Hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông

Cácvăn bản đọc thêm cung cấp một khối lượng kiến thức khá phong phú, mở rộngvốn hiểu biết cho học sinh về tri thức văn học, rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn vàđặc biệt rèn luyện cho các em

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

®inh thÞ lan anh

HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÐỌC HIỂU BÀI ĐỌC THÊM VĂN HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

®inh thÞ lan anh

HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÐỌC HIỂU BÀI ĐỌC THÊM VĂN HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Thanh Hùng

HÀ NỘI – 2011

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU ……… 4

CHƯƠNG 1 16

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ ĐỌC HIỂU BÀI ĐỌC THÊM VĂN HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 16

1.1 Quan niệm về đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường 16 1.1.1 Khái niệm đọc 16

1.1.2 Quan niệm về đọc hiểu 19

1.1.3 Mối quan hệ giữa đọc và hiểu 21

1.1.4 Đọc hiểu tác phẩm văn chương ở trường trung học phổ thông - Xu thế đổi mới dạy học ở THPT. 22

1.2 Đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông 25

1.2.1 Bài đọc thêm văn học - Một bộ phận của hệ thống tác phẩm văn chương trong truờng trung học phổ thông 25

1.2.2 Mục đích và yêu cầu của đọc hiểu bài đọc thêm văn học 26

1.2.3 Điều kiện để đọc hiểu bài đọc thêm văn học 30

1.2.4 Ý nghĩa của đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong đổi mới phương pháp dạy học văn 33

1.2.5 Mối quan hệ giữa văn bản, giáo viên và học sinh trong đọc hiểu bài đọc thêm văn học 37

CHƯƠNG 2 42

CÁCH THỨC HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÐỌC HIỂU 42

BÀI ĐỌC THÊM VĂN HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH 42

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 42

(BAN CƠ BẢN) 42

2.1 Bài đọc thêm văn học trong chương trình và sách giáo khoa hiện hành 42

2.1.1 Thống kê và hệ thống hoá những bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông ( Thứ tự các bài theo phân phối chương trình) 42

2.1.2 Đặc điểm và vị trí của bài đọc thêm văn học trong chưong trình ngữ văn trung học phổ thông 44

2.1.3 Mục đích và yêu cầu của bài đọc thêm văn học trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông 46

2.1.4 Tiêu chí lựa chọn các tác phẩm văn học vào bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông 48

2.1.5 Những thay đổi trong chương trình và kiểm tra đánh giá các bài đọc thêm văn học hiện nay 50

2.2.Tìm hiểu thực tế tình hình dạy và học các bài đọc thêm văn học

trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông 52

2.2.1 Khảo sát tình hình dạy và học các bài đọc thêm văn học trong chương trình Ngữ văn THPT 52

2.2.2 Đánh giá chung về thực tế dạy và học bài đọc thêm văn học 56

2.2.3 Nguyên nhân 59

2.3 Cách thức hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông 62

2.3.1 Hướng dẫn HS các bước đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình Ngữ văn THPT. 63

2.3.2 Hướng dẫn HS vận dụng tri thức văn học vào đọc hiểu bài đọc thêm văn học 67

2.3.3 Hướng dẫn HS rèn luyện bốn kĩ năng đọc hiểu cơ bản 72

2.3.4 Tiến trình tổ chức dạy học bài đọc thêm văn học 75

CHƯƠNG 3 78

THIẾT KẾ GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH 78 ĐỌC HIỂU ĐOẠN TRÍCH “LỜI TIỄN DẶN” 78

(TRÍCH “TIỄN DẶN NGƯỜI YÊU”- TRUYỆN THƠ DÂN TỘC THÁI) 78

3.1 Mục đích thiết kế 78

3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm thiết kế 78

3.3 Kế hoạch thực nghiệm 79

3.3.1 Chọn đối tượng thực nghiệm 79

3.3.2 Gặp giáo viên trao đổi yêu cầu, dự giờ và lấy giáo án đối chứng 79

2.3.3 Giáo án thực nghiệm 81

3.4 Giải thích thiết kế 94

3.4.1 Những khó khăn 94

3.4.2 Điểm mới của giáo án 95

3.5 Đánh giá kết quả thể nghiệm 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

PHỤ LỤC 1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Từ yêu cầu bức thiết phải đổi mới phương pháp dạy học

Trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hộinhập quốc tế, nguồn lực con người Việt Nam càng trở nên có ý nghĩa quantrọng, quyết định sự thành công của công cuộc phát triển đất nước Giáo dụcngày càng có vai trò và nhiệm vụ quan trọng trong việc xây dựng một thế hệngười Việt Nam mới, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội Giáo dụcphải có chiến lược phát triển đúng hướng, hợp quy luật, xu thế và xứng tầmthời đại Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác địnhtrong nghị quyết của Đảng, được thể chế hóa trong luật giáo dục và cụ thểhóa trong các chỉ thị của Bộ giáo dục và đào tạo

Mục tiêu chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2009-2020 của Bộ Giáodục và đào tạo đã xác định rõ tầm nhìn giáo dục Việt Nam trong vòng haithập kỉ tới với kì vọng xây dựng một nền giáo dục hiện đại mang bản sắc dântộc, xây dựng xã hội học tập và đào tạo những người Việt Nam có năng lực

tư duy độc lập và sáng tạo, có khả năng thích ứng hợp tác và năng lực giảiquyết vấn đề, có kiến thức và kĩ năng nghề nghiệp, có thể lực tốt, có bản lĩnh,trung thực, ý thức làm chủ và tinh thần trách nhiệm công dân, gắn bó với lítưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Điều này đòi hỏi phải có nhữngthay đổi căn bản về giáo dục từ nội dung, phương pháp dạy học đến việc xâydựng những môi trường giáo dục lành mạnh và thuận lợi giúp người học cóthể chủ động, tích cực kiến tạo kiến thức, phát triển kĩ năng và vận dụngnhững điều đã học vào cuộc sống, biến quá trình học tập thành quá trình tựhọc có hướng dẫn và quản lí của giáo viên

Trong văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng đã nêu rõ

phải “tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục, phát huy tính tích cực, sáng tạo ở người học, khắc phục lối truyền thụ một chiều” [12,tr.97]

Trong Luật Giáo dục của nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được

Quốc hội thông qua ngày 14 tháng 6 năm 2005 cũng đã chỉ ra “phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” [1,tr.19]

Quan điểm dạy học hiện đại đã chi phối một cách toàn diện tất cả các khâu,các phương diện của quá trình dạy học Cốt lõi của đổi mới dạy và học làhướng tới phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, chốnglại thói quen thụ động của học sinh, chuyển từ cách dạy truyền thụ một chiềusang dạy và học tích cực Trong cách dạy và học này, giáo viên trở thànhngười thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động học tập nhằm giúp học sinhphát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khảnăng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tìnhhuống khác nhau trong học tập Làm cho học tập là quá trình kiến tạo, họcsinh tìm tòi khám phá, chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mụctiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình, có khả năngứng dụng những điều đã học vào thực tế cuộc sống Phương pháp dạy họcmới còn thực hiện phương châm dạy học để thầy và trò cùng được học tập

và tiếp tục phát triển nhằm xây dựng một xã hội học tập, hình thành năng lực

tự học, học thường xuyên, học suốt đời theo phương châm của Unesco đề ra

“Học để biết, học để làm, học để cùng chung sống, học để tự khẳng định mình”.

1.2 Từ mục tiêu của dạy học Ngữ văn trong nhà trường hiện nay

Từ yêu cầu cấp thiết phải đổi mới phương pháp dạy học trong tình hình giáodục hiện nay, dạy và học văn trong nhà trường cũng thay đổi theo hướng đáp

ứng nhu cầu sử dụng văn học trong thực tiễn “Mục tiờu của dạy học Ngữ văn ngày nay khụng chỉ nhằm mục đớch truyền thụ một khối lượng kiến thức, rốn luyện một số kĩ năng, giỏo dục một số phẩm chất bằng con đường ỏp đặt

từ giỏo viờn và học sinh chỉ là một con người thụ động Dạy học Ngữ văn bõy giờ nhằm mục tiờu cao nhất là giỳp học sinh cú thể chủ động tự học dưới

sự hướng dẫn của giỏo viờn Trong giờ học, học sinh hoạt động, thực sự tự hoạt động, chứ khụng phải hoạt động bờn ngoài, hoạt động hỡnh thức”.(Sỏch giỏo viờn Ngữ văn 10)

Học Ngữ văn là để trau dồi tỡnh cảm thẩm mĩ và nhõn cỏch Đú là một mụctiờu vụ cựng quan trọng song chương trỡnh ngữ văn trong nhà trường THPTcũn chỳ trọng đến phương diện văn húa của văn bản văn chương Vănchương trong nhà trường cũn cung cấp những hiểu biết về nhiều phương

diện của đời sống “Học Ngữ văn phải hướng vào cuộc sống để vận dụng kiến thức và để sống đỳng, sống đẹp Đú là quan điểm văn húa và thực tiễn của việc học ngữ văn hiện nay” (Sỏch giỏo khoa Ngữ văn 10)

Với ch-ơng trình sách giáo khoa ngữ văn THPT mới việc “Dạy văn thực chất

là dạy cho học sinh ph-ơng pháp đọc” Tư tưởng coi học sinh là bạn đọc sỏng

tạo trong dạy học ngữ văn là một sự thay đổi cơ bản trong chiến lược dạy họcngữ văn ở nhà trường phổ thụng hiện nay Mục tiờu của chương trỡnh ngữ văn

là bồi dưỡng, nõng cao năng lực đọc cho học sinh Trong bốn kĩ năng nghe, núi,đọc, viết thỡ kĩ năng đọc là hoạt động cơ bản, thường xuyờn giỳp con ngườinắm bắt thụng tin nhanh, chớnh xỏc, biết lựa chọn và xử lớ thụng tin Qua nhữngvăn bản văn học mẫu mực về nhiều thể loại, học sinh rốn luyện kĩ năng diễn đạtmạch lạc, cú hệ thống, rốn luyện kĩ năng diễn đạt suy lớ, biết cỏch lập luận làmsỏng tỏ vấn đề Học sinh biết vận dụng những tri thức văn học để giải quyết cỏc

vấn đề đặt ra trong đời sống cỏ nhõn và xó hội “Đọc văn là nền tảng của học văn Học văn là học năng lực cảm thụ văn, bồi dưỡng thị hiếu văn, tiếp nhận kiến thức văn húa văn, rốn luyện năng lực biểu

đạt, sáng tạo văn”.[64,tr.8] Rèn luyện kĩ năng đọc văn là một trong những

mục tiêu cơ bản của dạy học văn hiện nay

1.3 Từ vai trò của đọc hiểu trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông

Ngày nay các nhà khoa học, các nhà giáo dục đã vận dụng những thành tựucủa khoa học liên ngành để cải tiến, từng bước nâng cao hiệu quả dạy học.Đổi mới phương pháp dạy học luôn luôn là sự thôi thúc, đòi hỏi của ngànhgiáo dục nói chung và môn văn học nói riêng Tác phẩm văn chương là mộtsáng tạo nghệ thuật Nó chịu sự chi phối của các yếu tố và các ngành nghệthuật khác Dạy học ngữ văn là một sáng tạo của giáo viên và học sinh, sáchgiáo khoa đổi mới với định hướng tích hợp, lấy đọc văn và làm văn làm nộidung chủ đạo để học tốt cả phần Tiếng việt Do vậy, để hiểu sâu sắc tác phẩmvăn chương, giáo viên và học sinh không chỉ chú ý đến tri thức tác giả tácphẩm mà cần phải quan tâm tới các tri thức liên ngành, những tri thức củacuộc sống Sự ra đời của lý thuyết đọc hiểu trên thế giới và sự xâm nhập lýthuyết đó vào Việt Nam những năm gần đây đã ảnh hưởng nhiều đếnphương hướng nghiên cứu, giảng dạy tác phẩm văn chương trong nước

GS.TS Nguyễn Thanh Hùng cho rằng: “Đọc-hiểu là một địa hạt mới, gợi ra nhiều vấn đề khoa học để phương pháp dạy học văn phát triển thêm về mặt lý luận và vận dụng thực tế Đọc hiểu cần tách ra khỏi vòng kiểm soát chật hẹp của phương pháp để trở thành nội dung tri thức chung gắn liền với lý thuyết tiếp nhận, lý thuyết giao tiếp, thi pháp học, lý luận dạy học ngữ văn” Qua nghiên cứu thực tiễn và lí luận chúng ta nhận thấy rằng vấn đề đọc hiểu tuy

mới xuất hiện ở Việt Nam những năm gần đây nhưng nó được xem là mộttrong những vấn đề thời sự khoa học cơ bản trong chương trình cải cách giáodục ở bậc phổ thông trung học Nó gợi ra nhiều vấn đề đáng suy nghĩ đối vớicác nhà giáo dục nhất là trên bước đường đổi mới phương pháp dạy học nóichung và môn Ngữ văn nói riêng hiện nay

Quá trình đọc văn bản góp phần quan trọng bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm

của học sinh.“Từ những văn bản đọc, học sinh được giáo dục và tự giáo dục lòng yêu nước, tinh thần nhân văn, lí tưởng sống cao đẹp, thị hiếu thẩm mĩ tốt, có phẩm chất văn hóa cá nhân, có cá tính lành mạnh, từng bước hình thành nhân cách người lao động mới” (Sách giáo khoa Ngữ Văn 10).

Là giáo viên trực tiếp giảng dạy ngữ văn THPT, chúng tôi nhận thức rất rõ

về tầm quan trọng của vấn đề đọc hiểu để nâng cao hiệu quả tiếp nhận chohọc sinh qua các tác phẩm văn chương Rèn luyện năng lực đọc hiểu là mộtkhâu then chốt của quá trình dạy học văn nhằm đáp ứng nhiệm vụ đổi mớichương trình, sách giáo khoa mới bậc phổ thông trung học Thực tiễn chothấy, đọc là một hình thức hữu hiệu nhất để người đọc tiếp thu tri thức nhânloại, mở mang hiểu biết nhất là trong thời đại công nghệ thông tin như hiệnnay Trong nhà trường, đọc hiểu là một cách thức quan trọng để phát huytính tích cực chủ động của bạn đọc học sinh, biến việc dạy của một ngườithành việc đọc của nhiều người, thay thế phương pháp dạy truyền thống thầygiảng trò ghi

1.4 Từ tình hình dạy và học các bài đọc thêm văn học ở trường THPT hiện nay

Trong cấu trúc của chương trình Ngữ văn THPT phần văn học ngoài vănbản học chính gồm hai bộ phận là văn học Việt Nam và văn học nước ngoài,chương trình còn có những văn bản đọc thêm Tất cả những văn bản đọcthêm thường được đặt sau cụm thể loại Sách giáo viên Ngữ văn 10 xác định

“Đây là phần tự học có hướng dẫn của giáo viên Bài đọc thêm cũng là nội dung kiến thức cần trong kiểm tra và thi cử Ở một số bài sau phần học chính

có đưa vào văn bản đọc thêm để học sinh so sánh, mở rộng kiến thức”.

Các văn bản đọc thêm chiếm một số lượng không nhỏ trong chương trìnhNgữ văn và số tiết trên lớp dành để giáo viên hướng dẫn học sinh tự học cũngkhông ít so với phân môn Tiếng Việt và làm văn (Sách giáo khoa Ngữ văn

11, chương trình chuẩn có 15 văn bản đọc thêm trên tổng số 26 văn bản họcchính Số tiết dành cho giáo viên hướng dẫn học sinh tự học là 11 trên tổng số

46 tiết đọc văn bản) Như vậy có thể thấy gần một phần tư số tiết giáo viên dạyvăn bản văn học trên lớp là dành để giáo viên hướng dẫn học sinh tự học Cácvăn bản đọc thêm cung cấp một khối lượng kiến thức khá phong phú, mở rộngvốn hiểu biết cho học sinh về tri thức văn học, rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn vàđặc biệt rèn luyện cho các em khả năng tự học, tự đọc và cảm thụ tác phẩm văn

chương Nhưng thực tế giảng dạy cho thấy, chính hai chữ “đọc thêm” đã là rào cản tâm lí cho giáo viên và học sinh trong tiếp nhận các tác phẩm này Hầu hết

giáo viên không đầu tư thời gian và tâm huyết để giảng dạy và học sinh cũngcoi nhẹ các bài đọc thêm, thậm chí có thái độ bỏ qua

Xuất phát từ các lí do trên, chúng tôi nhận thấy cần phải có cái nhìn đúngđắn hơn về vấn đề đọc hiểu các bài đọc thêm văn học trong nhà trườngTHPT

Nghiên cứu đề tài “Hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông” sẽ góp phần nâng cao chất lượng

dạy học văn ở nhà trường phổ thông, đặc biệt là rèn luyện khả năng tự học và

kĩ năng đọc hiểu văn cho học sinh

2 Lịch sử vấn đề

Đọc hiểu từ lâu đã trở thành vấn đề quan tâm của các nhà lý luận phươngpháp, nhà nghiên cứu, phê bình và những nhà giáo có tâm huyết với nghề.Trên thế giới, đặc biệt là ở các nước Âu Mỹ, lý thuyết đọc hiểu và dạy đọchiểu từ lâu đã thu hút sự quan tâm và nghiên cứu của các nhà giáo dục hàngđầu như K.Goodman ( 1970); A Pugh ( 1978); P.Arson ( 1984 ), L BakerA.Brown (1984) ; U Frith ( 1985 ), M Adams ( 1990 )…

Ở Việt Nam, tài liệu dịch đầu tiên đề cập đến vấn đề này phải kể đến hai tập

“Phương pháp dạy học văn ở trường phổ thông” của V.A.Nhinconxki, cuốn sách

khẳng định “học sinh là độc giả của tác phẩm văn học” và “quá trình

đọc tác phẩm văn học là một quá trình sáng tạo” Tác giả đã giành một phần

năm chương để bàn về bình diện tâm lí và phương pháp hoạt động đọc, đặcbiệt nhấn mạnh đến phương pháp đọc diễn cảm

Giáo trình phương pháp luận dạy văn do I Rez chủ biên đã coi đọc sáng tạo

là vị trí hàng đầu nhằm phát triển cảm thụ nghệ thuật hình thành những thểnghiệm nghệ thuật, những khuynh hướng và năng khiếu nghệ thuật cho họcsinh bằng phương diện nghệ thuật

Ở nước ta trong những năm gần đây đọc hiểu văn bản được rất nhiều nhàkhoa học quan tâm nghiên cứu Vai trò của đọc hiểu càng trở nên quan trọng trongcuộc phản công vào cách giảng cũ Có thể nói đọc hiểu đang trở thành vấn đềtrung tâm của việc dạy văn Giáo viên và học sinh đã được làm quen với kháiniệm đọc hiểu văn bản Dạy học ngữ văn hiện nay nhằm mục tiêu cao nhất là giúphọc sinh có thể chủ động tự học dưới sự hướng dẫn của giáo

viên Do vậy tư tưởng coi học sinh là bạn đọc sáng tạo trong dạy học ngữvăn là một sự thay đổi cơ bản trong chiến lược dạy học ngữ văn ở nhàtrường phổ thông

Cuốn sách “Dạy học tập đọc ở tiểu học” (NXB Giáo dục tháng 11 năm2001) của GS.TS Lê Phương Nga đã giành một số trang bàn về đọc hiểu.Chuyên luận “Dạy học đọc hiểu ở tiểu học” của PGS.TS Nguyễn Thị Hạnh

được công bố năm 2002 đã trình bày khá thuyết phục về “cơ sở khoa học của việc dạy học đọc hiểu” Tác giả đã định nghĩa “Đọc hiểu là một bộ phận của nội dung dạy học Tiếng việt với tư cách là môn học tiếng mẹ đẻ trong trường tiểu học”.

PGS.TS Nguyễn Thái Hoà trong bài viết “Vấn đề đọc hiểu và dạy đọc hiểu”đăng trên tạp trí Thông tin khoa học sư phạm số 8 năm 2004 đã nêu lên tầmquan trọng và ý nghĩa cấp thiết của vấn đề đọc hiểu Tác giả khẳng định:

“Đọc đúng hiểu đúng, đọc nhanh hiểu kỹ, đọc diễn cảm hiểu tinh tế là một yêu cầu cấp thiết của mọi người để tiếp nhận, giải mã thông tin trong thời

đại thông tin dồn dập như vũ bão hiện nay vì vậy dạy đọc hiểu có tầm quan trọng đặc biệt trong việc nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường”.

TS Nguyễn Trọng Hoàn cũng là người gắn vấn đề đọc hiểu với yêu cầu

thực hành của chương trình và SGK Ông cho rằng “Hiểu vừa là nguyên nhân vừa mục đích của đọc Nếu đọc mà không hiểu thì không phải là quá trình đọc Có nhiều yếu tố liên quan đến hoạt động đọc, song chắc chắn nội hàm của khái niệm đọc không thể tách rời với hiểu”.

GS TS Trần Đình Sử là người khởi xướng và kiên định về vấn đề đọc hiểutrong các bài viết và trong bộ SGK ngữ văn THPT nâng cao Trong tài liệu

bồi dưỡng giáo viên ông nhấn mạnh “Đọc hiểu văn bản- Một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy văn hiện nay” Ông khẳng định đọc hiểu

không phải chỉ là văn hoá đọc đối với mọi người mà ý nghĩa và khả năngphương pháp của đọc hiểu trong đổi mới dạy học văn là vô cùng to lớn, ôngcũng vạch ra những phương hướng và nội dung cơ bản của cuộc cách mạngdạy học văn Nói về tầm quan trọng của vấn đề đọc hiểu tác phẩm văn

chương trong nhà trường phổ thông tác giả nhấn mạnh: “Dạy văn là dạy cho học sinh năng lực đọc, kỹ năng đọc để giúp các em hiểu bất cứ văn bản nào cùng loại Từ đọc hiểu văn mà trực tiếp tiếp nhận các giá trị văn học, trực tiếp thể hiện các tư tưởng và các cảm xúc đựơc truyền đạt bằng nghệ thuật ngôn từ, hình thành cách đọc riêng có cá tính Do đó hiểu bản chất môn Văn

là môn dạy đọc văn vừa thể hiện cáah hiểu thực sự bản chất của văn học, vừa hiểu đúng thực chất của việc dạy văn là dạy năng lực phát triển năng lực chủ thể của học sinh”.

Trên báo Văn nghệ số ra ngày 14/2/1998, GS.TS Trần Đình Sử thông quabài viết “Môn văn - thực trạng và giải pháp” đã nhấn mạnh một trong ba mục

tiêu của dạy văn là “Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu các văn bản, đặc biệt là văn bản văn học, một loại văn bản khó nhằm tạo cho học sinh biết đọc văn một cách có văn hoá, có phương pháp, không suy diễn tuỳ tiện dung tục Năng lực

đọc được thể hiện ở việc học sinh tự mình biết đọc, hiểu, nắm được nội dung

và nghệ thuật của tác phẩm”.

Đóng góp của GS TS Trần Đình Sử về đọc hiểu còn được thể hiện trong

bộ sách ngữ văn THPT nâng cao trong đó tác giả đã trình bày các nội dungmục đích, yêu cầu, điều kiện đọc hiểu, các giai đoạn đọc hiểu, phương phápđọc hiểu văn bản nói chung và văn bản văn học nói riêng

GS TS Nguyễn Thanh Hùng là người đề cập đến vấn đề đọc hiểu sớmnhất ở nước ta và là người rất tâm huyết về vấn đề này qua hàng loạt cáccông trình nghiên cứu có giá trị Tham luận “Dạy đọc hiểu là tạo nền tảngvăn hoá cho người đọc” tại hội thảo khoa học “Chương trình và SGK thí

điểm THCS” tháng 9 năm 2000, tác giả nhấn mạnh: “Đọc văn là một hoạt động cơ bản có tầm quan trọng hết sức to lớn cần được giải quyết một cách thấu đáo Dạy đọc hiểu phải xuất phát từ văn bản, lưu ý đến đặc trưng ngôn ngữ” GS.TS Nguyễn Thanh Hùng đã tập trung vào lý thuyết nền tảng của

chính vấn đề đọc hiểu trong chuyên luận “Đọc hiểu tác phẩm văn chươngtrong nhà trường” (NXB Giáo dục, Hà Nội 2008) Đây là công trình lý thuyếtđầu tiên về đọc hiểu bao quát được những nội dung cốt yếu về vấn đề đọc

hiểu Tác giả khẳng định: “Đọc để hiểu giá trị đích thực trong tác phẩm”.

Lời mở đầu cuốn “Đọc văn- hiểu văn” tác giả đã trình bày rõ ràng và khoahọc về quan niệm đọc văn Với tác giả, đọc văn là năng lực đầu tiên cần cócủa quá trình học văn Đọc văn là cuộc đi tìm ý nghĩa tiềm ẩn của văn bản đểrồi từ đó đọc hiểu một văn bản lớn hơn là thế giới và cuộc đời, hay là tìm ýnghĩa nhân sinh của văn bản văn học

Trong chuyên luận “Đọc và tiếp nhận văn chương” tác giả đã kiến giải sâusắc về hoạt động đọc văn với những luận điểm cơ bản, xác đáng mới mẻ:

“Đọc văn chương một con người mới ra đời, đọc văn chương là một lao động khoa học ”

“Kỹ năng đọc hiểu văn” là một chuyên luận sắc sảo về vấn đề đọc hiểu văn.Tác giả quan tâm đến tiến trình đọc hiểu, năng lực đọc hiểu, kĩ năng đọc hiểuđược vận dụng trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương Tác giả đã chỉ

rõ: “Không thể tách rời vấn đề đọc hiểu tác phẩm văn chương ra khỏi vấn đề đọc hiểu văn bản nói chung Do đó có thể từ cấp độ đọc hiểu mà nghĩ tới việc xây dựng mô hình đọc hiểu tác phẩm văn chương” “Dạy học đọc hiểu là hình thành năng lực và kỹ năng đọc hiểu tác phẩm văn chương mang tính chất năng sản có hiệu quả lâu dài để bạn đọc học sinh có thể tự mình đọc hiểu những tác phẩm văn chương cùng loại hoặc gần gũi nhau”.

Có thể nói đến nay, đọc hiểu đã có chỗ đứng trong nhà trường phổ thông.Rất nhiều công trình nghiên cứu khoa học về đọc hiểu được ứng dụng tronggiảng dạy ngữ văn ở nhà trường trung học phổ thông Tuy nhiên các côngtrình nghiên cứu về đọc hiểu mới chỉ đi sâu vào khai thác các tác phẩm vănchương được giảng dạy chính thức mà chưa quan tâm tới các tác phẩm văn

học được giảng dạy trong phần đọc thêm Đề tài “Hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học phổ thông” như là

một cố gắng nhằm chú ý phát triển năng lực tự học, đa dạng hoá các hìnhthức học tập, tạo điều kiện để học sinh được tự nghiên cứu, chủ động trongviệc phát hiện và giải quyết vấn đề

Chúng tôi nhận thấy rằng việc nghiên cứu tìm ra những biện pháp thíchhợp để hướng dẫn học sinh đọc hiểu các bài đọc thêm nói riêng và tác phẩmvăn học trong nhà trường nói chung là điều cần thiết và bổ ích trong dạy họcngữ văn ở trường phổ thông

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, dựa trên lí thuyết của đọc hiểu trong quá trình giảngdạy và tiếp nhận tác phẩm văn chương ở trường phổ thông chúng tôi đề xuấtmột số giải pháp hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong

chương trình ngữ văn THPT để nâng cao hiệu quả dạy học bài đọc thêm vănhọc nói riêng và các văn bản văn học nói chung góp phần đổi mới phươngpháp dạy học văn trong nhà trường THPT.

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích giúp học sinh có kĩ năng đọc hiểu để nâng cao hiệu quả dạy

và học bài đọc thêm văn học nói riêng và các văn bản văn học nói chung, đềtài định ra những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu cơ sở lí thuyết khoa học của đọc hiểu và vai trò quan trọng của đọc hiểu đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học các bài đọc thêm văn học

- Đề xuất một số giải pháp thích hợp để nâng cao hiệu quả dạy học đọc hiểu bài đọc thêm văn học

4 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của đề tài

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Nghiên cứu thực tế dạy học bài đọc thêm văn học trong chương trình ngữ văn THPT ban cơ bản

- Cách thức hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chươngtrình ngữ văn THPT ban cơ bản

4.2 Giới hạn của đề tài

Trong khuôn khổ của đề tài “Hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêmvăn học trong chuơng trình trung học phổ thông” chúng tôi không nghiên cứubao quát toàn bộ vấn đề đọc hiểu mà dựa trên lí thuyết của đọc hiểu để ápdụng vào hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chươngtrình THPT (Chương trình chuẩn)

Đề tài nghiên cứu thực tế giảng dạy, đặc điểm, vị trí và vai trò của bài đọcthêm văn học để từ đó xác định những biện pháp hiệu quả hướng dẫn họcsinh đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình ngữ văn THPT(Chương trình chuẩn)

Đề tài chọn đoạn trích “Lời Tiễn dặn” (Trích truyện thơ Tiễn dặn ngườiyêu) ( Sách giáo khoa Ngữ văn 10, ban cơ bản, Tập 1, NXB Giáo dục, 2011)

để thiết kế giáo án thể nghiệm hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm vănhọc

5 Giả thuyết khoa học

Luận văn nêu lên giả thuyết khoa học như sau:

Nếu giáo viên có biện pháp hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài đọc thêm vănhọc trong chuơng trình ngữ văn trung học phổ thông một cách đúng đắn vàsáng tạo thì hiệu quả dạy học loại bài đọc thêm văn học sẽ được nâng caohơn

6 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận văn, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp khái quát hóa lý luận về đọc hiểu từ đó vận dụng thích hợpvào đặc trưng của các bài đọc thêm văn học trong chương trình THPT

- Phương pháp khảo sát điều tra (sử dụng khi tìm hiểu tình hình học tập của học sinh và giảng dạy của giáo viên)

- Phương pháp phân tích tổng hợp so sánh (sử dụng khi nghiên cứu tài liệu,

xử lý các kết quả khảo sát)

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp thực nghiệm khoa học

7 Đóng góp của luận văn

Lần đầu tiên công trình khảo sát về đặc điểm của bài đọc thêm văn học ởtrường THPT và khả năng dạy học đọc hiểu chúng nhằm đưa ra những biệnpháp khả thi để việc dạy học bài đọc thêm văn học có hiệu quả hơn

- Xác định được những cách thức đọc hiểu cụ thể để nâng cao hiệu quả dạy học bài đọc thêm văn học trong chuơng trình ngữ văn trung học phổ thông

- Đề xuất giáo án thử nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả dạy học bài đọc thêm văn học trong chuơng trình ngữ văn trung học phổ thông.

8 Cấu trúc luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu gồm ba phần sau:

Thiết kế giáo án thể nghiệm hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích

“Lời tiễn dặn” (Trích truyện thơ Tiễn dặn người yêu) ( Sách giáo khoa Ngữ

văn 10, ban cơ bản, Tập 1, NXB Giáo dục, 2011)

Phần 3 Kết luận

Chúng tôi trình bày những đóng góp của luận văn về mặt lí luận và thực tiễn

để nêu lên hướng triển khai tiếp theo của đề tài

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ ĐỌC HIỂU BÀI ĐỌC THÊM VĂN

HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Quan niệm về đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường

Mục đích đào tạo của quá trình dạy học văn là hình thành và phát triển vănhoá đọc cho học sinh, đào tạo bạn đọc học sinh năng động và sáng tạo, họcsinh có năng lực đọc, hứng thú đọc và có khả năng tự đọc, tự học suốt đời.Quan niệm về đọc hiểu văn bản văn học là vấn đề cơ bản trong lí thuyết đọchiểu và phương pháp dạy học đọc hiểu Đọc hiểu là một phạm trù khoa học

có khái niệm và lí thuyết của nó

1.1.1 Khái niệm đọc

Hoạt động đọc và người đọc đã trở thành một hiện tượng không thể thiếutrong quá trình phát triển văn hoá, thúc đẩy sự tiến bộ và văn minh nhân loại.Hoạt động đọc xuất hiện từ khi con người có chữ viết Hoạt động đọc trướcđây chưa được chú ý, phải đến những thập kỉ cuối của thế kỉ XX, dưới ánhsáng của lí thuyết tiếp nhận và tâm lí học, hoạt động đọc cũng như quan niệmmới về đọc hiểu TPVC mới thực sự dành được sự quan tâm của nhiều người,mới thực sự trở thành một vấn đề khoa học được thảo luận ở nhiều quốc gia

Ở Việt Nam, nhiều nhà khoa học đầu ngành phương pháp dạy học văn đãnhận thấy tầm quan trọng đặc biệt của hoạt động đọc trong đổi mới phương phápdạy học văn, đã có rất nhiều ý kiến bàn về đọc TPVC được đưa ra

Tác phẩm văn chương là công trình nghệ thuật bằng ngôn từ, có cội nguồn

từ đời sống, là sự phản ánh đời sống thông qua hình tượng nghệ thuật TPVC

là sản phẩm tinh thần mang tính sáng tạo và giá trị nghệ thuật của nhà văn, cũng

là đối tượng tích cực của sự cảm thụ văn học Đọc văn là hoạt động diễn ratrong quá trình tiếp nhận văn chương Đọc không phải chỉ là hành động nhậnthức nội dung ý tưởng từ văn bản mà còn là hoạt động trực quan sinh động giàucảm xúc, có tính trực quan và sự khái quát bằng kinh nghiệm sống của mỗingười Đọc cũng là hoạt động mang tính chất tâm lí, một hoạt động tinh thầncủa độc giả, bộc lộ rõ năng lực văn hoá của từng người Thực tế cho

thấy rằng, văn học chỉ sống trong ý thức của các thế hệ người đọc và trình độvăn hoá đọc, sự qua tâm của người đọc quyết định số phận của văn học Mỗiđọc giả đều góp phần nhỏ bé nhưng cần thiết của mình đối với sự phát triểncủa văn học.

Theo TS Nguyễn Trọng Hoàn “Đọc là công việc giải mã những kí hiệu đã được viết ra thành văn bản, là dung nạp và suy nghĩ về một hay những thông tin nào đó, là sự tái tạo những ý tưởng của người khác ” [22,tr.196] Việc

đọc có dựa vào các quy luật phát âm và ngữ điệu đổi thay tuỳ theo giọng điệucủa nhà văn, bằng ngữ điệu của mình người đọc làm nổi bật được tiếng nói

và ngụ ý của nhà văn trong từng câu thơ, đoạn văn qua việc nhấn mạnh trọng

âm lôgic, trọng âm tâm lí và ngữ pháp Việc đọc có ý nghĩa chắc chắn sẽkhông xảy ra nếu như cá nhân chỉ làm một việc đơn giản là gợi ra những từ

đã được giải mã sẵn Hiểu được nghĩa của từ, hiểu các từ đó liên kết vớinhau như thế nào để chuyển tải một bức thông điệp, và điều quan trọng làchúng tác động như thế nào đến tình cảm, nhận thức và hành vi của ngườiđọc Đó là những yếu tố thiết yếu trong quá trình đọc

GS.TS Trần Đình Sử quan niệm : “Đọc là một hoạt động cơ bản của con người để chiếm lĩnh văn hoá Đọc văn là để cảm, để sống, để thưởng thức, để dùng, để tự phát triển bản thân Đọc là tìm ra ý nghĩa cho một thông điệp được tổ chức bằng một hệ thống tín hiệu”.

PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hương cho rằng “đọc tác phẩm là một hoạt động giao tiếp, giao tiếp giữa người đọc với tác giả thông qua tác phẩm Giao tiếp đó là giao tiếp văn học, giao tiếp thẩm mĩ xã hội Đọc tác phẩm là một hình thức hoạt động đặc thù của nhận thức về văn học nhằm tạo nên một

sự hoà đồng giữa tác giả và người đọc, làm cho khoảng cách về không gian, khoảng cách về tình cảm giữa người đọc và tác phẩm được xích lại gần hơn.” [39,tr.196]

Điều quan trọng là đọc văn không chỉ là nắm bắt hiện thực khách quan phảnánh vào trong tác phẩm mà phải đọc được phần chủ quan của người phản

ánh Đó chính là cái đích hướng tới của người đọc, khi “Tiếng nói của nhà văn gửi gắm cho bạn đọc thông qua hệ thống ngôn ngữ kết dệt nên tác phẩm” [45,tr.146], đọc phải thực hiện được công việc chuyển dậy, sống dậy

tình cảm của nhà văn khi phản ánh hiện thực khách quan mà không còn cách

nào khác là thông qua sự đồng cảm với người đọc Do vậy “Không nên nghĩ rằng việc đọc là một thao tác máy móc với việc phiên âm các kí hiệu chết, cái chết nằm ngang giữa sự im lặng giữa tác giả và người đọc Đắm mình vào trong tác phẩm với sự quan sát tập trung, theo dõi sát sao từng từ và dòng ngữ nghĩa trầm lắng trong đó người đọc sẽ vuợt qua bên kia các từ và phóng chiếu lên bộ não một thế giới nghệ thuật trọn vẹn mà mỗi từ, mỗi câu, mỗi chi tiết có giá trị chức năng bộ phận” [28,tr.35]

1.1.2 Quan niệm về đọc hiểu

Đọc hiểu là phạm trù khoa học trong nghiên cứu và giảng dạy văn học, do

đó có rất nhiều nhà nghiên cứu đưa ra khái luận về đọc hiểu trong các côngtrình nghiên cứu của mình

PGS TS Nguyễn Thái Hoà trong Vấn đề đọc hiểu và dạy đọc hiểu (Thông tin sư phạm số 5- 2004) cho rằng “Nói một cách khái quát, đọc hiểu dù đơn giản hay phức tạp đều là hành vi ngôn ngữ, sử dụng một loạt thủ pháp và thao tác bằng cơ quan thị giác, thính giác để tiếp nhận, phân tích giải mã và ghi nhớ nội dung thông tin, cấu trúc văn bản”

Đọc hiểu theo từ điển Tiếng Việt là “Nhận ra ý nghĩa, bản chất, lý lẽ của cái gì, bằng sự vận dụng trí tuệ”.

GS Đỗ Đức Hiểu quan niệm đọc hiểu chính là “Tháo gỡ mã của các ký hiệu Văn chương trong văn bản, là tìm hiểu ý nghĩa của tác phẩm thông qua cấu trúc của văn bản (cốt truyện, kết cấu, nhân vật, đối thoại, không gian, thời gian ) Đọc là mã hoá cách đọc, là tổng hợp các khâu của việc đọc,

cảm tưởng, phân tích đối chiếu, tổng hợp, đánh giá là phát hiện và sáng tạo Đọc là một hoạt động tích cực, người đọc “Nhập cuộc”, “hoá thân” với những cảm xúc riêng của mình, những kỷ niệm, ký ức, khát vọng riêng”.

Đặt đọc hiểu trong môi trường đọc, GS TS Nguyễn Thanh Hùng quanniệm đọc là một hành động của con người nhằm mục đích hình thành và nắmvững ý nghĩa từ văn bản trong quá trình nhận thức của việc đọc để mở rộngcảm giác và xúc cảm bằng sự nếm trải của người đọc Tác giả đã chia ngườiđọc thành ba loại: Loại người đọc phổ biến hay còn gọi là người đọc thực tế,thứ hai là người đọc tinh hoa hay còn gọi là người đọc phát triển, thứ ba làloại người đọc trong nhà trưòng, bạn đọc- học sinh Loại bạn đọc này làtrọng tâm chú ý của việc đào tạo giáo dục một cách bài bản, hệ thống trongquá trình dạy học đọc hiểu TPVC Theo cách sắp xếp các hành động đọc phùhợp với ba loại người đọc dựa vào mục đích đọc và tính chất riêng của họ.Nhưng dù là đọc để giải trí, đọc để nghiên cứu hay đọc để học tập thì mụcđích chung đọc là để nắm vững thông tin và ý nghĩa tác phẩm, đọc để vậndụng thông tin và ý nghĩa sâu xa của TPVC vào cuộc sống đương đại hayđọc chính là để học hỏi, để làm chủ cuộc sống

Hiểu văn bản là biết rõ và hiểu đúng, nắm vững nội dung cụ thể của văn bản

và vận dụng được những tư tưởng chứa đựng trong văn bản “ Sự khác nhau chủ yếu giữa đọc hiểu văn bản nói chung và đọc hiểu TPVC là ở tính riêng của mục đích và tính độc đáo của sự cảm nhận và sử dụng ngôn từ theo phương thức khác nhau của người đọc Văn bản mang tính chất qui phạm TPVC mang tính chất tưởng tượng” [37,tr.23].

Con đường từ đọc hiểu văn bản đến đọc hiểu TPVC không có những khácbiết đối lập, mâu thuẫn với nhau Vấn đề cốt lõi là phải chú ý sự khác nhaugiữa mục đích và cách tổ chức vận dụng ngôn từ để đọc hiểu chúng phù hợpvới giá trị tư tưởng và nghệ thuật xử lý ngôn ngữ khác nhau giữa chúng

Mác đã viết “Đọc tác phẩm văn học là một nguồn vô giá để nhận thức cuộc sống và quy luật đấu tranh trong cuộc sống” GS.TS Nguyễn Thanh Hùng

đã đưa khái niệm đọc hiểu vào trong hệ thống phong phú và đa dạng, phứctạp của hoạt động đọc để xác định khái niệm đọc hiểu

Đọc là sự thu nhận thông tin có nội dung ý nghĩa nào đó Vì thế đọc lại liênquan đến khả năng nhận thức, đến nhu cầu sống và giao tiếp của con ngườivới sự sáng tạo cuộc sống ngày càng cao

Đặt vấn đề đọc hiểu trong môi trường đọc ta sẽ thấy hiện lên một hệ thốngcác nhân tố có liên quan mật thiết với nhau trong đó hoạt động đọc là cơ bản

và có tầm quan trọng hết sức to lớn Còn “hiểu” chỉ là kết quả mong muốn

và tất yếu của hoạt động đọc, hiểu cũng là mục đích cuối cùng và cao nhấtcủa bất cứ hoạt động đọc nào

Theo GS TS Nguyễn Thanh Hùng đọc hiểu là mục đích cuối cùng và làhiệu quả mong muốn để người đọc lĩnh hội được giá trị đích thực của tácphẩm Đọc hiểu TPVC trong nhà trường cần phải đào luyện và giáo dụcthường xuyên cho học sinh với những yêu cầu và mức độ phù hợp với từnglớp, từng cấp học Do đó đọc hiểu là nội dung khoa học mới, có ý nghĩa vàgiá trị phương pháp

“Đọc hiêủ là phạm trù khoa học trong nghiên cứu và giảng dạy văn học Bản thân nó là khái niệm có quan hệ với năng lực đọc, hành động đọc, kĩ năng đọc để nắm vững ý nghĩa của văn bản nghệ thuật ngôn từ Đọc chính xác thì hiểu đúng Đọc kĩ, đọc phân tích thì hiểu sâu Đọc trải nghiệm thẩm mĩ thì hiểu được vẻ đẹp nhân tình Đọc sâu, đọc sáng tạo thì hiểu được cái mới”.

[37,tr.26]

1.1.3 Mối quan hệ giữa đọc và hiểu

Đọc và hiểu là hai mặt thống nhất của một vấn đề Mối quan hệ giữa chúng

là mối quan hệ nhân quả Đọc để hiểu và hiểu để đọc tốt hơn Đọc là một

phương cách hữu hiệu để hiểu như GS Phan Trọng Luận khẳng định: “Con

đường đi vào tác phẩm nhất thiết phải từ đọc và gắn liền với việc đọc” Tiếng

nói của nhà văn trước hiện thực khách quan được ghi lại trên giấy bằng nhữngdấu hiệu, những từ nhưng trước mắt người đọc vẫn chỉ là những ký hiệu chết.Đọc sẽ đánh thức những tín hiệu cuộc sống đang ngủ yên trong chữ nghĩa Âmvang của lời đọc kích thích quá trình tri giác, hình dung, tưởng tượng và táihiện hình tượng nghệ thuật của tác phẩm và người đọc thực sự nhập thân vào

tác phẩm chiếm lĩnh tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm “Việc đọc, bắt đúng cái giọng nhân vật là bắt đúng cái tình nhân vật” và người đọc tự khắc có thể đặt

mình trong tâm trạng nhân vật, qua đó để nắm bắt ý nghĩa tư tưởng, quan điểm

mà tác giả gửi gắm qua hình tượng nhân vật SGK Ngữ văn nâng cao đề câp đếnkhái niệm “hiểu” không chỉ là nhận ra kí hiệu và nghĩa của kí hiệu mà còn phán

đoán ra ý muốn biểu đạt “Hiểu” còn bao hàm nội dung sâu rộng hơn như hiểu biết đồng cảm Hiểu văn ở đây có nghĩa là hiểu đời, hiểu người [67, tr.171] Theo quan điểm của ngôn ngữ học thì hiểu văn bản là đọc ra được các thông tin

của văn bản: thông tin sự việc (cốt truyện, nhân vật), thông tin hàm ẩn, thông tinquan niệm Trong thông tin hàm ẩn bao hàm những ý ngầm, bao gồm tình cảm,cảm xúc của nhà văn Bắt đúng giọng điệu của nhân vật Trương Ba và anh hàngthịt trong vở kịch “Hồn Trương Ba da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ, người đọc

có thể thâm nhập vào một thế giới nội tâm đầy uẩn khúc có tốt, xấu, cao cả, thấphèn, thiện, ác

đan xen từ đó suy ngẫm về quan niệm của Lưu Quang Vũ về con người Khihiểu rõ nội dung thông tin ẩn chứa trong văn bản, người đọc sẽ điều chỉnh đểtrong khi đọc, những âm thanh, nhịp điệu tạo nên âm điệu thích hợp với nộidung tư tưởng của tác phẩm Khi ấy, thực sự người đọc đã kết hợp được đọc

và hiểu “Biến chữ thành lời nói sinh động, biến dòng chữ vô hình thành dòng chữ hữu hình ”

Việc xây dựng lí thuyết đọc hiểu chính là một yêu cầu cấp thiết của tất cảmọi người để tiếp nhận và phân tích nhanh chóng, chính xác mọi loại vănbản xuất hiện trong thời đại thông tin dồn dập như ngày nay.

1.1.4 Đọc hiểu tác phẩm văn chương ở trường trung học phổ thông - Xu thế đổi

mới dạy học ở THPT.

Trên cơ sở quan niệm giáo dục là sự phát triển, giáo dục là quá trình học tậpsuốt đời và phải góp phần phát triển tối đa mọi năng lực tiềm ẩn trong mỗi conngười Do đó, chương trình và sách giáo khoa phải chú trọng đến phát triểnhiểu biết, năng lực nhu cầu lợi ích và định hướng giá trị tác phẩm cho ngườiđọc hơn là truyền thụ nội dung kiến thức đã xác định trước Quan niệm đó tậptrung hướng vào tổ chức các hoạt động dạy học với nhiều hình thức linh hoạt và

đa dạng, tạo cơ hội cho người đọc tìm kiếm, thu thập thông tin và chiếm lĩnh trithức, có cơ hội lựa chọn các nội dung học tập phù hợp với nhu cầu, khả năng và

sở thích Đọc hiểu TPVC là một hướng hoạt động dạy học hiện đại – đó là cáchthức, là con đường để người học tự mình chiếm lĩnh giá trị TPVC, đồng thờirèn cho người học cách tự học, tự học suốt đời

Hiện nay quan niệm dạy văn là dạy đọc văn, giờ văn là giờ hướng dẫn họcsinh đọc hiểu văn bản, mặc dù còn nhiều điều phải tiếp tục nghiên cứu hoànthiện, nhất là phương pháp dạy học cụ thể nhưng có thể khẳng định đây làphương hướng dạy học văn đúng đắn và đã cập nhật với xu thế dạy học hiệnđại của các nước có nền giáo dục phát triển trên thế giới Có thể so sánh vớichương trình môn học Ngữ văn ở nhiều quốc gia và với yêu cầu về đánh giákết quả học tập của nhiều tổ chức quốc tế như Unesco và những trung tâmđánh giá lớn như Pisa Một trong ba lĩnh vực mà Pisa quan tâm kiểm tra đánhgiá là khả năng đọc hiểu (Reading Literacy) Pisa nhấn mạnh tầm quan trọng

của khả năng này khi khẳng định “đọc hiểu không chỉ còn là một yêu cầu của suốt thời kì tuổi thơ trong nhà trường phổ thông, mà nó còn trở thành một nhân tố quan trọng trong việc xây dựng, mở rộng những kiến thức, kĩ năng

và chiến lược của mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời khi họ tham gia vào các hoạt động ở những tình huống khác nhau, trong mối quan hệ với người xung quanh, cũng như trong cả cộng đồng rộng lớn” Quan niệm này cũng xuất phát từ quan niệm của Unesco về Literacy “Đó là khả năng nhận biết, thấu hiểu, giải thích, sáng tạo, trao đổi, tính toán và sử dụng những tài liệu viết hoặc in ấn trong những bối cảnh khác nhau Literacy đòi hỏi sự học hỏi liên tục nhằm giúp một cá nhân đạt được mục đích của mình, phát triển kiến thức, tiềm năng và tham gia một cách toàn diện, tích cực trong xã hội rộng lớn”.

Quan niệm dạy đọc hiểu trong nhà trường cũng gần gũi với quan niệm trongnghiên cứu lí luận phê bình văn học Lí luận văn học cung cấp công cụ choviệc đọc, viết phê bình văn học thực chất là trình bày kết quả của một cáchđọc, lịch sử lí luận phê bình văn học là lịch sử của cách đọc, cách tiếp nhận,thưởng thức văn bản khác nhau bởi các công cụ khác nhau Để tạo ra mộtcông chúng có văn hoá đọc, lớp công chúng được giáo dục về văn hoá, vănchương thì nhiệm vụ trực tiếp quan trọng nhất của việc dạy học văn trongnhà trường là trang bị cho học sinh cách đọc văn, cách tiếp nhận văn bản.Dạy học đọc hiểu TPVC theo tinh thần này được hiểu một cách khá toàn

diện “Đó là một quá trình bao gồm việc tiếp xúc với văn bản, thông hiểu cả nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa hàm ẩn cũng như thấy được vai trò, tác dụng của hình thức, biện pháp nghệ thuật ngôn từ, các thông điệp tư tưởng, tình cảm, thái độ của người viết và cả các giá trị tự thân của hình tượng nghệ thuật Đọc hiểu là hoạt dộng duy nhất để học sinh tiếp xúc trực tiếp với các giá trị văn học Đọc hiểu bắt đầu từ đọc chữ, đọc câu, hiểu và nắm được ý chính cũng như chủ đề của tác phẩm Lí giải những đặc sắc về nghệ thuật và

ý nghĩa xã hội nhân văn của tác phẩm trong ngữ cảnh của nó, trong quá trình học đọc, học sinh sẽ biết cách đọc để tích luỹ kiến thức, đọc để lí giải, đọc để đánh giá và đọc sáng tạo, phát hiện Học sinh sẽ học cách trích câu

hay, trích chi tiết, trích ý, học cách thuyết minh, thuật lại nội dung văn bản

đã học” [37,tr.65].

Dạy học Ngữ văn theo yêu cầu đọc hiểu văn bản, thực chất là hình thànhcho học sinh toàn bộ quá trình tiếp nhận, giải mã văn bản (kể cả hiểu và cảmthụ), giúp học sinh cách đọc văn, phương pháp đọc hiểu để dần dần các em

có thể tự đọc được văn, hiểu tác phẩm văn học một cách khoa học, đúng đắn.Muốn vậy, học sinh phải được trang bị trên hai phương diện: kiến thức đểđọc văn và phương pháp đọc văn Những kiến thức và phương pháp này chỉ

có thể có được thông qua việc thực hành trong quá trình đọc văn thông quacác văn bản tác phẩm cụ thể, tiêu biểu cho các thể loại ở từng giai đoạn lịch

sử văn học

GS TS Nguyễn Thanh Hùng đã khẳng định “Dạy đọc hiểu là tạo nền tảng văn hoá cho người đọc” [32,tr.46] Văn học là nghệ thuật ngôn từ, nó đòi hỏi phải thông qua việc đọc, hiểu, cảm nhận của người đọc thì các giá trị văn học

mới được bộc lộ và phát huy tác dụng Nếu học sinh không đọc mà chỉ nhờgiáo viên giảng giải hộ cho thì học sinh chỉ học kiến thức của người giảng

mà thụ động không tự mình tiếp xúc và cảm nhận được văn học Chính vìvậy, nhiệm vụ hàng đầu của môn ngữ văn là hình thành và rèn luyện cho họcsinh năng lực đọc hiểu văn bản văn học: từ hiểu câu chữ đến hiểu hìnhtượng, từ hiểu hình tượng đến biết cách khái quát tư tưởng tác phẩm, nắmbắt giá trị thẩm mĩ và giá trị lịch sử Cách hiểu văn bản văn học của sáchgiáo khoa và của giáo viên là rất quan trọng, song phải làm sao để học sinh

có thể tự mình đọc hiểu văn bản để đi đến tiếp nhận thành quả của người đitrước Giáo viên biết cách dạy đọc hiểu, học sinh sẽ có năng lực đọc, hứngthú đọc và có khả năng tự đọc, tự học suốt đời

1.2 Đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình trung học

phổ thông

1.2.1 Bài đọc thêm văn học - Một bộ phận của hệ thống tác phẩm văn chương

trong truờng trung học phổ thông

Bài đọc thêm văn học nằm trong cấu trúc của phân môn văn học trongchương trình Ngữ văn Đây là một bộ phận của hệ thống TPVC trong trườngTHPT Qua các lần cải cách và thay đổi chương trình SGK Ngữ văn THPT,các bài đọc thêm văn học vẫn là một phần không thể thiếu của chương trìnhNgữ văn Tuy số lượng và thời lượng dành cho các bài đọc thêm văn họckhông nhiều nhưng cũng không ít so với phân môn làm văn và tiếng Việt.Bài đọc thêm văn học cũng là những tác phẩm văn học có giá trị cao về nộidung và nghệ thuật được chọn lọc đặt sau các cụm thể loại Tuy nhiên do hạnchế về mặt thời gian giảng dạy trên lớp nên các tác phẩm văn học này không

có nhiều thời gian như các tác phẩm được chọn giảng chính thức mà giờ đọcthêm văn học là giờ để giáo viên hướng dẫn học sinh tự học

Có thể nói, không thể dạy tốt và học tốt môn văn mà lại tách rời việc đọc.Mục tiêu của chương trình ngữ văn là bồi dưỡng, nâng cao năng lực đọc chohọc sinh Trong bốn kĩ năng nghe, nói, đọc, viết thì kĩ năng đọc là hoạt động

cơ bản, thường xuyên giúp con người nắm bắt thông tin nhanh, chính xác,biết lựa chọn và xử lí thông tin Qua những văn bản văn học mẫu mực vềnhiều thể loại, học sinh rèn luyện kĩ năng diễn đạt mạch lạc, có hệ thống, rènluyện kĩ năng diễn đạt suy lí, biết cách lập luận làm sáng tỏ vấn đề Học sinhbiết vận dụng những tri thức văn học để giải quyết các vấn đề đặt ra trong đời

sống cá nhân và xã hội GS TS Trần Đình Sử đã khẳng định “Đọc văn là nền tảng của học văn Học văn là học năng lực cảm thụ văn, bồi dưỡng thị hiếu văn, tiếp nhận kiến thức văn hóa văn, rèn luyện năng lực biểu đạt, sáng tạo văn” [66,tr.8] Rèn luyện kĩ năng đọc văn là một trong những mục tiêu

cơ bản của dạy học văn hiện nay Bài đọc thêm văn học ra đời cũng chínhnhằm mục đích đó Cần nhìn nhận bài đọc thêm văn học như một trong

những môi trưòng để nâng cao văn hoá đọc, đặc biệt là khả năng tự học, tựnghiên cứu một cách có ý thức và tự giác của học sinh.

1.2.2 Mục đích và yêu cầu của đọc hiểu bài đọc thêm văn học

là đối tượng cảm thụ thẩm mĩ Sự tiếp nhận của người đọc là điều kiện chủquan để tác phẩm văn học tồn tại Những chủ đề, đề tài, tư tưởng, kết cấu,phong cách chỉ nhờ tiếp nhận mới bộc lộ hết tiềm năng khái quát và ý nghĩacủa chúng Ngược lại, người đọc tiếp nhận tác phẩm, giải mã hình tượngnhằm mở mang hiểu biết, chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng nghệ thuật, giaolưu văn hoá, phát triển bản thân và sống có ý thức tự giác

Đọc bài đọc thêm văn học để mở mang hiểu biết nhờ hệ thống tri thức vềvăn hoá, lịch sử, xã hội, những bí ẩn trong đời sống và tinh thần của conngười mà tác phẩm cung cấp Nhờ đó vốn sống và vốn tri thức về văn họctrở nên phong phú, đa dạng, giúp học sinh có thể đọc hiểu tốt hơn các vănbản văn học được giảng dạy chính thức cũng như các văn bản có trong đờisống Đọc “Lời tiễn dặn” (Trích truyện thơ Tiễn dặn người yêu của dân tộcThái, Bài đọc thêm trong SGK Ngữ văn 10, ban cơ bản) người đọc được biếtđến một kiệt tác dân gian của đồng bào Thái ở Việt Nam Tác phẩm là tiếnghát ca ngợi sức sống bất diệt, sự phản kháng quyết liệt của người dân lao

động miền núi trong chế độ xã hội xưa Đọc để thấy được tại sao người Tháilại coi đó là cuốn “bách khoa toàn thư” của người Thái, bởi nó đề cập tới hầuhết các vấn đề trong cuộc sống, từ tình yêu đến lòng chung thuỷ, từ hạnhphúc đến khổ đau, từ lòng nhân ái đến sự tàn nhẫn, từ phong tục đến tậpquán, từ cường quyền đến thần quyền, từ quan hệ vợ chồng đến quan hệ chacon, từ quan hệ gia đình tới quan hệ xã hội Đó là tiếng hát trong trẻo, khoẻkhoắn, đầy sức sống và lòng nhân ái cất lên từ trong lòng một xã hội phongkiến miền núi tăm tối Đọc tác phẩm này, học sinh có thể so sánh với cáctruyện thơ của các dân tộc khác trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam,

mở rộng kiến thức văn học của mình

Đọc bài đọc thêm văn học để chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng của tác phẩm,phát triển bản thân về suy nghĩ, tâm hồn, nhân cách, đạo đức và lối sống Đọc

“Khuê oán” của Vương Xương Linh đời Đường (Bài đọc thêm trong SGKNgữ văn 10 tập 1, ban cơ bản), bạn đọc học sinh không chỉ thấy được diễnbiến tâm trạng của người thiếu phụ theo tác động của ngoại cảnh mà còn thấyđược qua đó nhà thơ đã góp thêm một tiếng nói chống chiến tranh phi nghĩa,

đề cao khát vọng hạnh phúc của con người Từ hiểu biết ấy, học sinh sẽ có sựliên hệ đồng cảm với nỗi lòng của người chinh phụ trong đoạn trích “Tìnhcảnh lẻ loi của người chinh phụ” (Trích Chinh phụ ngâm của Đặng TrầnCôn) trong văn học trung đại Việt Nam

Đọc bài đọc thêm văn học người đọc còn hướng tới mục đích thưởng thứcgắn nhu cầu về cái đẹp, muốn vươn tới cái lí tưởng, vươn tới sự hoàn thiện,phát triển năng lực sáng tạo và cảm thụ thẩm mĩ Đọc “Tiếng hát con tàu” củaChế Lan Viên (Bài đọc thêm trong SGK ngữ văn lớp 12, ban cơ bản) ngườiđọc cảm nhận được tiếng hát của một hồn thơ đã tìm thấy chân trời nghệthuật của mình trong đời sống của nhân dân, đất nước Hình ảnh con tàu làbiểu tượng của khát vọng lên đường, Tây Bắc - một địa danh cụ thể - cũng làbiểu tượng cho những miền xa xôi của tổ quốc, cho nhân dân, đất nước và

ngọn nguồn của cảm hứng sáng tạo thi ca Bài thơ làm sống lại không khínhững ngày xây dựng đất nước những năm sáu mươi của thế kỉ XX Thưởngthức bài thơ khơi dậy trong bản thân người đọc niềm tự hào về tổ quốc vàkhát vọng được cống hiến, sống có ý thức trách nhiệm với tổ quốc, với nhândân.

Đọc bài đọc thêm văn học còn là cơ hội để giao lưu với các nhà văn, bởinhà văn đặt bút sáng tác là để giãi bày, chia sẻ, trao đổi, đối thoại với ngườiđọc Tác phẩm văn học là chiếc cầu nối, là kênh thông tin để nhà văn đồnghành với bạn đọc trong quá trình sáng tạo nghệ thuật Đối thoại với nhà văn

là cách để người đọc trở thành một nhà phê bình văn học, đưa ra sự phánđoán, thẩm bình, đánh giá và giải thích về các vấn đề nhà văn đã nêu ra đồngthời tự hình thành cho mình một năng lực cảm thụ, thị hiếu thẩm mĩ góp phầntác động vào sự phát triển của văn học Do đó, đọc bài đọc thêm văn học nóiriêng và các tác phẩm văn học nói chung có vai trò quan trọng trong việc tạo

ra một công chúng văn học có văn hoá, một lớp người đọc có trình độ vàhiểu biết

1.2.2.2 Yêu cầu

Đọc hiểu bài đọc thêm văn học cũng phải đáp ứng những yêu cầu chung củađọc hiểu tác phẩm văn học là hiểu rõ ngôn từ, tư tuởng quan điểm của vănbản đạt tới mức nhớ được, nói lại được và vận dụng được vào viết văn vàhành động

Đọc bài đọc thêm văn học trên cơ sở hiểu rõ ngôn từ, hình tượng, tư tưởngquan điểm của văn bản Ngôn từ nghệ thuật là công cụ, là chất liệu cơ bản, làyếu tố thứ nhất của văn bản Lớp nội dung và ý nghĩa của tác phẩm văn học

ẩn dấu trong lớp vỏ ngôn từ và qua ngôn từ mọi chủ đề, tư tưởng, quanđiểm được cụ thể hoá Do đó nắm vững về đặc trưng ngôn từ nghệ thuật làcon đường tất yếu của việc đọc tác phẩm văn học Người đọc cần chú ý đếnđiểm khác biệt giữa ngôn từ nghệ thuật và các hình thái hoạt động ngôn ngữ

khác đó là các thuộc tính: chính xác, hàm súc, đa nghĩa, tạo hình và biểu cảm.Phải quan tâm đến việc các thuộc tính đó biểu hiện cụ thể ở các thể loại vănhọc khác nhau như thế nào Chẳng hạn, ngôn ngữ của tác phẩm trữ tình làngôn ngữ được tổ chức trên cơ sở nhịp điệu, cô đọng hàm súc và gợi cảm.Ngôn ngữ kịch là ngôn ngữ nhân vật được cấu trúc qua hệ thống đối thoại vàgần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày Không dừng lại ở hiểu đặc trưng củahình thái hoạt động ngôn ngữ mang ý nghĩa thẩm mĩ này, người đọc cần cótri thức về qui tắc ngôn ngữ, cách cấu tạo câu, cách sử dụng âm vần, dấuthanh Khi có cơ sở khoa học về ngôn ngữ, người đọc vận dụng để hiểunghĩa từ mới, từ khó, tra cứu phiên âm, nắm vững điển tích điển cố Đặc

trưng của ngôn ngữ trong thơ Đường là hàm súc, cô đọng “ý tại ngôn ngoại” do đó đọc các tác phẩm Đường thi việc đi từ tra cứu, cắt nghĩa từ

ngữ, cú pháp đến văn bản là điều rất cần thiết

Đọc để có thể kể lại, tóm tắt lại tác phẩm là bước khởi đầu để đi vào nộidung văn bản Chỉ khi nào thực sự nhập thân vào văn bản, người đọc mới cóthể tóm tắt tác phẩm một cách trọn vẹn, cô đúc được nội dung của tác phẩm.Khi tóm tắt lại được tác phẩm, bản thân người đọc đã thực hiện một loạt cácthao tác tư duy: phân tích, tổng hợp và đây cũng chính là hình thức đọcbằng hồi ức, các con chữ âm vang trong trí nhớ, trong sự hình dung tưởngtượng của người đọc Những cảm xúc, suy tư của người đọc lần lượt đượctái hiện khi họ tiến hành kể và tóm tắt Đây là một yêu cầu quan trọng đểhiểu rõ về tư tưởng, quan điểm của tác giả, nội dung tác phẩm

Đọc bài đọc thêm văn học để có thể nêu ý kiến riêng của mình, vận dụngvào suy nghĩ, viết văn và hành động Đọc tác phẩm, soi mình vào, bạn đọchọc sinh tất yếu sẽ có những suy nghĩ và hành động thể hiện kết quả của việcxác định yêu cầu của đọc hiểu văn bản

1.2.3 Điều kiện để đọc hiểu bài đọc thêm văn học

1.2.3.1 Tri thức đọc hiểu

Đọc hiểu mang tính chất đối diện một mình, tự lực với văn bản Đặc biệt vớiđọc hiểu bài đọc thêm văn học trong chương trình THPT, học sinh phải tựmình đọc để hiểu dưới sự hướng dẫn của giáo viên Chính vì vậy nó đòi hỏi

cả giáo viên và học sinh phải huy động tối đa vốn hiểu biết của mình trongviệc chiếm lĩnh tác phẩm

Văn học là nghệ thuật ngôn từ Sự phát triển, khả năng lĩnh hội nghệ thuậtcủa học sinh gắn liền với sự phát triển ngôn ngữ của các em TPVC làmphong phú vốn ngôn ngữ cho học sinh Đến lượt mình, ngôn ngữ của ngườihọc lại dùng làm công cụ để chiếm lĩnh TPVC TPVC là công trình sáng tạonghệ thuật của nhà văn Để khám phá và chiếm lĩnh được tác phẩm đòi hỏi

người đọc phải có kiến thức về lĩnh vực đó Mác đã từng nói: “Nếu anh muốn thưởng thức nghệ thuật, trước hết anh phải là người được giáo dục về nghệ thuật” Tri thức về đối tượng đó sẽ giúp người thưởng thức tìm cho mình một cách tiếp cận phù hợp, một hướng khám phá đúng Quá trình đọc

hiểu liên quan đến mọi phương diện của đời sống con người TPVC hàmchứa trong đó không chỉ hiện thực cuộc sống mà nó còn là sản phẩm tinhthần của con người, vì vậy đến với TPVC người đọc không chỉ cần tri thức

mà cùng với tri thức là tình yêu và sự đam mê khám phá

Tri thức đọc hiểu gồm nhiều bộ phận khác nhau: Tri thức về đời sống, trithức liên ngành, tri thức nghệ thuật, tri thức văn học

Tri thức đời sống gồm tất cả những tri thức thuộc đời sống xã hội: các sựkiện, biến cố lịch sử, các hoạt động sinh hoạt văn hoá, văn nghệ trong đờisống có ảnh hưởng đến tình cảm, cảm xúc của nhà văn hoặc tạo cảm hứng, là

cơ sở cho sự ra đời của tác phẩm

Tri thức liên ngành là những tri thức thuộc các ngành khoa học có liên quanđến văn học và cần thiết cho sự tiếp cận, tìm hiểu và nghiên cứu văn học nhưngôn ngữ, văn hoá, tâm lí, giáo dục Trong bộ phận tri thức liên ngành này,quan trọng nhất và cần thiết nhất là những tri thức về ngôn ngữ, văn hoá Sự

am hiểu ngôn ngữ là yêu cầu đầu tiên để người đọc có thể đọc và hiểu tácphẩm văn chương Tri thức văn hoá cũng là cơ sở để hiểu và giải thíchTPVC.

Tri thức về các ngành hội hoạ, điêu khắc, âm nhạc cũng là những tri thức

cần thiết cho quá trình học văn, đọc văn Người xưa nói: “Thi trung hữu hoạ”, “Thi trung hữu nhạc” Trong văn chương có cả âm nhạc, hội hoạ, điêu

khắc, thậm chí cả điện ảnh, sân khấu Người đọc cần có các kiến thức về cáclĩnh vực đó để có thể hiểu sâu sắc tác phẩm

Các loại tri thức đọc hiểu trên chỉ là những tri thức cơ sở để đọc hiểu tácphẩm văn học còn tri thức quan trọng và cần thiết vẫn là những tri thức vănhọc Tri thức văn học gồm nhiều nhóm tri thức khác nhau: tri thức về lịch sửvăn học, tri thức lí luận văn học, tri thức về tác phẩm văn học trong đó đặcbiệt quan trọng là tri thức về thể loại, thi pháp Đây chính là những tri thứcgiúp học sinh hiểu tác phẩm, nắm được cách thức để đi vào tác phẩm Tuynhiên, với từng tác phẩm cụ thể thì các loại tri thức có khác nhau Với mỗibạn đọc cụ thể, mức độ huy động tri thức phụ thuộc vào nhiều yếu tố nhưmôi trường văn hoá, tâm lí lứa tuổi, kinh nghiệm cuộc sống

Tri thức đọc hiểu TPVC chịu sự chi phối của thể loại Nếu là tác phẩm trữtình, người đọc cần phải quan tâm đến bình diện diễn đạt ngôn ngữ nghệthuật, giọng điệu thơ, vì nó biểu hiện sự “tự bạch tâm hồn”, sự gửi gắm củangười thi sĩ Nếu là tác phẩm tự sự, người đọc cần huy động những tri thức

về cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ kể chuyện, người kể truyện Chính sự huyđộng tổng hợp nhiều loại tri thức đã giúp người đọc hiểu và lí giải được tácphẩm Đặt tác phẩm trong mối quan hệ với thời đại sản sinh ra nó, lại đặt tácphẩm vào xã hội hiện tại, người đọc sẽ nhận ra được những tầng lớp ý nghĩakhác nhau mà tác phẩm đem lại

Tri thức đọc hiểu hết sức phong phú và đa dạng Đó là sự tổng hợp củanhiều loại tri thức từ văn học nghệ thuật đến khoa học liên ngành, từ những

kiến thức sách vở đến những hiểu biết đời thường Sự từng trải, kinh nghiệmsống, nghề nghiệp, tuổi tác và đặc biệt là tình yêu cuộc sống, tình yêu vănchương đã góp phần làm cho tri thức đọc hiểu của mỗi người thêm sâu rộng.

1.2.3.2 Kĩ năng đọc hiểu

Để đọc hiểu bài đọc thêm văn học, ngoài tri thức đọc hiểu cần có kĩ năng đọchiểu văn bản văn học Muốn hình thành kĩ năng đọc hiểu văn bản văn học,người đọc phải thường xuyên đọc nhiều tác phẩm văn học, biết tra cứu, họchỏi, biết tưởng tượng, suy ngẫm, tạo thành thói quen phân tích và thưởngthức văn học Ngoài năng khiếu bẩm sinh tuy là điều cần thiết và đáng quí,song có học cách đọc hiểu văn bản văn học thì năng khiếu ấy mới phát huytác dụng đầy đủ

Người đọc phải có kĩ năng đọc chính xác, kĩ năng đọc phân tích, kĩ năngđọc sáng tạo và kĩ năng đọc tích luỹ trong đọc hiểu TPVC

Đọc để hiểu đó là đích hướng tới của con người có vốn văn hoá kiến thức.Nhưng mục đích chính đáng đó khó lòng đạt được nếu không xác định đượcđiều kiện cơ bản để đọc hiểu văn bản văn học Việc này cho phép sự tăngcường hiệu quả tiếp nhận văn bản, làm sống dậy những suy nghĩ, cảm xúc ẩnsau các con chữ

1.2.4 Ý nghĩa của đọc hiểu bài đọc thêm văn học trong đổi mới phương pháp dạy

học văn 1.2.4.1 Đọc hiểu bài đọc thêm văn học là cách thức phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong quá trình dạy học văn

Phát huy năng động của chủ thể, năng lực sáng tạo mỗi người cũng như pháthuy tính tích cực, chủ động của học sinh chính là đáp ứng một đòi hỏi có ýnghĩa thời đại mà cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật đang đặt ra cho các ngànhkhoa học cũng như các nhà khoa học Đặt vấn đề phát huy tính tích cực chủđộng của học sinh trong học văn và dạy văn cũng chính là đi vào một vấn đề có

ý nghĩa thời sự cấp bách trong tình hình chất lượng đào tạo văn học

trong nhà trường phổ thông của ta hiện nay Một thời gian khá dài, học sinhđược coi như một khách thể, một đối tượng thụ động chịu sự tác động củagiáo viên, của giáo tài và của tiến trình giảng dạy mà không thấy rõ chính bảnthân học sinh cũng là chủ thể năng động trong tiến trình sư phạm đó Thủ

tướng Phạm Văn Đồng đã nói “Tôi nghĩ rằng mục đích của việc dạy văn là phải rèn luyện cho học sinh có ý thức từ đó có cố gắng rồi có khả năng tự mình suy nghĩ, suy nghĩ nhiều, suy nghĩ sâu về những điều mình muốn viết và lúc nói lúc viết phải diễn tả ý của mình làm sao cho trung thành, sáng sủa, chặt chẽ, chính xác và hay” [9,tr.12].

Cảm thụ tác phẩm văn chương trong bài đọc thêm văn học là một hoạt độngsáng tạo, một quá trình tích cực vận dụng vốn sống và những năng lực tư duycủa học sinh Học sinh có cơ hội để tự mình suy nghĩ, cảm nhận bằng sự trảinghiệm của chính bản thân mình mà ít bị lệ thuộc vào các bài văn mẫu haycác tư liệu tham khảo như các văn bản học chính thức

Nội dung của việc phát huy năng lực sáng tạo, tính tích cực chủ động củahọc sinh chính là sự huy động một cách có cơ sở khoa học phù hợp với quyluật cảm thụ văn học những năng lực chủ quan của bản thân học sinh để họcsinh chủ động tích cực hứng thú tham gia vào quá trình dạy và học văn, do

đó tạo được một hiệu quả toàn diện về tư tưởng, thẩm mỹ, về hiểu biết và kỹnăng về văn học và nhân cách

Phát huy tính tích cực chủ động của học sinh là nguyên tắc cơ bản quyết địnhhiệu quả của quá trình dạy học văn, là thước đo kết quả của những tìm tòi đểđổi mới phương pháp dạy học văn bởi không có sự vận động của chủ thể thìmọi hoạt động của giáo viên đều trở thành áp đặt Ngược lại, năng lực chủ quancủa chủ thể học sinh bao gồm năng lực cảm thụ, nắm bắt kiến thức được bộc lộtrong việc chiếm lĩnh tri thức, thưởng thức tác phẩm mới thực sự có được vàbản thân chủ thể học sinh sẽ từng bước lớn lên về mọi mặt hiểu biết, tâm hồn,

kỹ năng và nhân cách Phương pháp dạy học văn truyền thống,

giáo viên là tiếp nhận, khám phá tác phẩm rồi truyền lại cho học sinh, họcsinh thụ động nghe, ghi nhớ lời giáo viên đã truyền đạt Như thế mối quan hệhọc sinh- văn bản- giáo viên không được thiết lập, tác phẩm văn học nằmngoài quỹ đạo tư tưởng tình cảm, chưa trở thành mối quan tâm hứng thú củahọc sinh, cái chủ quan của nhà văn chưa bắt gặp cái chủ quan của học sinh và

vì thế không thể có hiệu quả học văn Đọc hiểu bài đọc thêm văn học, họcsinh không đợi chờ giáo viên truyền thụ kết quả cảm nhận tác phẩm, mặcnhiên chấp nhận nó mà bản thân học sinh bằng kỹ năng đọc để tri giác ngôn

ngữ “Bám sát những gì tác phẩm trình bày để tạo lập trong trí óc mình hình ảnh về phạm vi nội dung được mô tả và biểu hiện” huy động các năng lực

hình dung, tưởng tượng để tái hiện hình tượng Học sinh phải dùng nhữngtrải nghiệm bằng chính những rung cảm thẩm mỹ trong trái tim mình để cắtnghĩa lý giải, khám phá tiếng nói từ bên trong câu chữ, tìm hiểu về ý nghĩacủa hình tượng Trong quá trình tiếp nhận tác phẩm, học sinh luôn thể hiệnvai trò chủ thể với tinh thần tự giác, chủ động và sáng tạo

Phát huy tính tích cực chủ động của học sinh qua đọc hiểu các bài đọc thêmcòn thể hiện ở việc nâng cao nhận thức tư tưởng tình cảm, làm phong phú

vốn sống, vốn hiểu biết cho học sinh “Đọc văn chương- một con người mới

ra đời” bởi khi bước vào tác phẩm, người đọc tìm thấy một phần con người

mình trong những số phận nhân vật người đọc có sự phát hiện bản thân vềnhận thức, tư tưởng

Như vậy, thông qua việc đọc hiểu các văn bản đọc thêm, học sinh đã cónhững tri thức mới, rút ra những bài học bổ ích cho bản thân bởi như GS

Phan Trọng Luận nhận định “Đích của văn chương là cuộc đời và con người đọc văn, học văn không chỉ để biết chuyện đời, chuyện người, biết để

mà biết Cái qúi nhất là để tự biết mình, nâng mình lên thanh sạch hơn, cao thượng hơn”

1.2.4.2 Đọc hiểu bài đọc thêm văn học góp phần bồi dưỡng tri thức đọc hiểu, rèn luyện năng lực đọc và kĩ năng đọc cho học sinh

Tri thức đọc hiểu có ý nghĩa rất quan trọng trong đọc văn Đối với bất cứmột môn khoa học nào thì những tri thức nền tảng đều rất quan trọng để hiểu

và tiếp thu những tri thức mới Văn học vừa là ngành khoa học, vừa là mộtngành nghệ thuật do đó những tri thức nền tảng lại càng quan trọng Đọc vănchính là quá trình người đọc tiếp xúc, cảm nhận, tiếp nhận tác phẩm văn học.Tri thức đọc hiểu chính là những tri thức cần thiết để người đọc cảm thụđược những điều nhà văn thể hiện trong văn bản Đó là quá trình người đọcphát huy khả năng cảm thụ, vận dụng tri thức, hiểu biết, kinh nghiệm, sự liêntưởng, sự tưởng tượng để cảm thụ, đồng cảm, sẻ chia, thích thú hay khổ đauvới những tình cảm, số phận, những cuộc đời được phản ánh trong tác phẩm.Trong đọc văn, để làm được điều này, người đọc phải có vốn sống, vốn kinhnghiệm, những tri thức, hiểu biết về văn học, văn hoá, thẩm mĩ cũng nhưnhững tri thức về lịch sử, xã hội Đó là chìa khoá để người đọc mở cánh cửatác phẩm văn học

Đọc hiểu bài đọc thêm văn học không chỉ là sự cảm thụ chủ quan của họcsinh mà giáo viên cần hình thành cho học sinh những tri thức và kĩ năng nhấtđịnh để học sinh có thể đọc hiểu tác phẩm một cách khoa học và hiệu quả.Tri thức đọc hiểu được bổ sung thêm qua các bài đọc thêm văn học đặc biệt

là các tri thức văn học sẽ góp phần hiệu quả để học sinh có thể học tốt hơncác tác phẩm văn học được giảng dạy chính thức

Đọc văn chương là một lao động khoa học, quá trình học sinh đọc hiểu bàiđọc thêm văn học là quá trình các em được rèn luyện các kỹ năng như đọc,nhận biết, phân tích, đánh giá, ghi nhớ và sáng tạo Do đó học sinh phải laođộng tích cực để vừa nhập cuộc, vừa hoá thân vào nhân vật vào thế giới của

tác phẩm văn học GS.TS Nguyễn Thanh Hùng đã nhận định “Đọc văn trước hết cũng là lao động của con người Lao động đã tổng hợp rất nhiều thao tác

cơ năng và trí năng” với phương pháp giảng dạy truyền thống học sinh là

người hưởng thành quả của quá trình lao động, khám phá văn bản của thầy.Còn với đọc hiểu, học sinh phải là người lao động để có được thành quả.Trong quá trình đọc, khả năng tư duy phân tích tổng hợp, khái quát đượcphát huy tận độ cộng thêm với vốn hiểu biết, kinh nghiệm tri thức, kỹ năngđược vận dụng Thông qua qúa trình này, học sinh trở thành một người laođộng có phẩm chất và năng lực, vừa có một cái nhìn sắc sảo tinh tế khoa họcvừa có khả năng tư duy nhạy bén Đó là những yêu cầu cơ bản của một tríthức trong thời đại thông tin dồn dập như vũ bão hiện nay Không riêng bất

cứ nền giáo dục của quốc gia nào đọc luôn là điểm khởi đầu cho tất cả cácnăng lực khác Đọc thực sự là một lao động khoa học mà các khả năng củahọc sinh được phát lộ và nâng cao, là hành trang để trở thành một con ngườitoàn diện về nhận thức tâm hồn kỹ năng nhân cách

1.2.5 Mối quan hệ giữa văn bản, giáo viên và học sinh trong đọc hiểu bài đọc

thêm văn học

Theo PGS.TS Đỗ Ngọc Thống, trong dạy học đọc hiểu hai đối tượng cần chú

ý nhất là văn bản và người đọc Vai trò của người thầy thể hiện ở năng lực tổchức cho học sinh đọc hiểu văn bản, từ đó hình thành cho học sinh cách đọchiểu một văn bản, nhất là văn bản văn học Song hành cùng các văn bản văn họcđược giảng dạy chính thức, bài đọc thêm văn học là những văn bản văn học cụthể, tiêu biểu cho các thể loại ở từng giai đoạn lịch sử văn học Thông qua hệthống tác phẩm tiêu biểu, chương trình cung cấp và hình thành cho học sinhnhững hiểu biết về lịch sử văn học, lí luận văn học, tác giả văn học Hệ thốngvăn bản được lựa chọn nhằm thực hiện việc đào tạo năng lực đọc hiểu, qua đóvừa cung cấp tri thức văn học, văn hoá dân tộc, vừa giáo dục tư tưởng, tìnhcảm, vừa rèn luyện kĩ năng đọc, phương pháp đọc để sau khi ra trường, họcsinh có thể đọc hiểu nhiều loại văn bản thông dụng trong đời sống GS.TS TrầnĐình Sử đã khẳng định vai trò quan trọng của văn bản

đối với người đọc “Văn bản là tồn tại duy nhất của tác phẩm của nhà văn,

là yếu tố mang chở toàn bộ nội dung, ý nghĩa, tình cảm, mĩ cảm mà nhà văn gửi gắm Người đọc chỉ có thể tự mình đọc để khám phá và thưởng thức, không có con đường nào khác Không ai có thể thưởng thức thay người đọc”

[67,tr.34]

GS TS Trần Đình Sử đã chỉ ra rằng, tồn tại lớn nhất trong dạy học Ngữ vănhiện nay là giáo viên vẫn cảm thụ thay, đọc thay văn bản, nói hộ cái hay củatác phẩm thay cho học sinh Vì vậy muốn đổi mới căn bản phương pháp dạyhọc văn, không có con đường nào khác là phải trở về với văn bản văn học.Cần thay đổi kiểu học lấy thế bản thay cho văn bản Thế bản ở đây là bàisoạn của thầy và các tài liệu tham khảo đủ loại, đủ kiểu như hiện nay Đốidiện với văn bản văn học được chọn vào bài đọc thêm văn học, cả giáo viên

và đặc biệt là học sinh có cơ hội được tự mình “đọc” để “hiểu” bằng chính

khả năng của mình bởi không bị quá nhiều thế bản bên ngoài chi phối nhưcác tác phẩm văn học được chọn giảng chính thức Điều đó tạo điều kiện đểgiáo viên và học sinh tự kiểm tra năng lực đọc thực sự của mình, rèn luyện kĩnăng đọc để cảm thụ tác phẩm văn chương

1.2.5.1 Học sinh là bạn đọc năng động và sáng tạo trong quá trình đọc hiểu bài đọc thêm văn học

Bản chất của hoạt động đọc hiểu văn chính là quá trình lao động sáng tạomang tính thẩm mỹ nhằm phát hiện ra những giá trị của tác phẩm văn học màhọc sinh là chủ thể sáng tạo, tích cực Tác phẩm văn học tồn tại ba tầng cấutrúc: Cấu trúc ngôn ngữ, cấu trúc hình tượng thẩm mỹ, cấu trúc ý nghĩa Cấutrúc ngôn ngữ chứa đựng lượng thông tin về hiện thực đời sống gắn liền vớiquá trình nếm trải và chiêm nghiệm của nhà văn và cả lượng thông tin thẩm

mỹ ẩn giấu trong lớp ngôn từ nghệ thuật giàu giá trị biểu cảm, trong đó hạtnhân là những từ đắt, lời hay, những đoạn văn có sức rung động và cảm hoálòng người Cấu trúc thẩm mỹ là tầng mang nội dung biểu hiện, nhận diện

tầng cấu trúc này người đọc sẽ tìm thấy các lớp ý nghĩa sâu xa từ một “Hiện thực được sáng tạo bằng sự tổ chức lại quan hệ xã hội giữa con người trong một thế giới được xác định bởi không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, hình tượng nghệ thuật, chi tiết nghệ thuật thông qua ngôn ngữ nghệ thuật”

(GS.TS Nguyễn Thanh Hùng) Cấu trúc ý nghĩa còn lại là cấu trúc mở, là kếtcấu vẫy gọi có sự tham gia sáng tạo của mọi người Nhiệm vụ của bạn đọchọc sinh trong đọc hiểu bài đọc thêm văn học là đi từ cấu trúc ngôn ngữ đếncấu trúc hình tượng thẩm mỹ để nắm bắt được sự chuyển hoá khái quát vàtưởng tượng của nhà văn từ hiện thực đời sống đến thế giới nghệ thuật sinhđộng giàu ý nghĩa nơi nhà văn gửi gắm những tâm sự, những đánh giá về thế

sự của mình Đó là một quá trình vận động bên trong của bạn đọc học sinhvới vai trò chủ thể năng động sáng tạo, tự nhận thức, tự phát triển mà giáoviên chỉ đóng vai trò là người tổ chức hướng dẫn

Bạn đọc học sinh tiếp cận bài đọc thêm văn học bằng con đường đọc, đọc từchữ đầu đến chữ cuối tác phẩm, đọc để tri giác ngôn ngữ bằng mắt, bằng từ ngữ,bằng hình ảnh chi tiết của tác phẩm Trong quá trình đó, những tín hiệu ngônngữ, hình ảnh hiện thực đời sống sẽ lần lượt hiện lên như cuốn phim được intráng Từ đó, bằng năng lực của hồi ức, liên tưởng, tưởng tượng để tái tạo hìnhtượng Trên cơ sở đó, bạn đọc học sinh thực hiện thao tác so sánh, khái quát,tổng hợp nhằm một mục đích duy nhất là phân tích, cắt nghĩa lý giải về hìnhtượng nghệ thuật, chiếm lĩnh nội dung, tư tưởng của tác phẩm và chuyển hoávào bên trong quĩ đạo cảm xúc tư duy của bản thân Từ mô hình hoá các bướcthâm nhập một tác phẩm văn chương, học sinh hiện lên là một chủ thể, mộtnhân cách, một cá thể tiếp nhận sáng tạo, tích cực và chủ động lĩnh hội giá trịcủa tác phẩm, biến nó thành của mình, có những bước chuyển biến tích cực về

tư tưởng Đó là một hành trình “Nhà văn đi từ tư tưởng đến ngôn ngữ còn bạn đọc đi từ ngôn ngữ đến tư tưởng” khi cái chủ quan của nhà văn bắt gặp cái chủ

quan của học sinh, tiếng nói nội tâm của