưu hành trên toàn quốc

- Gần gũi với học sinh: kiến thức đưa ra với HS phải đảm bảo tính vừasức, không tách biệt so với kiến thức đang học, trong giới hạn và phạm vi củachương trình

- Bám sát vào chương trình giảng dạy: nội dung giảng dạy phải đảmbảo, phù hợp kiến thức của môn học, nằm trong chương trình, chuẩn theokiến thức của sách giáo khoa

- Đảm bảo tính logic sư phạm: kiến thức khi giảng dạy phải đảm bảo sự

liên kết móc xích với nhau để kích thích khả năng tư duy của HS Đảm bảo từ

dễ đến khó theo một mạch, không xáo trộn theo tùy hứng

- Có tính hệ thống: nội dung được bố trí sắp xếp từ dễ đến khó, từ vấn

đề xuất phát ban đầu để khai triển tìm hiểu những vấn đề tiếp theo

1.4 Dạy học tích hợp hóa học theo chủ đề

1.4.1 Khái niệm chủ đề và dạy học theo chủ đề

12

Trang 24

Chủ đề là các vấn đề cơ bản, trọng tâm được đặt ra, nêu lên trong nộidung của vấn đề đang tìm hiểu.

Dạy học theo chủ đề là hình thức tìm hiểu những khái niệm, nội dungbài học, đơn vị kiến thức…có sự tương đồng, giao thoa, dựa trên cơ sở cácmối liên hệ về lí luận và thực tiễn từ đó làm thành nội dung trong một chủ đềdạy học có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, từ đó học sinh sẽ chủ động tìm hiểu kiếnthức và vận dụng vào thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa cách dạy truyền thống và hiệnđại, ở đó giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn hướng dẫn học sinh

tự tìm hiểu kiến thức, sử dụng các hoạt động học tập, và áp dụng được vàothực tiễn

Dạy học theo chủ đề là mô hình học tập có tính tổng quát, tập trungchính vào học sinh, nội dung liên quan tới nhiều lĩnh vực, gắn liền kiến thứcvới thực tiễn thay cho hoạt động lớp học truyền thống

Dạy học theo chủ đề ở bậc trung học cơ sở là quá trình tích hợp kiếnthức, tạo mối quan hệ mạng lưới nhiều chiều; là cách đưa nội dung kiến thứcvới những ứng dụng trong đời sống, kĩ thuật làm cho nội dung học hấp dẫnhơn , có ý nghĩa hơn

1.4.2 Phân loại chủ đề dạy học

a Chủ đề tích hợp liên môn

Theo cách tiếp cận xây dựng chủ đề liên môn thì giáo viên tổ chứcchương trình học tập xoay quanh các nội dung học tập chung: các vấn đề liênquan tới nhau nhưng xuất hiện ở nhiều môn học, các khái niệm và kĩ năngliên ngành Dạy học theo chủ đề tích hợp liên môn còn được hiểu như làphương án mà trong đó nhiều môn học liên quan được kết lại với nhau thànhmột môn học mới với hệ thống những bài học nhất định xuyên suốt qua nhiềucấp lớp [17]

13

Trang 25

Chủ đề tích hợp liên môn là những nội dung kiến thức có liên quan đếnnhiều môn học, thể hiện trong cùng một hiện tương, trong quá trình tự nhiên,

xã hội

b Chủ đề tích hợp đơn môn

Chủ đề tích hợp đơn môn có thể hiểu là kiến thức trong cùng một mônhọc nhưng được trình bày ở các cấp, lớp khác nhau, nếu kiến thức được baotrùm có thể sử dụng để dạy, gộp lại thành một chủ đề, để phân chia cho hợp lý

về số tiết, dự định trong thời gian dạy [17]

1.4.3 Chủ dề tích hợp trong hóa học

Hóa học là môn khoa học trung tâm là cầu nối giữa các ngành khoa học

vì vậy trong hóa học có thể xây dựng nhiều chủ đề dạy học với các môn liênquan hoặc với những kiến thức thực tiễn…Có thể xây dựng các chủ đề như:

- Hóa học với môi trường sống: tích hợp dạy học hóa học với nhưngvấn đề trong cuộc sống như môi trường đất, không khí, nước…

- Hóa học với thực nghiệm: tích hợp dạy học các nội dung trong sách

vở với các kiến thức về quy trình sản xuất một số chất

- Hóa học và những vấn đề phát triển kinh tế: tích hợp dạy học với kiếnthức về các nguồn năng lượng, nguồn nguyên liệu phục vụ trong công nghiệp

- Hóa học và vấn đề xã hội: tích hợp việc dạy học hóa học với việcnâng cao chất lượng cuộc sống cho con người như chế biến thực phẩm nhântạo, chế biến thực phẩm theo công nghệ hóa học…

1.5 Các phương pháp dạy học

1.5.1 Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề

Theo [8] có thể hiểu : “Dạy học giải quyết vấn đề là PPDH phức hợp,

mà ở đó giáo viên chính là người tạo ra tình huống có vấn đề, tổ chức, điều khiển HS phát hiện ra vấn đề đó, để chủ động, tích cực và tự giác giải quyết vấn đề, rồi thông qua đó sẽ lĩnh hội được các kĩ năng, tri thức, kĩ xảo nhằm đạt được mục tiêu dạy học”.

14

Trang 26

1.5.2 Phương pháp dạy học sử dụng trò chơi học tập

Phương pháp sử dụng trò chơi trong quá trình dạy học chính là việcgiáo viên tổ chức hoạt hoạt động tìm hiểu kiến thức cho học sinh bằng cáchchơi các trò chơi Luật chơi sẽ thể hiện rõ nội dung kiến thức, phương pháphọc

1.5.3 Kĩ thuật dạy học theo nhóm nhỏ

Học sinh được giáo viên phân chia vào các nhóm nhỏ để dễ dàng triểnkhai các nhiệm vụ học tập Trong nhóm được phân chia thành nhóm trưởng

và thư kí để phụ trách các nhiệm vụ trong nhóm Các thành viên trong nhómcùng phải hoàn thành nội dung công việc được giao, kết thúc phải bảo cáo, tựđánh giá và thành viên khác đánh giá

1.6 Định hướng phát triển năng lực cho học sinh

1.6.1 Khái niệm về năng lực

Năng lực có nguồn gốc từ tiếng Latinh: “Competentia” được hiểu là

“gặp gỡ” Ngày nay, với khái niệm về năng lực có nhiều cách tiếp cận như:

Tác giả Dương Thị Kim Oanh đã viết trong cuốn tâm lý học đại cương,trường Đại học Bách Khoa Hà Nội viết năm 2009 đưa ra: “Năng lực là tổnghợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với yêu cầu đặc trưng củamột hoạt động nhất định nhằm đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả” [11]

Theo [1] “Năng lực chính là khả năng thực hiện thành công hoạt động trong một bối cảnh nhất định nhờ sự huy động, tổng hợp các kiến thức, k năng

và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, ý chí, niềm tin, Năng lực của

cá nhân sẽ được đánh giá qua phương thức và kết quả hoạt động của cá nhân

đó khi giải quyết những vấn đề của cuộc sống”

Như vậy NL của con người không phải có từ khi sinh ra mà nó được hình thành, nuôi dưỡng và phát triển trong quá trình học tập và lao động

Vậy có thể khẳng định rằng NL là một thuộc tính tâm lí phức hợp, là

15

Trang 27

nơi hội tụ lại của các yếu tố như kiến thức, kĩ năng, thái độ, kinh nghiệm…Kết quả đạt được chính là thước đo khả năng của người làm nên nó.

1.6.2 Đặc điểm của năng lực

Năng lực là một thuộc tính cá nhân, ở đó có thể thấy được sự hìnhthành và phát triển dựa trên tố chất có sẵn của bản thân hoặc qua quá học tập

và rèn luyện Từ đó dựa vào năng lực bản thân có thể thực hiện được các hoạtđộng cụ thể và cho kết quả như mong muốn

Năng lực cá nhân được bộc lộ ở hoạt động (hành động, công việc)nhằm đáp ứng các yếu cầu cụ thể trong một điều kiện xác định, do đó có thểphân biệt được người này với người khác

Năng lực là yếu tố tạo nên hoạt động cụ thể, chỉ tồn tại trong quá trìnhphát triển và vận động của một hoạt động nhất định Vì vậy có thể cho rằngnăng lực vừa là mục tiêu, vừa là kết quả của quá trình hoạt động

1.6.3 Cấu trúc của năng lực

Tùy thuộc vào hoàn cảnh và các mục đích sử dụng mà năng lực đượcđịnh nghĩa theo nhiều cách khác nhau Năng lực còn là những đòi hỏi củacông việc, nhiệm vụ, vai trò vị trí của công việc làm vì vậy năng lực được coi

là những phẩm chất bên trong của mỗi người và những đòi hỏi của công việcđảm nhận

Theo các nhà khoa học người Đức, cấu trúc chung của năng lực nghĩa

là sự kết hợp của bốn năng lực thành phần:

Hình1.1 Các thành phần cấu trúc của năng lực

16

Trang 28

Các thành phần cấu trúc của năng lực:

Năng lực chuyên môn là khả năng thực hiện nhiệm vụ chuyên môn mộtcách chính xác độc lập về chuyên môn, bao gồm khả năng tư duy, phân tích,tổng hợp,đánh giá

Năng lực phương pháp là những hành động có kế hoạch, mục đích đểgiải quyết các nhiệm vụ, trung tâm của năng lực phương pháp là khả năng xử

lý, đánh giá và trình bày kiến thức

Năng lực xã hội là khả năng hoàn thành được các nhiệm vụ, vấn đềtrong xã hội với sự phối hợp chặt chẽ của các thành viên

Năng lực cá thể là khả năng xác định và đánh giá được giới hạn củabản thân, từ đó xây dựng được kế hoạch, động cơ chi phối các hành vi vàcách ứng xử

Mô hình cấu trúc năng lực trên có thể cụ thể hóa ở từng lĩnh vựcchuyên môn, ở các nghề nghiệp khác nhau Ngoài ra ở các lĩnh vực người tacũng có thể mô tả các năng lực khác nhau

Thông qua việc tìm hiểu cấu trúc của năng lực có thể thấy giáo dụcđịnh hướng phát triển năng lực không chỉ nhằm mục tiêu phát triển NLchuyên môn: tri thức, kĩ năng mà còn phát triển về phương pháp, năng lực xãhội, năng lực cá thể Những NL này chúng luôn trong mối quan hệ chặt chẽvới nhau không tách rời nhau Các năng lực này có sự kết hợp với nhau đểhình thành nên năng lực hành động

1.6.4 Các phương pháp đánh giá năng lực

Trong quá trình dạy học, GV có thể sử dụng một số phương pháp sau

để đánh giá năng lực của học sinh [5]:

a Đánh giá qua quan sát

Đánh giá dựa trên quan sát trong giờ học [4] là một cách đánh giá vôcùng quan trọng, qua đó cho người dạy có thể thấy được cái nhìn tổng quan

về hành vi, thái độ, sự tiến bộ của người học trong suốt cả quá trình dạy học,

17

Trang 29

từ đó giúp cho người học có cái nhìn đúng đắn, thái độ học tập tích cực và sửdụng các kĩ năng học tập Một số hình thức quan sát trong giờ học như: quansát thái độ làm việc nhóm, quan sát sản phẩm thực hiện của học sinh, quan sátthái độ xây dựng bài Muốn làm được điều đó GV phải chuẩn bị và thiết kếbảng kiểm, phiếu quan sát hoặc quan sát tự do và ghi chép lại bằng nhật kídạy học.

b Đánh giá qua hồ sơ

Đánh giá qua hồ sơ [4] là sự theo dõi, ghi chép, trao đổi ý kiến của chính HS những gì chúng nói,viết, hỏi, làm,tranh luận, cũng như ý thức, thái

độ của HS với chính quá trình học tập của bản thân mình cũng như đối với mọi người (qua viết bài, qua ảnh chụp, tranh vẽ, các bài tập của HS) qua đó làm cho HS thấy được những tiến bộ rõ rệt của bản thân mình cũng như GV thấy được khả năng của từng HS để từ đó GV có thể thay thế hoặc điều chỉnh nội dung kiến thức, phương pháp, hình thức để dạy học cho thích hợp hơn

c Tự đánh giá

Trong các giờ học hoặc sau mỗi giờ học HS có thể tự đánh giá kiếnthức hoặc kĩ năng theo mục tiêu học tập Có thể sử dụng các bài kiểm tra, bàibáo cáo, bảng kiểm…cho HS

Với một số bài kiểm tra giáo viên có thể cho HS tự đánh giá nhau quaviệc cung cấp đáp án bài kiểm tra

Đối với phương pháp tự đánh giá : GV yêu cầu HS thực hiện và tự đánh giá các bài tập, báo cáo mình thông qua bảng kiểm mà GV đã chuẩn bị

d Đánh giá đồng đẳng

Đánh giá đồng đẳng là quá trình HS đánh giá công việc lẫn nhau, để làm được việc đó cần phải theo dõi bạn mình trong suốt quá trình học tập để đối chiếu với kết quả của GV Phương pháp này chủ yếu dùng để hỗ trợ học sinh trong quá trình học tập, nó làm tăng hiệu quả của hoạt động nhóm e Đánh giá qua bài kiểm tra kiến thức

18

Trang 30

Đánh giá qua các bài kiểm tra là một hình thức sử dụng phổ biến nhất

hiện nay GV đánh giá Hs qua các bài kiểm tra với các thời lượng khác nhau:

15 phút, 30 phút, 45 phút Hình thức có thể sử dụng với các bài kiểm tra là

trắc nghiệm hoặc tự luận Từ đó GV có thể đánh giá mức độ nhận thức của

HS để định hướng hoặc thay đổi cách dạy để đáp ứng phù hợp với trình độ

lĩnh hội của HS

1.6.5 Năng lực đặc thù của môn học

Bảng 1.1 Năng lực đặc thù của môn học

Trang 31

Định dạng
Số trang	188
Dung lượng	504,01 KB