Dạy học khám phá có hướng dẫn đối với chủ đề phương trình, bất phương trình mũ và logarit trong chương trình toán lớp 12 ban nâng cao

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤCHOÀNG THỊ MỸ HẠNH DẠY HỌC KHÁM PHÁ CÓ HƯỚNG DẪN ĐỐI VỚI CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH, BẤT PHƯƠNG TRÌNH MŨ VÀ LOGARIT TRONG CHƯƠNG TRÌNH TOÁN LỚP 12 – BAN NÂNG CAO LUẬN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HOÀNG THỊ MỸ HẠNH

DẠY HỌC KHÁM PHÁ CÓ HƯỚNG DẪN ĐỐI VỚI CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH, BẤT PHƯƠNG TRÌNH MŨ VÀ LOGARIT TRONG CHƯƠNG TRÌNH TOÁN LỚP 12 – BAN NÂNG CAO

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

HÀ NỘI – 2012

1

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HOÀNG THỊ MỸ HẠNH

DẠY HỌC KHÁM PHÁ CÓ HƯỚNG DẪN ĐỐI VỚI CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH, BẤT PHƯƠNG TRÌNH MŨ VÀ LOGARIT TRONG CHƯƠNG TRÌNH TOÁN LỚP 12 – BAN NÂNG CAO

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN TOÁN)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Hữu Châu

HÀ NỘI – 2012

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt ii

Danh mục các bảng iii

Danh mục các biểu đồ, đồ thị iv

MỞ ĐẦU……… 1

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ CÓ HƯỚNG DẪN 8

1.1 Nội dung dạy học khám phá 8

1.1.1 Đặc điểm của dạy học khám phá 9

1.1.2 Cấu trúc của phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn 10

1.1.3 Các mức độ của dạy học khám phá 10

1.1.4 Tổ chức các hoạt động học tập khám phá 11

1.1.5 Điều kiện thực hiện 12

1.2 Các giai đoạn của dạy học khám phá có hướng dẫn 13

1.3 Hành vi của giáo viên, học sinh trong một giờ dạy học khám phá có hướng dẫn 14

1.3.1 Hoạt động của giáo viên trong dạy học khám phá có hướng dẫn 14

1.3.2 Hoạt động của nhóm học sinh trong dạy học khám phá có hướng dẫn 14

1.3.3 Ví dụ về phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn 16

1.4 Kế hoạch giảng dạy nội dung phương trình, bất phương trình mũ và logarit – SGK Giải tích 12 18

1.4.1 Chuẩn kiến thức, kỹ năng 18 1.4.2 Khung phân phối chương trình (theo khung phân phối chương

v

1.4.3 Mục tiêu chi tiết 19

1.5 Thực trạng dạy học Toán ở Trường THPT theo định hướng khám phá có hướng dẫn. 20

Kết luận chương 1 26

Chương 2: MỘT SỐ ĐỀ XUẤT VỀ DẠY HỌC KHÁM PHÁ CÓ HƯỚNG DẪN ĐỐI VỚI CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH, BẤT PHƯƠNG TRÌNH MŨ VÀ LOGARIT TRONG CHƯƠNG TRÌNH TOÁN LỚP 12 - BAN NÂNG CAO 27

2.1 Một số cách thông dụng để tạo tình huống khám phá trong dạy học phương trình, bất phương trình mũ và logarit. 27

2.2 Thiết kế một số hoạt động dạy học chủ đề phương trình, bất phương trình mũ và logarit theo phương pháp khám phá có hướng dẫn 29

2.3 Một số giáo án dạy học “Phương trình, bất phương trình mũ và logarit” theo phương pháp khám phá có hướng dẫn 47

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 66

3.1 Mục đích thực nghiệm 66

3.2 Nội dung thực nghiệm 66

3.3 Tổ chức thực nghiệm 66

3.4 Đánh giá thực nghiệm 67

Kết luận chương 3 75

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 76

TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

PHỤ LỤC 80

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

? Câu hỏi hoặc bài kiểm tra

! Dự đoán câu trả lời hoặc cách xử lý của học sinh

Bảng 1.1 Kết quả thăm dò việc dạy chủ đề phương trình, bất phương

trình mũ và logarit lớp 12 20Bảng 1.2 Kết quả thăm dò việc học chủ đề phương trình, bất phương

trình mũ và logarit lớp 12 22Bảng 3.1 Bảng thống kê điểm số bài kiểm tra số 1 69Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm số bài kiểm tra số 2 69Bảng 3.3 Bảng thống kê % bài kiểm tra đạt điểm X i của bài kiểm tra

số 1 71

Bảng 3.4 Bảng thống kê % bài kiểm tra đạt điểm X i của bài kiểm tra

số 2 71

Bảng 3.5 Bảng thống kê số % bài kiểm tra đạt điểm X i trở xuống của

bài kiểm tra số 1 73

Bảng 3.6 Bảng thống kê số % bài kiểm tra đạt điểm X i trở xuống của

bài kiểm tra số 2 73

Bảng 3.7 Bảng tổng hợp các tham số của nhóm ĐC và TN đối với bài

kiểm tra số 1 74Bảng 3.8 Bảng tổng hợp các tham số của nhóm ĐC và TN đối với bài

kiểm tra số 2 75

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ

Trang

Đồ thị 3.1 Biểu đồ phân bố điểm (bài kiểm tra số 1) 70

Đồ thị 3.2 Biểu đồ phân bố điểm (bài kiểm tra số 2) 70

Đồ thị 3.3 Đồ thị phân phối tần suất (bài kiểm tra số 1) 72

Đồ thị 3.4 Đồ thị phân phối tần suất (bài kiểm tra số 2) 72

Đồ thị 3.5 Đồ thị phân phối tần suất tích lũy (bài kiểm tra số 1) 74

Đồ thị 3.6 Đồ thị phân phối tần suất tích lũy (bài kiểm tra số 2) 74

iv

1 Lý do chọn đề tài

Trong công cuộc đổi mới giáo dục, một trong những vấn đề quan trọngmang tính cấp thiết là đổi mới phương pháp dạy học Luật Giáo dục nướccộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (sửa đổi bổ sung năm 2009) quy định:

“Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Phát triển giáo dục phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ khoa học, công nghệ, củng cố quốc phòng, an ninh; thực hiện chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội công hóa; đảm bảo cân đối

về cơ cấu trình độ, cơ cấu ngành nghề, cơ cấu vùng miền, mở rộng quy mô trên cơ sở đảm bảo chất lượng và hiệu quả; kết hợp giữa đào tạo và sử dụng” (Điều 9)

“Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,

tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” (Khoản 2, Điều 5)

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” (Khoản 2, Điều 28)

Những quy định trên phản ánh nhu cầu đổi mới phương pháp giáo dục

để giải quyết mâu thuẫn giữa đào tạo con người mới với thực trạng lạc hậunói chung của phương pháp giáo dục nước ta hiện nay Tình trạng giáo dụckiểu thầy truyền đạt trò tiếp nhận, ghi nhớ một cách thụ động, máy móc, “thầyđọc, trò chép” Tình hình đó đã làm nảy sinh và thúc đẩy một cuộc vận độngđổi mới phương pháp trong ngành giáo dục với định hướng đổi mới phươngpháp dạy học là: PPDH cần hướng vào việc tổ chức cho người học học tập

Điều này đồng nghĩa với hoạt động hóa người học, tích cực hóa hoạt độngnhận thức của người học, tập trung vào phát huy tính tích cực của người họcchứ không phải là tập trung vào phát huy tích cực của người dạy Đổi mớiphương pháp dạy học nhằm khơi dậy và phát triển khả năng tự học, hìnhthành cho học sinh tư duy tích cực độc lập sáng tạo, rèn luyện kỹ năng vậndụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứngthú học tập cho học sinh.

Người ta cho rằng nhiệm vụ của khoa học không nhất thiết là phải đitìm chân lý, vì có thể không bao giờ tìm ra, mà tìm cách khám phá, tìm nhữngcâu trả lời chấp nhận được cho những bài toán mà con người gặp trong cuộcsống Quan điểm này phù hợp với quan điểm giáo dục của nhà triết học vàgiáo dục lớn của Mỹ John Dewey đề ra từ buổi giao thời của thế kỷ XIX vàthế kỷ XX khi chủ trương “Học sinh đến trường không phải chỉ để tiếp thunhững tri thức được ghi vào một chương trình và có lẽ không bao giờ dùngđến, mà chính là để khám phá giải quyết các bài toán của nó, những bài toánthực tế mà nó gặp hằng ngày Về phía người thầy, ông ta sẽ hành động nhưmột người bạn có kinh nghiệm, khuyên nhủ và hướng dẫn học sinh biết những

gì mà thầy biết về vấn đề được đặt ra”

Nhìn chung tư tưởng chủ đạo của phương pháp đổi mới là: Tập trungvào các hoạt động của trò; trò tự nghiên cứu, tìm tòi, khám phá; tăng cườnggiao lưu trao đổi giữa trò và trò

Như vậy, trong nền giáo dục thế giới đã có cơ sở để hình thành mộtphương pháp dạy học mới, nay ta gọi là phương pháp dạy học khám phá cóhướng dẫn (guided discovery), thay cho phương pháp cũ là truyền đạt và tiếpthu thụ động các bài giảng có sẵn trong chương trình và sách giáo khoa.Phương pháp này hiện đã trở thành một yếu tố chủ đạo trong cải cách giáodục ở nhiều nước trên thế giới

2

người học do giáo viên tạo ra trên lớp đã được khá nhiều thầy giáo quan tâmnghiên cứu Tuy nhiên, việc khai thác ứng dụng những lý luận này vào thực tếgiảng dạy môn Toán ở trường phổ thông nước ta còn nhiều hạn chế, vì hầu hếtcác thầy cô giáo chưa thấy hết được tác dụng to lớn của phương pháp này nênchưa được coi trọng và áp dụng vào thực tế giảng dạy Ngoài ra giáo viêncũng chưa có nhiều kinh nghiệm và thiếu những cơ sở lý luận để xây dựngcác hoạt động tương thích với nội dung, chưa được huấn luyện một cách có hệthống.

Mặt khác chủ đề phương trình, bất phương trình mũ và logarit là mộtchủ đề khó, chưa gây được hứng thú đối với học sinh THPT Học sinh vớitâm lý ngại và sợ học chủ đề này dẫn tới hiệu quả việc dạy và học không cao

Để cải thiện tình hình nói trên, giáo viên phải có những biện pháp tích cực,trong đó phương pháp dạy học tích cực là cần thiết Thay đổi PPDH như thếnào là một bài toán khó, cần nhiều thời gian và công sức tìm tòi của giáo viên,tuy nhiên quan trọng hơn cả là phương pháp dạy học như thế nào để đạt đượchiệu quả cao trong quá trình dạy và học

Với những lý do trên, tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu luận văn “Dạy

học khám phá có hướng dẫn đối với chủ đề phương trình, bất phương trình

mũ và logarit trong chương trình Toán lớp 12 – Ban nâng cao”.

2 Lịch sử nghiên cứu

Phương pháp dạy học khám phá được xuất phát từ lý thuyết hoạt độngcủa A.N Leotiev và R.L Rubinstien từ những năm 1940 Tuy nhiên người cócông nghiên cứu để áp dụng thành công phương pháp này vào dạy học làJerme Bruner với tác phẩm nổi tiếng “Quá trình giáo dục” (the process ofeducation, 1960), trong đó tác giả chỉ ra các yếu tố cơ bản của phương phápdạy học này là:

- Giáo viên nghiên cứu nội dung bài học đến mức độ sâu cần thiết, tìmkiếm những yếu tố tạo tình huống, tạo cơ hội cho hoạt động khám phá, tìm

Ở nước ta, vấn đề giúp học sinh tự khám phá, tự có được những tri thứcmới chứ không phải là thụ động tiếp thu những tri thức, kỹ năng do thầy truyềnthụ Từ đó phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh nhằm đào tạo nhữngngười lao động sáng tạo được đặt ra trong ngành giáo dục từ cuối thập kỷ 60 củathế kỷ XX Khẩu hiệu “Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo” đi vàocác trường Sư phạm từ thời điểm đó

Phương pháp giúp học sinh tự khám phá, tự có tri thức, kỹ năng mới,không học kiểu thụ động là một trong các phương hướng của ngành giáo dụcđược triển khai ở các trường phổ thông từ năm 1980 Mặc dù vậy, cho đếnnay sự chuyển biến về phương pháp dạy học trong trường phổ thông vẫn chưađáng kể Tình trạng dạy học kiểu “thầy đọc, trò chép”, thầy truyền đạt kiếnthức trò tiếp thu, thuyết trình giảng giải xen kẽ vấn đáp tái hiện, vẫn cònđang diễn ra Cũng có những GV vận dụng các PPDH tích cực phát huy tínhtích cực của học sinh nhưng còn chưa nhiều, chưa kiên trì, chưa có bài bản.Các giờ dạy phát huy tính tích cực của học sinh còn mang tính “biểu diễn”,được thể hiện trong các giờ thao giảng, thi giáo viên giỏi

- Làm rõ quan niệm về PPDH khám phá có hướng dẫn với những mức

độ yêu cầu khác nhau trong quá trình dạy học Toán ở trường phổ thông

4

trình mũ và logarit lớp 12 – Ban nâng cao Trên cơ sở đó phát hiện được những ưu điểm, những hạn chế và những khó khăn của giáo viên, học sinh.

- Đề xuất một số biện pháp trong cách tiếp cận phương pháp dạy họckhám phá có hướng dẫn để dạy học nội dung phương trình, bất phương trình mũ

và logarit lớp 12 – Ban nâng cao

- Vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn để thiết kếmột số hoạt động dạy học và một số giáo án dạy học nội dung phương trình, bấtphương trình mũ và logarit lớp 12 – Ban nâng cao Từ đó góp phần nâng cao hiệuquả và đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở Trường THPT

- Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra hiệu quả của việc dạy học theo phương pháp đã đề xuất

- Nghiên cứu nội dung phương trình, bất phương trình mũ và logarit lớp 12 – Ban nâng cao và các vấn đề liên quan trên một số tài liệu hiện có

- Nghiên cứu thực trạng dạy học phần phương trình, bất phương trình

mũ và logarit lớp 12 – Ban nâng cao ở một số lớp 12 Trường THPT Việt Bắc,thành phố Lạng Sơn

6 Câu hỏi nghiên cứu

- Dạy học khám phá có hướng dẫn là gì? Vai trò của giáo viên trong dạy họckhám phá?

- Hiệu quả học toán thay đổi như thế nào với nội dung dạy học khám phá có

7 Giả thuyết khoa học

Nếu khai thác và vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướngdẫn trong dạy học nội dung phương trình, bất phương trình mũ và logarit lớp

12 – Ban nâng cao thì học sinh sẽ tích cực chủ động hơn trong học tập, nắmvững các kiến thức về giải phương trình, bất phương trình mũ và logarit; gópphần đổi mới và nâng cao hiệu quả dạy học chủ đề phương trình, bất phươngtrình mũ và logarit

- Nghiên cứu lý luận: Đọc và nghiên cứu các tài liệu về lý luận dạy họcmôn Toán, giáo dục học, tâm lý học và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài

để làm sáng tỏ về phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn

- Điều tra quan sát:

Tiến hành dự giờ, trao đổi tổng kết rút kinh nghiệm

Tìm hiểu thực tiễn giảng dạy phương trình, bất phương trình mũ vàlogarit ở trường phổ thông, nhận thức về phương pháp dạy học khám phá của

GV và kỹ năng vận dụng phương pháp này vào dạy học

- Thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm giảng dạy một số giáo án tạitrường THPT Việt Bắc nhằm đánh giá tính khả thi và tính hiệu quả của biện phápđược đề xuất trong luận văn

- Kết quả của thực nghiệm sư phạm dạy học phương trình, bất phương trình mũ và logarit theo hướng khám phá có hướng dẫn

6

+ Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của hình thức dạy học tích cực, dạy học khám phá có hướng dẫn.

- Đề xuất quy trình dạy học khám phá có hướng dẫn đối với một số bài giảng thuộc chương phương trình, bất phương trình mũ và logarit

- Thiết kế hoàn chỉnh 03 giáo án dạy phần phương trình, bất phươngtrình mũ và logarit trong chương trình sách giáo khoa Giải tích 12 – Ban nângcao bằng phương pháp khám phá có hướng dẫn

- Qua kết quả thực nghiệm sư phạm đã khẳng định tính khả thi của đềtài

11 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phâng mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong ba chương

Chương 1: Một số vấn đề về lý luận và thực tiễn liên quan đến phương

pháp dạy học khám phá có hướng dẫn

Chương 2: Một số đề xuất về dạy học khám phá có hướng dẫn đối với

chủ đề phương trình, bất phương trình mũ và logarit trong chương trình Toánlớp 12 – Ban nâng cao

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ CÓ HƯỚNG

DẪN 1.1 Nội dung dạy học khám phá

Học tập là quá trình lĩnh hội tri thức mà loài người đã tích lũy được cáckiến thức sách giáo khoa và các bài giảng của GV chủ yếu mang lại cho HSnhững kiến thức đã có sẵn

Dạy học khám phá là giáo viên tổ chức cho học sinh tự tìm tòi pháthiện, khám phá ra tri thức mới, cách thức hành động mới nhằm phát huy nănglực giải quyết vấn đề và tự học cho học sinh Qua đó, học sinh học kỹ năng vàthái độ học tập tích cực Trong đó, người học đóng vai trò là người phát hiệncòn người dạy đóng vai trò là chuyên gia tổ chức

Trong dạy học khám phá đòi hỏi:

- Người giáo viên gia công rất nhiều để chỉ đạo các hoạt động nhậnthức của học sinh Hoạt động của người thầy bao gồm: Định hướng phát triển tưduy cho học sinh, lựa chọn nội dung của vấn đề và đảm bảo tính vừa sức với HS;

tổ chức học sinh trao đổi theo nhóm trên lớp; các phương tiện trực quan hỗ trợ cầnthiết, Hoạt động chỉ đạo của GV như thế nào để cho mọi thành viên trong cácnhóm đều trao đổi, tranh luận tích cực – đó là việc làm không dễ dàng, đòi hỏingười giáo viên đầu tư công phu vào nội dung bài giảng

- Học sinh tiếp thu các tri thức khoa học thông qua con đường nhậnthức: Từ tri thức của bản thân thông qua hoạt động hợp tác với bạn đã hình thànhtri thức có tính chất xã hội của cộng đồng lớp học; giáo viên kết luận về cuộc đốithoại, đưa ra nội dung của vấn đề, làm cơ sở cho học sinh tự kiểm tra, tự điềuchỉnh tri thức của bản thân tiếp cận với tri thức khoa học của nhân loại

8

tính mềm dẻo trong tư duy và năng lực tự học Đó chính là nhân tố quyết định sựphát triển bản thân người học Đó là phương pháp dạy học thông qua các hoạtđộng do GV dẫn dắt, HS tự khám phá ra kiến thức Kiến thức bài học được kiếntạo một cách tích cực bởi chủ thể nhận thức là học sinh HS có

nhiệm vụ, nhu cầu, hứng thú được khám phá ra những điều hiểu biết mới đốivới bản thân, khiến các em nhớ lâu, vận dụng linh hoạt kiến thức mình đã có

Từ đó, học sinh sẽ vận dụng những gì mình đã nắm được thông qua hoạt độngchủ động, tự lực khám phá của chính mình Tới một trình độ nhất định thì họctập tích cực, sự khám phá sẽ mang lại tính nghiên cứu khoa học và người họccũng tạo ra những tri thức mới

Khác với khám phá trong việc nghiên cứu khoa học, khám phá tronghọc tập không phải là một quá trình tự phát mà là một quá trình có hướng dẫncủa giáo viên Trong đó GV đã khéo léo đặt HS vào địa vị người phát hiện lại,người khám phá lại những tri thức, di sản văn hóa của loài người, của dân tộc

1.1.1 Đặc điểm của dạy học khám phá

- Phát huy được nội lực của học sinh, giúp học sinh có tư duy tích cực, độc lập, sáng tạo trong quá trình học tập

- Giải quyết thành công các vấn đề là động cơ trí tuệ kích thích trực tiếplòng ham mê học tập của học sinh Đó là động lực của quá trình dạy học

- Hợp tác với bạn trong quá trình học tập, tự đánh giá, tự điều chỉnhvốn tri thức của bản thân, là cơ sở để hình thành phương pháp tự học Đó chính làđộng lực thúc đẩy sự phát triển bền vững của mỗi cá nhân trong cuộc sống

- Giải quyết các vấn đề nhỏ vừa sức của học sinh được tổ chức thườngxuyên trong quá trình học tập, là phương thức để học sinh tiếp cận với kiểu dạyhọc hình thành và giải quyết các vấn đề có nội dung khái quát rộng hơn

- Đối thoại giữa trò với trò, trò với thầy đã tạo ra bầu không khí học tậpsôi nổi, tích cực và góp phần hình thành mối quan hệ giao tiếp trong cộng đồng xãhội.

1.1.2 Cấu trúc của phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn

GV nêu vấn đề học tậpDạy học khám phá

HS hợp tác giải quyết vấn đề

Thực chất dạy học khám phá là một phương pháp hoạt động thống nhấtgiữa thầy với trò để giải quyết vấn đề học tập phát sinh trong nội dung của giờhọc

1.1.3 Các mức độ của dạy học khám phá

Dưới sự hướng dẫn của GV, HS tiến hành việc học thông qua ba mứcđộ:

- Khám phá độc lập: HS tự đặt mình vào vị trí của người tự nghiên cứu,

tự tiến hành khám phá tìm ra tri thức mới hoặc các giải pháp một cách tự lực theotrình tự, thao tác sau:

+ Nhận biết vấn đề, phát hiện vấn đề

+ Định hướng giải quyết vấn đề

+ Thu thập thông tin

+ Tái hiện kiến thức, xây dựng các giải pháp giải quyết

+ Thử nghiệm các kết quả giải pháp

+ Ghi lại kết quả và các nghiên cứu (sản phẩm ban đầu)

- Hợp tác khám phá với bạn, học bạn: Sản phẩm ban đầu do học sinhtìm dễ dàng mang tính chủ quan, phiến diện, cần được đánh giá, phân tích,

10

mình theo trình độ, các thao tác sau:

+ Tự đặt mình vào tình huống để đưa ra cách xử lý tình huống, giải quyết vấn đề

+ Tự thể hiện bằng văn bản, ghi lại kết quả xử lý của mình

+ Tự trình bày, giới thiệu, bảo vệ sản phẩm của mình

+ Tỏ rõ thái độ của mình trước chủ kiến của bạn: đúng - sai, hay - dở, tham gia tranh luận

+ Tự ghi lại ý kiến của các bạn

+ Khai thác những gì đã hợp tác điều chỉnh sản phẩm ban đầu của mình thành một sản phẩm tiến bộ hơn

- Khám phá có hướng dẫn của thầy, học thầy, tự kiểm tra, tự điềuchỉnh: Trong lúc học thầy, học sinh cũng cần phải giữ vai trò chủ thể tích cực, chủđộng theo trình tự các thao tác sau:

+ Tự lực xử lý tình huống, giải quyết vấn đề theo sự hướng dẫn củathầy

+ Chủ động hỏi thầy, nhất là về cách học, cách làm

+ Tự ghi lại ý kiến kết luận của thầy

+ Học cách ứng xử của thầy, tự kiểm tra, tự đánh giá, tự điều chỉnh sản phẩm ban đầu của mình

1.1.4 Tổ chức các hoạt động học tập khám phá

Hoạt động khám phá trong học tập có nhiều dạng khác nhau, từ trình độthấp lên trình độ cao, tùy theo trình độ năng lực tư duy của người học vàngười tổ chức hoạt động theo cá nhân, nhóm nhỏ hoặc nhóm lớn, tùy theo độphức tạp của vấn đề khám phá

Các hoạt động khám phá học:

- Trả lời câu hỏi

- Lập bảng, biểu đồ, đồ thị, sơ đồ.

- Thử nghiệm, đề xuất giải quyết, phân tích nguyên nhân, thông báo kếtquả

- Thảo luận, tranh cãi về một vấn đề nêu ra

- Giải bài toán, bài tập

- Điều tra thực trạng, đề xuất giải pháp cải thiện thực trạng, thực

nghiệm giải pháp mới

- Làm bài tập lớn, chuyên đề, luận án, luận văn, đề án

Quyết định hiệu quả học tập là những gì HS làm chứ không phải những

gì GV làm Vì vậy phải thay đổi quan niệm soạn giáo án, từ tập trung vàothiết kế các hoạt động của GV chuyển sang tập trung vào thiết kế các hoạtđộng của HS Tuy nhiên không nên cực đoan, có tham vọng biến toàn bộ nộidung bài học thành chuỗi các nội dung bài học khám phá Số lượng hoạt động

và mức độ tư duy đòi hỏi ở hoạt động trong mỗi tiết học phải phù hợp vớitrình độ HS để có đủ thời lượng cho thầy trò thực hiện các hoạt động khámphá

1.1.5 Điều kiện thực hiện

Việc áp dụng DHKP đòi hỏi các điều kiện:

- Đa số HS phải có những kiến thức, kỹ năng cần thiết để thực hiện các hoạt động khám phá do GV tổ chức

- Sự hướng dẫn của GV cho mỗi hoạt động phải ở mức cần thiết, khôngquá ít, không quá nhiều, đảm bảo cho HS phải hiểu chính xác mình phải làm

gì trong mỗi hoạt động khám phá Muốn vậy, GV phải hiểu rõ khả năng củaHS

- Hoạt động khám phá phải được GV giám sát trong quá trình HS thựchiện: GV phải chuẩn bị một số câu hỏi gợi mở từng bước để giúp học sinh tự lực đitới mục tiêu của hoạt động Nếu là hoạt động tương đối dài, có thể từng chặng yêucầu một vài nhóm HS cho biết kết quả tìm tòi của mình

12

gần với phương pháp dạy học đàm thoại ơrixtic (vấn đáp tìm tòi), dạy họcpháp hiện, giải quyết vấn đề, chỉ khác nhau về cách tổ chức các hoạt động họctập, về mức độ, hiệu quả của sự tìm tòi phát hiện.

1.2 Các giai đoạn của dạy học khám phá có hướng dẫn

Giai đoạn 1 Học sinh tiếp nhận nhiệm vụ: Ở giai đoạn này, học sinhnghe giáo viên giao nhiệm vụ cần giải quyết Các em cần hiểu rõ: Cần giảiquyết nhiệm vụ gì, qua đó phải phát hiện ra được điều gì, cần đến nhữngphương tiện, đồ dùng, dụng cụ gì, cần tiến hành riêng từng cá nhân hay theonhóm…

Giai đoạn 2 Học sinh thực hiện nhiệm vụ, giải quyết vấn đề: Trong quátrình thực hiện này, học sinh cần nhận thức lại vấn đề rồi định hướng việc giảiquyết vấn đề, cần thu thông tin, huy động vốn tri thức và kinh nghiệm cũ đểđưa ra các giải pháp, thử các giải pháp khác nhau, quan sát và biểu diễn, đưa

ra kết quả, kết luận Bước này có thể tổ chức riêng từng cá nhân hoặc theonhóm

Giai đoạn 3 Học sinh báo cáo kết quả trước lớp:

- Học sinh trình bày kết quả giải quyết vấn đề: Báo cáo thực hiện nhiệm

vụ giải quyết vấn đề - cách làm; những quan sát mà các em ghi nhận được, giảithích những diễn biến, hiện tượng, rút ra kết luận khoa học…

- Những học sinh khác thì chú ý lắng nghe, quan sát cách làm của bạn,đối chiếu với kết quả của bản thân, tỏ rõ thái độ (đồng ý, không đồng ý), tham gia

ý kiến (bổ sung, tranh luận), đề xuất cách giải quyết khác (nếu có)

Giai đoạn 4 Rút ra kết luận khoa học: Giáo viên đóng vai trò là ngườitrọng tài khoa học, tổng kết những cách giải quyết, cuộc tranh luận của họcsinh và kết luận về tri thức khoa học, cách giải quyết vấn đề mà học sinh pháthiện ra

1.3 Hành vi của giáo viên, học sinh trong một giờ dạy học khám phá có hướng dẫn

1.3.1 Hoạt động của giáo viên trong dạy học khám phá có hướng dẫn

1.3.1.1 Xác định mục đích

+ Vấn đề học tập chứa nội dung kiến thức mới là gì?

+ Tại sao lựa chọn vấn đề này mà không lựa chọn vấn đề khác trong bài

1.3.1.2 Vấn đề học tập

- Trong nội dung của bài giảng có chứa được nhiều vấn đề học tập,trong đó có vấn đề trọng tâm là cơ sở để nhận thức các vấn đề khác DHKP cóhướng dẫn thường được vận dụng để học sinh giải quyết các vấn đề nhỏ từ đó pháthuy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Vì vậy, lựa chọn vấn đề là yếu

tố quan trọng để đảm bảo thành công của PPDH này

- Khi lựa chọn vấn đề học tập cần chú ý một số nội dung sau:

+ Vấn đề trọng tâm chứa đựng thông tin mới

+ Vấn đề thường đưa ra dưới dạng câu hỏi hoặc bài tập nhỏ

+ Vấn đề học tập phải vừa sức với học sinh và tương ứng với thời gian làm việc

- Trong thực tế, để DHKP có hướng dẫn mang tính rộng rãi thì vấn đềđưa ra thường ngắn gọn và thời gian học sinh làm việc khoảng từ 5 đến 10

14

quỹ thời gian kiểm tra và củng cố bài.

- Nếu vấn đề học tập bao trùm nội dung giờ học và học sinh đã có thóiquen tích cực hợp tác theo nhóm thì giáo viên tổ chức cho học sinh khám phá theotrình tự

- Chú ý khả năng nhận thức của học sinh trong mỗi nhóm để đảm bảo

sự hợp tác mang lại hiệu quả

- Giáo viên đối thoại với từng học sinh để mỗi thành viên tự đánh giá,

tự điều chỉnh rút ra tri thức khoa học

- Nội dung vấn đề học tập mà các nhóm học tập cần đạt được do giáo viên chuẩn bị trước

1.3.2 Hoạt động của nhóm học sinh trong dạy học khám phá có hướng dẫn

- Sự phân nhóm học tập và thời gian học tập trong nhóm của học sinh

là do giáo viên chỉ đạo dựa trên vấn đề học tập

- Sự hợp tác trong từng nhóm: Mỗi nhóm có suy nghĩ, có giải pháp

luận để tìm ra quan điểm chung trong tiến trình khám phá vấn đề Tuy nhiên

vẫn có thể tồn tại những ý kiến cá nhân chưa được thống nhất

- Sự hợp tác giữa các nhóm trong tập thể lớp: Mỗi nhóm trình bày tó mtắt nội dung của vấn đề được phát hiện Trên cơ sở đó có sự tranh luận giữa

các nhóm về kết quả khám phá dưới sự chỉ đạo của giáo viên

Trong quá trình này, giáo viên đóng vai trò như một trọng tài lựa chọn, phán đoán, kết luận đúng của các nhóm để hình thành kiến thức mới

1.3.3 Ví dụ về phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn

Ví dụ 1 Giải phương trình 10 1 x 2 101 x2 99

Giai đoạn 1 HS nhận nhiệm vụ: Giải phương trình 10 1 x 2 101 x2 99

Giai đoạn 2 HS tìm kiếm khám phá

+ Các nhóm tìm kiếm, khám phá (thử sai, huy động vốn tri thức và kinh

nghiệm cũ, quy nạp để tự mình giải quyết vấn đề tìm ra những tri thức mới)

+ Trong lúc đó, GV quan sát, nếu thấy HS gặp khó khăn thì GV sẽ đưa

ra định hướng:

? Các em đã học công thức lũy thừa nào?

? Có thể biến đổi phương trình theo các công thức lũy thừa hay

không?

? Hãy đưa phương trình về dạng phương trình đã học?

Giai đoạn 3 Báo cáo kết quả trước lớp và toàn lớp thảo luận

Giai đoạn 4 GV tổng kết thảo luận

HS nhận xét các kết quả và đưa ra kết quả đúng nhất GV đưa ra kết

luận cuối cùng và hình thành phương pháp giải chung cho dạng bài

Ví dụ 2 Giải bất phương trình log3

Giai đoạn 2 HS tìm kiếm khám phá

+ Các nhóm tìm kiếm, khám phá (thử sai, huy động vốn tri thức và kinh

nghiệm cũ, quy nạp để tự mình giải quyết vấn đề tìm ra những tri thức mới)

+ Trong lúc đó, GV quan sát, nếu thấy HS gặp khó khăn thì GV sẽ đưa ra

định hướng:

? Các em đã học công thức logarit nào?

? Có thể biến đổi phương trình theo các công thức logarit đã học haykhông?

? Hãy đưa phương trình về dạng phương trình đã học?

Giai đoạn 3 Báo cáo kết quả trước lớp và toàn lớp thảo luận

HS nhận xét các kết quả và đưa ra kết quả đúng nhất GV đưa ra kết luận cuốicùng và hình thành phương pháp giải chung cho dạng bài.

1.4 Kế hoạch giảng dạy nội dung phương trình, bất phương trình mũ và logarit – SGK Giải tích 12

1.4.1 Chuẩn kiến thức, kỹ năng

Sau khi kết thúc phần phương trình, bất phương trình mũ và logarit họcsinh phải đạt:

- Về tư duy, thái độ:

+ Giáo dục cho học sinh tính cần cù, cẩn thận, kỷ luật, không ngại khó,phương pháp làm việc khoa học, khả năng khám phá vấn đề nhanh nhạy, hiệu quả.+ Hình thành và phát triển năng lực khám phá, năng lực tự học, tự nghiên cứu

18

của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành)

thuyết tập hành tra

logarit

2 Bất phương trình mũ và bất phương 2 1 1 0trình logarit

1.4.3 Mục tiêu chi tiết

Mục tiêu chi tiếtNội dung

Phương trình - Nhận biết được một - Giải được một - Hệ thống được

mũ và phương trình có phải là số phương trình các dạng bài tậpphương trình phương trình mũ, logarit mũ, logarit đơn phương trình

- Nêu được khái niệm phương pháp các cách giải.phương trình mũ, logarit đưa về cùng cơ - Xây dựng được

- Nêu được phương pháp số, đặt ẩn phụ, các dạng bài tậpthường dùng để giải các mũ hóa, logarit và lời giải mới

bài tập có sẵn.Bất phương - Nhận biết được một bất - Giải được một - Hệ thống đượctrình mũ và phương trình có phải là số bất phương các dạng bài tậpbất phương bất phương trình mũ, trình mũ, logarit bất phương trìnhtrình logarit logarit hay không? đơn giản mũ, logarit theo

- Nêu được khái niệm - Tìm được tập các cách giải.bất phương trình mũ, xác định của một - Xây dựng đượclogarit hàm số trong đó các dạng bài tập

- Nêu được phương pháp có chứa biểu và lời giải mớithường dùng để giải các thức logarit trên cơ sở các

logarit

1.5 Thực trạng dạy học Toán ở Trường THPT theo định hướng khám

Bảng 1.1 Kết quả thăm dò việc dạy chủ đề phương trình,

- Chưa gây được hứng thú đối với học sinh 18 64,3

Để dạy học chủ đề phương trình, bất phương trình mũ

2 và logarit lớp 12, Thầy (Cô) đã sử dụng phương pháp 28 100

Thầy (Cô) đã sử dụng phương pháp dạy học khám

3 phá có hướng dẫn trong dạy học toán nói chung và

trong chủ đề phương trình, bất phương trình mũ và

logarit lớp 12 Thầy (Cô) cho rằng:

- Phương pháp này mang lại hiệu quả tích cực trong

- Dạy học theo phương pháp này tuy hay nhưng ít cơ

hội thực hiện do khó tạo ra nhiều tình huống khám 15 53,6phá

- Học sinh có những hứng thú với giờ học có sử dụng

Để dạy học chủ đề phương trình, bất phương trình mũ

4 và logarit lớp 12 Thầy (Cô) đã sử dụng phương tiện 28 100

dạy học:

Thầy (Cô) đã từng sử dụng bài giảng điện tử trong

5 dạy học chủ đề phương trình, bất phương trình mũ và 28 100

logarit lớp 12:

- Chỉ trong các giờ hội giảng hoặc thi giáo viên giỏi 13 46,4

- Từ 03 đến 04 lần (bài giảng khác nhau) 6 21,4

- Trên 04 lần (bài giảng khác nhau) 3 10,7Thầy (Cô) ít khi hoặc chưa từng sử dụng bài giảng

6 điện tử trong dạy học Toán là do:

- Việc chuẩn bị bài giảng điện tử mất nhiều thời gian 20 71,4

- Chưa biết cách soạn giảng bài giảng điện tử 5 17,9

- Cơ sở vật chất của nhà trường chưa đáp ứng yêu cầu 14 50

Để đánh giá học sinh khi học chủ đề phương trình,

7 bất phương trình mũ và logarit lớp 12, Thầy (Cô) đã 28 100

của giáo viên (nếu có)

- Xem trước nội dung bài học, tham khảo tài liệu để 95 50,3

trả lời trước câu hỏi, bài tập trong bài

- Tìm đọc thêm các tài liệu có liên quan đến bài học ở

ngoài SGK để nắm vững kiến thức sẽ học hơn

- Suy nghĩ để trả lời câu hỏi giáo viên đặt ra 100 52,9

- Nghe bạn trả lời để nhận xét và đánh giá 65 34,4

- Chuẩn bị câu trả lời của mình để bổ sung ý kiến cho

bạn

- Xem lại bài để đối phó nếu giáo viên gọi lên bảng 63 33,3

- Không suy nghĩ, không xem lại bài vì dự đoán giáo

viên không gọi lên bảng

Trong giờ học khi giáo viên đưa ra câu hỏi, bài tập

không dám phát biểu vì sợ không đúng

- Chờ câu trả lời hoặc cách phát biểu của bạn 51 27

Sau khi học xong chủ đề phương trình, bất phương

- Không học bài cũ vì không thích học 15 17,5

Em cho rằng chủ đề phương trình, bất phương trình

6 mũ và logarit lớp 12 là một chủ đề:

Trong các giờ học toán, nếu giáo viên có sử dụng các

7 phương tiện dạy học như máy chiếu, bảng biểu, sơ đồ, 189 100

hình vẽ trực quan:

- Em hào hứng học tập hơn, tập trung chú ý đến bài

giảng của giáo viên

- Em tập trung vào các phương tiện dạy học hơn là

tập trung vào nghe giảng

- Em không quan tâm đến các phương tiện dạy học,

chỉ quan tâm đến bài giảng của giáo viên

- Em cảm thấy mình tiếp thu được kiến thức tốt hơn,

nhiều hơn cụ thể em có thể làm được tất cả các bài 157 83,1trong sách giáo khoa và sách bài tập

Trong các giờ học toán, khi giáo viên tạo cơ hội cho

8 em và cả lớp được chủ động tìm tòi khám phá kiến

thức thông qua các hoạt động do giáo viên tổ chức,

điều khiển, em cảm thấy:

- Giờ học thật thoải mái, thú vị và em thấy nhớ kiến

thức rất lâu

- Rất mất thời gian, chính vì vậy em thường mở SGK

và các tài liệu có liên quan để tìm câu trả lời cho 80 42,3nhanh

- Các bạn thường ngồi chơi không chịu suy nghĩ và

tranh thủ nói chuyện Chỉ có số ít bạn học giỏi, chịu

thấy hào hứng, tập trung tìm lời giải

- Thời gian không đủ để em tìm tòi kiến thức, cụ thể

em chưa tìm ra lời giải đã hết giờ

Qua điều tra ta thấy 89,9% học sinh cho rằng chủ đề phương trình, bất

phương trình mũ và logarit là một chủ đề khó đối với các em và 26,4% các

em cho rằng chủ đề này không gây hứng thú được cho các em trong quá trình

học tập Việc học của các em hầu như mang tính thụ động, ít mang tính tích

cực Chỉ có 53,3% các em chuẩn bị bài trước ở nhà theo sự hướng dẫn của

giáo viên và 15,9% các em nghiên cứu thêm các tài liệu khác nhằm củng cố

và mở rộng kiến thức liên quan Trong mỗi nội dung học tập, nếu giáo viên

tạo cơ hội cho các em tự động tìm tòi kiến thức và tìm lời giải cho các bài

toán mới do giáo viên tổ chức thì bài toán mới phải gây hứng thú tìm tòi cho

các em thì các em mới hào hứng tìm lời giải (68,8%), một số em không dám

phát biểu vì sợ sai (59,3%) và 27% học sinh chờ câu trả lời của bạn hoặc lời

giải của giáo viên

Về phía giáo viên, chúng tôi chỉ thấy 17,9% giáo viên được hỏi có sử

dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong quá trình dạy học,

tạo cơ hội cho học sinh tìm tòi, khám phá kiến thức Hầu như các giáo viên

được hỏi đều trả lời áp dụng phương pháp này vào giảng dạy mang lại hiệu

quả hơn (89,3%) và tạo cho học sinh hứng thú hơn trong học tập (85,7%)

Tuy nhiên việc dạy học theo phương pháp này rất mất thời gian chuẩn bị bài

25

giải quyết và khả năng “cháy giáo án” dễ xảy ra nếu học sinh tham gia vào tựtìm tòi lời giải, khám phá lời giải Những giờ học có sử dụng phương tiện dạyhọc hiện đại chủ yếu là trong các giờ học dự thi giáo viên dạy giỏi và chủ yếumang tính trình chiếu là chính Giáo viên rất ngại sử dụng các phương tiệndạy học hiện đại và thiết kế bài giảng điện tử trong dạy học Một phần dochuẩn bị mất thời gian, một phần do giáo viên chưa biết cách soạn Ngoài racòn một lí do thiết yếu là cơ sở vật chất nhà trường còn chưa đáp ứng đượcnhu cầu.

Có thể thấy rằng việc dạy và học chủ đề phương trình, bất phương trình

mũ và logarit lớp 12 còn rất nhiều bất cập Cần thiết phải có sự thay đổi trongcách dạy của giáo viên và trong cách học của học sinh Vấn đề đặt ra là làmthế nào để có sự thay đổi mang lại hiệu quả tích cực trong dạy học Đó là vấn

đề cần thiết phải phối hợp tích cực của các nhà quản lý giáo viên và học sinh

Kết luận chương 1

Trong chương 1, luận văn đã phân tích một số nội dung cơ bản liênquan đến phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn Điều cơ bản trongphương pháp dạy học này là giáo viên tạo tình huống hướng dẫn học sinhkhám phá tri thức mới, bằng cách đưa ra một số câu hỏi gợi mở từng bướcgiúp học sinh tự đi tới mục tiêu của hoạt động Để làm được điều này giáoviên cần gợi cho học sinh phát hiện những hoạt động tương thích với nộidung, phân tích được một hoạt động thành những hoạt động thành phần, cầnsàng lọc những hoạt động đã phát hiện được để tập trung vào những nhiệm vụnhất định

Qua thực tiễn việc dạy học chủ đề phương trình, bất phương trình mũ

và logarit lớp 12 Trường THPT, chúng tôi nhận thấy còn nhiều hạn chế vềkhả năng khám phá của học sinh, đồng thời giáo viên chưa chú trọng vàophương pháp dạy học tích cực này Việc vận dụng phương pháp dạy họckhám phá có hướng dẫn trong việc giải phương trình, bất phương trình mũ vàlogarit lớp 12 sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy và học Những cơ sở lýluận được trình bày trong chương này sẽ định hướng cho quá trình vận dụng

cụ thể ở chương 2