Dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng theo phương pháp đàm thoại phát hiện001

Phương pháp Đàm thoại-Phát hiện là một trong số các phương pháp dạy họcphát huy được tính tích cực học tập của học sinh, được nhiều giáo viên thườngxuyên sử dụng trong giảng dạy.. Một số

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐÀO THỊ PHƯƠNG LIÊN

DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG”

THEO PHƯƠNG PHÁP “ĐÀM THOẠI - PHÁT HIỆN”

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM TOÁN

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐÀO THỊ PHƯƠNG LIÊN

DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG”

THEO PHƯƠNG PHÁP “ ĐÀM THOẠI - PHÁT HIỆN”

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM TOÁN Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học (bộ môn Toán)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Bùi Văn Nghị

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình nghiên cứu xây dựng và thực hiện đề tài “Dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp “Đàm thoại- Phát hiện ”.

tôi đã nhận được sự giúp đỡ của Ban giám hiệu và Hội đồng giáo dục nhà trường THPT Dương Quảng Hàm thuộc huyện Văn Giang, các bạn đồng nghiệp, các em học sinh và các lực lượng giáo dục trong huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên, đã tận tình cung cấp tài liệu, đóng góp các ý kiến quý báu để tôi hoàn thành luận văn này.

Để đạt tới kết quả hôm nay, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy giáo, cô giáo trong Ban giám hiệu, các giáo sư, các giảng viên của Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành đến thầy giáo hướng dẫn khoa học GS.TS Bùi Văn Nghị , người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình lập đề cương, nghiên cứu viết và hoàn thiện luận văn.

Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong việc nghiên cứu, thực hiện và hoàn chỉnh luận văn, song chắc rằng luận văn vẫn còn có những thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự góp ý, chỉ bảo của quý thầy giáo, cô giáo, các bạn đồng nghiệp và bạn đọc để đề tài được hoàn thiện hơn, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh thân yêu của chúng ta.

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Tác giả

Đào Thị Phương Liên

i

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục bảng v

Danh mục biểu đồ v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ……… …… 5

1.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường phổ thông 5

1.1.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học 5

1.1.2 Một số phương pháp dạy học theo định hướng đổi mới……….… 6

1.2 Phương pháp dạy học Đàm thoại -Phát hiện……… …… 6

1.2.1 Khái niệm……… 6

1.2.2 Những ưu điểm, nhược điểm của dạy học Đàm thoại- Phát hiện… 8 1.2.3 So sánh các phương pháp Đàm thoại tái hiện, Đàm thoại- Phát hiện, tìm tòi, Phát hiện và giải quyết vấn đề……….…… 10

1.3 Một số vấn đề cơ bản về câu hỏi……… 11

1.3.1 Quan niệm về câu hỏi, phân loại câu hỏi, vai trò của câu hỏi trong dạy học môn Toán……….……… 12

1.3.2 Một số yêu cầu về câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại- Phát hiện……….……… 12

1.3.3 Một số yêu cầu về hệ thống câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại -Phát hiện……….…… 13

1.4 Một số thực tiễn dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện………… …………. 14

1 4.1 Khảo sát qua phiếu điều tra……….………… 14

1.4.2 Phân tích kết quả điều tra……… 16

Tiểu kết chương 1……… ……… 17

iii

Chương 2 XÂY DỰNG MỘT SỐ GIÁO ÁN DẠY HỌC CHỦ ĐỀ

“PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG” THEO

PHƯƠNG PHÁP ĐÀM THOẠI PHÁT HIỆN……… 18

2.1 Một số vấn đề về giáo án ……… 18

2.1.1 Cấu trúc bài soạn ……… 18

2.1.2 Phương hướng xây dựng những giáo án dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp Đàm thoại- Phát hiện……… 19

2.2 Một số giáo án dạy học nội dung “ Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp Đàm thoại- Phát hiện 19

2.2.1 Phương trình tham số của đường thẳng 19

2.2.2 Phương trình tổng quát của đường thẳng 29

2.2.3 Bài tập về phương trình đường thẳng……… ……… 37

2.2.4 Đường tròn……… ……… 52

2.2.5 Bài tập về đường Elip……… …… 67

Tiểu kết chương 2……… …… 76

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM……… … 77

3.1 Mục đích, nội dung, tổ chức thực nghiệm sư phạm……… 77

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm……… 77

3.1.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm……… ………… 77

3.1.3 Tổ chức thực nghiệm sư phạm……… 77

3.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm ……… 78

3.2.1 Đánh giá từ các Phiếu dự giờ của giáo viên 78

3.2.2 Đánh giá từ bài kiểm tra 82

Tiểu kết chương 3……… … 87

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ……… 85

1 Kết luận……….………… 85

2 Khuyến nghị……… 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 86

PHỤ LỤC……… 89

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1: Tổng hợp ý kiến từ thầy cô dự giờ TNSP(giáo án 1) ……… 79Bảng 3.2: Tổng hợp ý kiến từ thầy cô dự giờ ĐC (giáo án 1):……… 80Bảng 3.3: Tổng hợp ý kiến từ thầy cô dự giờ TNSP (giáo án 2) …… 80Bảng 3.4: Tổng hợp ý kiến từ thầy cô dự giờ ĐC(giáo án 2) ……… 81

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Tần suất kết quả bài 1 ……… 86Biểu đồ 3.2: Tần suất kết quả bài 2……… 86

5

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay nền kinh tế nước ta đã chuyển sang cơ chế thị trường có sự quản

lý của nhà nước và hội nhập quốc tế sâu rộng về nhiều mặt Sự phát triển của xãhội và công cuộc đổi mới đất nước đòi hỏi giáo dục cần có những thay đổi nhấtđịnh để phù hợp với tình hình mới, hoàn cảnh mới Yêu cầu này dẫn đến phải

có sự đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục

Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ II khoá XInăm 2011, đã chỉ rõ “ Phương pháp (PP) giáo dục phải hướng vào người học,rèn luyện và phát triển khả năng giải quyết vấn đề một cách năng động, độc lập,sáng tạo ngay trong quá trình học tập ở nhà trường phổ thông Áp dụng những

PP giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”

Xã hội ngày nay đòi hỏi mỗi người cần phải có kiến thức, có năng lực tưduy, có khả năng làm việc độc lập, chủ động, tự giác sáng tạo Tuy nhiên trongnhà trường phổ thông hiện nay vẫn có không ít thầy cô cho rằng chỉ cần dạy saocho hoàn thành đủ chương trình, mà không quan tâm gì đến mục tiêu dạy học

Từ đó vẫn còn tình trạng là PPDH của thầy nặng về thuyết trình, truyền thụ kiếnthức một chiều, cách học của trò vẫn là tiếp thu thụ động, học tập một cách máymóc, rập khuôn, thiếu tích cực Có không ít thầy cô còn khó khăn trong việc lựachọn PPDH phù hợp cho từng nội dung kiến thức và gặp nhiều khó khăn khigặp các vấn đề cần giải quyết

Thực hiện Luật Giáo dục Việt Nam năm 2005 và định hướng đổi mớiPPDH của Bộ Giáo dục và Đào tạo giai đoạn 2005 – 2015, giáo viên toànngành đã tích cực suy nghĩ, đổi mới PPDH trong các cấp học, bậc học Theophương châm: “lấy học sinh làm vị trí trung tâm”, việc lựa chọn PPDH phát

huy được tính chủ động tích cực sáng tạo của học sinh là một vấn đề quantrọng Có nhiều PPDH đáp ứng được điều đó Chẳng hạn, những PP theo những

xu hướng dạy học không truyền thống như: DH theo thuyết kiến tạo, DH theo líthuyết tình huống Cũng có một số PPDH truyền thống vẫn được khai thác,cải tiến, vận dụng một cách thích hợp, như: PPDH Đàm thoại - Phát hiện,PPDH luyện tập, củng cố Những PP này vẫn phát huy được tính tích cựchoạt động học tập của học sinh

Phương pháp Đàm thoại-Phát hiện là một trong số các phương pháp dạy họcphát huy được tính tích cực học tập của học sinh, được nhiều giáo viên thườngxuyên sử dụng trong giảng dạy

Tuy nhiên, cũng còn không ít giáo viên Toán THPT hiểu về phương phápĐàm thoại p hát hiện chưa thật thấu đáo và còn lúng túng trong việc sử dụngphương pháp này trong dạy học môn Toán

Trong chương trình Hình học lớp 10, “Phương pháp tọa độ trong mặtphẳng’’ là một chương quan trọng Khi dạy học chương này, giáo viên gặpnhững khó khăn nhất định trong việc tổ chức các hoạt động học tập cho họcsinh, học sinh cũng gặp không ít khó khăn trong việc chiếm lĩnh kiến thức vàrèn luyện kĩ năng Vào chương trình Hình học lớp 10 học sinh được tiếp cậnvới hai PP nghiên cứu hình học; đó là: phương pháp vectơ và phương pháp tọa

độ Những kiến thức mở đầu trong chương này có vai trò quan trọng đặc biệt,làm cơ sở, nền tảng cho những kiến thức về sau Trong đó nhiều khái niệm mớiđược bắt nguồn từ các khái niệm đã có, nên giáo viên có thể dẫn dắt để học sinh

có thể tiếp cận các khái niệm, định lí bằng PP Đàm thoại-Phát hiện

Với những lí do trên đề tài được chọn là:

“Dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương

pháp“ Đàm thoại - Phát hiện ”.”.

7

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng những giáo án dạy học chương: “Phương pháp tọa độ trong mặtphẳng” – Hình học 10, theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện, góp phần nângcao chất lượng dạy học Toán ở trường Trung học phổ thông

3 Khách thể nghiên cứu

Chương trình SGK Hình học 10 và thực tiễn sử dụng phương pháp dạy họcĐàm thoại - Phát hiện ở trường THPT

4 Đối tượng nghiên cứu

Quá trình dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” bằngphương pháp Đàm thoại - Phát hiện ở trường THPT

5 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu vận dụng một cách thích hợp phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiệntrong dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” thì học sinh sẽ vừa nắm vững tri thức, vừa học được cách tìm ra những tri thức đó, góp phần nâng cao chất lượng dạy học

6 Phạm vi nghiên cứu

- Giới hạn trong nghiên cứu nội dung chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặtphẳng” theo chương trình, sách giáo khoa Hình học 10, NXBGD, năm 2010

- Giới hạn trong phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiện

- Các nghiên cứu khảo sát được tiến hành giới hạn ở một số trường THPT huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên

7 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa lý luận về phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiện

- Tìm hiểu thực trạng dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” ở một số trường THPT

- Xây dựng những giáo án dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” – Hình học 10 theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục học, tâm lý học, lý luận và phương pháp dạy học môn Toán

- Các công trình nghiên cứu có các vấn đề liên quan trực tiếp đến đề tài

8.2 Phương pháp điều tra – quan sát

Dự giờ, quan sát, lập phiếu điều tra việc dạy của giáo viên và việc học củahọc sinh lớp 10 trong chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theophương pháp Đàm thoại - Phát hiện

8.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sư phạm tại một số lớp 10 trường THPT Dương Quảng Hàm - tỉnh Hưng Yên, nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của đề tài

9 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa lý luận của đề tài: Minh họa cho lý luận về dạy học bằng phương pháp Đàm thoại - Phát hiện

- Ý nghĩa thực tiễn của đề tài: Xây dựng được một số giáo án có tính khả thi và hiệu quả vào giảng dạy chủ đề ‘‘Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng’’- Hình học 10

và có thể áp dụng với nội dung dạy học khác trong chương trình toán THPT

10 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Xây dựng một số giáo án dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ

trong mặt phẳng” theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

9

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN1.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường phổ thông

1.1.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học

Công cuộc đổi mới và xây dựng đất nước đòi hỏi sự cố gắng, nỗ lực củatất cả các cấp, các ngành và của toàn dân

Mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo con người xây dựng xã hội công nghiệphoá, hiện đại hoá với thực trạng giáo dục đã làm nảy sinh và thúc đẩy một côngcuộc đổi mới giáo dục…

Trong mục “Hỏi đáp về một số nội dung đổi mới căn bản toàn diện Giáodục và Đào tạo” trên website của Bộ Giáo dục và Đào tạo (http: //www moet.gov vn) cập nhật ngày 13 - 02 - 2014, có đưa ra một số hạn chế của ngành giáodục, trong đó liên quan tới giảng dạy là: “Chương trình giáo dục còn coi nhẹthực hành, vận dụng kiến thức; phương pháp giáo dục, kiểm tra, thi và đánh giálạc hậu, thiếu thực chất; thiếu gắn kết giữa đào tạo với nghiên cứu khoa học, sảnxuất, kinh doanh và nhu cầu của thị trường lao động; chưa chú trọng đúng mứcviệc giáo dục đạo đức, lối sống và kĩ năng làm việc“

Trong khi đó, “Giáo dục trên thế giới đang diễn ra những xu hướng mới: xâydựng xã hội học tập cùng với các điều kiện bảo đảm học tập suốt đời; đại chúnghoá, đa dạng hoá, toàn cầu hoá, hội nhập và hợp tác cùng với cạnh tranh quốc tế

về giáo dục”… Bởi vậy, cần “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu chútrọng trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất ngườihọc”

Từ đó “Phương pháp dạy và học sẽ khắc phục lối truyền thụ áp đặt mộtchiều, ghi nhớ máy móc; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng

kiến thức, kĩ năng của người học, tập trung dạy cách học, cách nghĩ và tự học,theo phương châm "giảng ít, học nhiều" Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thôngtin và truyền thông trong dạy và học; đa dạng hoá các h́nh thức tổ chức giáodục”…

Đổi mới PPDH không có nghĩa là gạt bỏ các PP truyền thống mà phải kếthừa có chọn lọc, vận dụng một cách hiệu quả các PPDH truyền thống kết hợpvới các PP giáo dục không truyền thống và khai thác có hiệu quả phương tiện kỹthuật dạy học

1.1.2 Một số phương pháp dạy học theo định hướng đổi mới

Theo định hướng đổi mới PPDH nêu trên, trong những năm gân đây, nhiềunghiên cứu đã tập trung vào một số PPDH sau: Đàm thoại - Phát hiện, phát hiện

và giải quyết vấn đề; khám phá, hợp tác…Những PPDH này đều tập trung nhằmphát huy hơn nữa tính tích cực học tập của trò, lấy người học làm trung tâm;khác nhau ở cách thức (thông qua câu hỏi hay hoạt động), hình thức tổ chức (làmviệc cá nhân hay làm việc theo nhóm), cách điều hành của thầy (thầy để cho tròtham gia xây dựng bài ít hay nhiều)

1.2 Phương pháp dạy học Đàm thoại -Phát hiện

1.2.1 Khái niệm

Phương pháp nói chung là con đường, là cách thức để đạt được những mục đíchnhất định [19] Phương pháp dạy học gắn liền với quá trình dạy học là một quátrình bao gồm hai mặt hoạt động: hoạt động của giáo viên và của học sinh, trong

đó người giáo viên giữ vai trò chủ đạo, học sinh đóng vai trò chủ động và tíchcực

Như vậy, phương pháp dạy học là những cách thức hoạt động và ứng xử củathầy để gây nên những hoạt động và giao lưu cần thiết của trò trong quá trìnhdạy học, [11, tr 66]

11

Phương pháp Đàm thoại - Phát hiện nằm trong nhóm phương pháp dạy học sửdụng ngôn ngữ, là phương pháp trong đó giáo viên đặt ra một hệ thống các câuhỏi, học sinh sẽ là người trả lời hay trao đổi với giáo viên hoặc tranh luận giữacác thành viên trong lớp với nhau, qua đó học sinh sẽ được củng cố, ôn tập kiếnthức cũ và tiếp thu kiến thức mới Dạy học theo cách thức này giáo viên giữ vaitrò là người hướng dẫn, gợi ý, tổ chức, giúp cho người học tự tìm ra những trithức mới theo kiểu tranh luận, hội thảo theo nhóm Giáo viên có vai trò là trọngtài, cố vấn điều khiển tiến trình giờ dạy.

Theo Bùi Văn Nghị (2009): Đàm thoại - Phát hiện là PPDH mà giáo viên

tổ chức đối thoại, trao đổi ý kiến tranh luận giữa thầy và trò hoặc giữa trò và trò,thông qua đó học sinh nắm được tri thức mới, có được kĩ năng mới [16, tr 124]

PP Đàm thoại - Phát hiện dựa trên các câu hỏi - đáp, nên hệ thống câu hỏi phải được sắp đặt hợp lí giữ vai trò chỉ đạo, tìm tòi, sự ham muốn hiểu biết

Khi người thầy đặt ra hệ thống câu hỏi trong quá trình tìm lời giải bài toáncần nhằm vào hai mục đích: thứ nhất giúp học sinh giải được một bài toán cụthể, thứ hai là phát triển những khả năng của học sinh để họ có thể tự lực giảinhững bài toán sau này

Tư tưởng chỉ đạo của PP này là: Giáo viên không đưa ra hệ thống nhữngcâu hỏi - đáp nhằm dẫn dắt học sinh đi theo hướng lời giải mà giáo viên đã biết(theo kiểu dắt tay chỉ việc), mà là những câu hỏi - đáp nhằm hướng ý nghĩ củahọc sinh vào việc liên tưởng, so sánh, phân tích các mối liên hệ để tìm ra cáchgiải bài toán

PPDH Đàm thoại - Phát hiện đã có từ thời Khổng Tử, cách đây 2500 năm,khi đó gọi là kiểu dạy học đối thoại Tiếp đến thời Socrate (Hy Lạp, 469 - 399,trước Công nguyên) Socrate đã có những đóng góp to lớn về triết học, giáo dụchọc và tâm lí học Các thế hệ học trò của ông cũng có những người nổi tiếng như

Platon, Aristot Socrate cho rằng đối thoại, tranh luận là con đường đi đến chân lí [16, tr 124].

1.2.2 Những ưu điểm, nhược điểm của dạy học Đàm thoại - Phát hiện

PP Đàm thoại - Phát hiện có các ưu điểm, nhược điểm nhất định sau:

Ưu điểm cơ bản của PP Đàm thoại - Phát hiện là học sinh làm việc tích cực,độc lập; trong quá trình dạy học có thông tin cả hai chiều: từ phía thầy và từ phíatrò Trong phương pháp Đàm thoại phát hiện, hệ thống câu hỏi được sắp đặt hợp

lí, phù hợp với nhận thức của học sinh, kích thích học sinh tích cực tìm tòi,hướng học sinh theo một mục đích sư phạm định trước Cuối giai đoạn Đàmthoại, giáo viên phân tích, tổng hợp các ý kiến của học sinh để kết luận vấn đềđặt ra, có thể bổ sung, chỉnh lí khi cần thiết, hợp thức hóa những tri thức mới, kĩnăng mới [16, tr 124-125]

Trong phương pháp dạy học Đàm thoại -Phát hiện:

+ Học sinh được tự lực tìm ra những điều mình chưa biết dưới sự hướng dẫn của

GV, chứ không phải thụ động tiếp thu những kiến thức do giáo viên áp đặt Họ đượcđặt mình vào trong tình huống học tập, tự lực giải quyết những vấn đề nảy sinh trongtình huống đó theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức mới, hìnhthành kĩ năng mới Qua đó khả năng tư duy của họ được bộc lộ và khơi dậy ý chívươn lên trong học tập của mỗi cá nhân

+ Các em nhận thấy câu hỏi của giáo viên và câu trả lời của mình là hoạt độngthú vị và sôi nổi Đặc biệt khi trả lời đúng các em thấy tự tin và có cảm giác thànhcông trong học tập, ngay cả với những HS không được gọi trả lời mà có câu trả lờiđúng cũng tự đánh giá được khả năng nắm kiến thức của chính mình

13

+ Phương pháp dạy học này tạo cơ hội cho giáo viên có thể kiểm tra và sửa lỗicho học sinh ngay trong quá trình Đàm thoại và cung cấp cho giáo viên thông tinphản hồi để biết được học sinh có hiều bài hay không.

+ Thông qua tổ chức Đàm thoại - Phát hiện trên lớp của giáo viên từ đó các em

có thể “bắt chước” giáo viên và tự đặt ra cho chính mình những câu hỏi để giải quyếtmột vấn đề nào đó Chính việc làm này giúp cho học sinh có được năng lực tự học, tựnghiên cứu tìm ra con đường nhận thức của riêng mình

b) Nhược điểm

Khi sử dụng phương pháp này vào dạy học sự dẫn dắt học sinh phát hiện,tìm tòi tri thức mới thường chiếm mất nhiều thời gian, nên có khi ảnh hưởng kếhoạch bài giảng

Chẳng hạn nếu như câu hỏi của giáo viên đề ra không rõ ràng, thiếu chính xácthì câu trả lời của học sinh dễ đi ra ngoài nội dung bài giảng hoặc học sinhkhông thể trả lời được, chính điều đó ảnh hưởng tới định hướng bài giảng màgiáo viên đã chuẩn bị Có thể giờ học biến thành cuộc đối thoại tay đôi giữa giáoviên và một học sinh còn lại các học sinh khác không tham gia

+ Trong quá trình dạy học bằng phương pháp này, có thể gặp tình trạng là họcsinh có những câu trả lời khác nhau, không đúng vào ý định của giáo viên, làm mấtthời gian, có thể làm bài giảng không đi đúng theo dự kiến của giáo viên, khi đó giáoviên cần phải xử lí như thế nào? Tất cả điều đó người giáo viên phải được lườngtrước và chuẩn bị phương án xử lí Đó chính là nghệ thuật sư phạm của mỗi người.Chẳng hạn, nếu học sinh có câu trả lời sai hoặc chưa đúng với câu trả lời mongđợi của giáo viên thì giáo viên không nên bác bỏ ngay câu trả lời đó của họcsinh mà thay vào đó câu phụ nhằm gợi ý dẫn dắt học sinh đến câu trả lời đúng

Trong PP Đàm thoại - Phát hiện nếu hệ thống câu hỏi không tốt có thể làmchệch hướng của bài giảng PP Đàm thoại -Phát hiện có thể kích thích được phầnnào tính tích cực của học sinh, song cũng chưa phát huy được tính chủ động, tựgiác, sáng tạo của người học, bởi người học hoàn toàn lệ thuộc vào câu hỏi củangười thầy Đàm thoại một chiều sẽ dẫn học sinh vào tình trạng thụ động Họcsinh vẫn là khách thể, bị “giật dây” và thụ động trả lời theo các câu hỏi đôi khi làvụn vặt, nội dung hỏi đáp tủn mủn, khiến cho học sinh rất khó giải quyết vấn đềmang lại hiệu quả cao trong việc dạy.

Hiệu quả của phương pháp này còn phụ thuộc rất lớn vào đối tượng Đàmthoại như: trạng thái tâm lý không thuận hoặc không đáp ứng về trình độ giảiquyết những vấn đề đặt ra Vì thế người dạy phải nắm chắc đối tượng dạy thìcuộc Đàm thoại mới có hiệu quả

1.2.3 So sánh các phương pháp Đàm thoại tái hiện, Đàm thoại - Phát hiện, Đàm thoại tìm tòi, Phát hiện và giải quyết vấn đề

Mục đích của PP Đàm thoại tái hiện là kiểm tra bãi cũ, kiểm tra trí nhớ và

sự hiểu vấn đề của học sinh Còn mục đích của PP Đàm thoại - Phát hiện là qua

đó học sinh phát hiện ra những tri thức và kĩ năng mới Như vậy, PP Đàm thoạitái hiện khác với PP Đàm thoại - Phát hiện

Đàm thoại tìm tòi còn được gọi là vấn đáp phát hiện hay Đàm thoại ơrixtic.Trong hình thức này học sinh giải quyết vấn đề không hoàn toàn độc lập mà mà

có sự gợi ý dẫn dắt của giáo viên khi cần thiết Giáo viên tổ chức sự trao đổi ýkiến – kể cả tranh luận – giữa thầy với cả lớp, có khi giữa trò với trò, nhằm giảiquyết một vấn đề xác định Trong vấn đáp tìm tòi, giáo viên giống như người tổchức sự tìm tòi, còn học sinh giống như người tự lực phát hiện kiến thức mới.Trong phương pháp này, có yếu tố tìm tòi, nghiên cứu của học sinh, giáo viên làngười tổ chức Kết thúc cuộc Đàm thoại với sự giúp đỡ của giáo viên học sinh sẽ

15

tìm chân lí và thấy mình trưởng thành thêm một bước về trình độ tư duy từ đócác em thấy tự tin hơn trong học tập.

Phương tiện để thực hiện hình thức này là thông qua những câu hỏi của giáoviên và câu trả lời của học sinh, giáo viên dùng một hệ thống câu hỏi được sắpxếp hợp lý để hướng học sinh từng bước phát hiện ra bản chất của sự vật, tínhquy luật của hiện tượng đang tìm hiểu, kích thích sự ham muốn hiểu biết

Thông thường nội dung cuộc Đàm thoại - Phát hiện gắn với việc tìm tòi,phát hiện, giải quyết vấn đề, tìm cách giải một bài toán; học sinh có được nhữngtri thức mới trong niềm vui của sự khám phá ra những tri thức đó

Từ những cuộc Đàm thoại trên lớp, về sau, trong quá trình tự học, nhiều khihọc sinh dựa vào các câu hỏi đã được Đàm thoại mà tự đối thoại với chính mình

Có ý kiến cho rằng: phương pháp Đàm thoại - Phát hiện dựa trên các câuhỏi do giáo viên đưa ra, học sinh chỉ từng bước suy nghĩ, trả lời, tìm tòi, khámphá, chứ không tự khám phá, nên phương pháp này có thể gọi là phương phápkhám phá thụ động

Đàm thoại - Phát hiện có thể xem là một cách thức PPDH phát hiện và giảiquyết vấn đề

1.3 Một số vấn đề cơ bản về câu hỏi

1.3.1 Quan niệm về câu hỏi, phân loại câu hỏi, vai trò của câu hỏi trong dạy học môn Toán

Theo Đại từ điển Tiếng Việt (1998) thì câu hỏi biểu thị sự cần biết hoặc không rõ, với những đặc trưng ngữ điệu và từ hỏi, còn gọi là câu nghi vấn

Việc phân chia các loại câu hỏi trong dạy học có thể dựa theo nhiệm vụdạy học, theo mức độ khái quát của vấn đề, theo mức độ nhận thức của học sinh.Trong Đàm thoại - Phát hiện, hệ thống câu hỏi của giáo viên giữ vai trò chỉ đạo, quyết định chất lượng lĩnh hội của lớp học Trật tự logic của các câu hỏi

hướng dẫn học sinh từng bước phát hiện ra bản chất của sự vật, quy luật của hiệntượng, kích thích tính tích cực tìm tòi, sự ham muốn hiểu biết Ở đây giáo viên làngười tổ chức sự tìm tòi còn học sinh là người tự lực phát hiện kiến thức mới, vìvậy kết thúc cuộc Đàm thoại học sinh có được niềm vui của sự khám phá, vừanắm được kiến thức mới, vừa nắm được cách thức đi tới kiến thức đó, trưởngthành thêm một bước về trình độ tư duy Cuối đoạn Đàm thoại, giáo viên cầnbiết vận dụng các ý kiến của học sinh để kết luận vấn đề đặt ra, dĩ nhiên là có bổsung, chỉnh lí khi cần thiết Làm được như vậy, học sinh càng hứng thú, tự tin vìthấy trong kết luận của thầy có phần đóng góp ý kiến của mình.

1.3.2 Một số yêu cầu về câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại - Phát hiện Câu

hỏi trong dạy học có tính hướng dẫn để học sinh đạt được nội dung

cần học, để dẫn dắt học sinh tư duy, khám phá những điều học sinh chưa biếthoặc để kiểm tra kiến thức, kỹ năng của học sinh Câu hỏi và hệ thống câu hỏitrong phương pháp Đàm thoại - Phát hiện cần thỏa mãn một số yêu cầu sau:

tốt;

thầy cô; từ đó học sinh mới có thể đưa ra được câu trả lời đúng Nếu câu hỏi đa nghĩa,phức tạp sẽ gây khó khăn cho học sinh;

chung của cả lớp

Trên đây là những yêu cầu cơ bản về câu hỏi Ngoài ra còn có một số yêucầu cao hơn như: Câu hỏi gây sự tranh luận cho học sinh; câu hỏi phải hướng

tới cả lớp; câu hỏi dòi hỏi có sự phân tích sâu sắc, câu hỏi phải được đặt ra sao

cho kích thích tối đa hoạt động nhận thức của học sinh Muốn vậy trong mỗi

17

câu hỏi phải chứa đựng một tình huống có vấn đề (vấn đề ở đây là những tìmtòi, những nghiên cứu nhỏ được phân, tách từ các vấn đề chính), tức là mỗi câuhỏi phải hướng học sinh tới những mục tiêu đã được sắp đặt lôgic Bằng conđường nghiên cứu trả lời các câu hỏi mà học sinh giải quyết được vấn đề đặt ra.

1.3.3 Một số yêu cầu về hệ thống câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại -Phát hiện

+ Các câu hỏi phải được xây dựng theo hệ thống logic chặt chẽ:

Để xây dựng hệ thống câu hỏi theo yêu cầu này, cần căn cứ vào cấu trúcnội dung bài học, vào quá trình gợi vấn đề và giải quyết vấn đề Các câu hỏi vàcác câu trả lời phải tạo ra một hệ thống logic chặt chẽ, tạo ra các bước để giảiquyết một vấn đề

của đối tượng cụ thể:

Để đáp ứng được yêu cầu này, hệ thống câu hỏi phải được sắp đặt từ dễ đếnkhó; từ cụ thể đến khái quát, từ tái tạo đến sáng tạo, dẫn dắt học sinh từng bước

đi tới bản chất của sự vật, hiện tượng

Mỗi khái niệm, mệnh đề toán học đều có cấu trúc logic nhất định Ta có thểphân giải thành các yếu tố cấu thành và diễn đạt một cách tường minh bênngoài người học, đồng thời lại có thể sắp xếp các yếu tố đó theo một trật tự liêntiếp nhau Vì vậy, hệ thống câu hỏi (được xây dựng nhằm nghiên cứu cấu trúcđó) cũng phải được sắp xếp “gần” tương ứng với trật tự đó (gần là vì nhiều khicần có câu hỏi rẽ nhánh theo yêu cầu sư phạm), tức là trong hệ thống, mỗi câuhỏi sau phải được suy ra từ câu hỏi trước

câu hỏi lan man.

1.4 Một số thực tiễn dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng”

theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện

1.4.1 Khảo sát qua phiếu điều tra:

Để điều tra về thực trạng dạy học hình học ở trường THPT hiện nay, tôi đã làm phiếu xin ý kiến của 84 giáo viên Toán ở 6 trường THPT thuộc tỉnh Hưng Yên là: Trường THPT Dương Quảng Hàm, trường THPT Văn Giang, trường THPT Nguyễn Công Hoan, trường THPT Trần Quang Khải, trường THPT Trưng

Vương, trường THPT Nguyễn Trung Ngạn

Nội dung phiếu điều tra và tổng hợp kết quả như sau:

Câu 1 Những phương pháp dạy học nào dưới đây thường được quý thầy cô hay dùng?

A) Thuyết trình giảng giải: 84/84

B) Phát hiện và giải quyết vấn đề: 32/84

GV: Hãy chỉ ra một vectơ chỉ phương của (∆).

HS: Một vectơ chỉ phương của (∆) là v(2; 3)

GV: Phương trình chính tắc của đường thẳng có dạng như thế nào?

HS: Phương trình chính tắc của đường thẳng có dạng x x0 y y0 (*)

GV: Để xác định hình chiếu của O lên (∆) ta phải làm thế nào?

HS: Qua O vẽ đường thẳng (∆’) vuông góc với (∆)

GV: Hãy suy nghĩ về cách lập phương trình đường thẳng (∆’) và cách tìm tọa

độ hình chiếu H của O lên (∆)

-Câu 5 Theo thầy cô, đặt một hệ thống câu hỏi Đàm thoại - Phát hiện cầnphải chú ý tới những vấn đề gì dưới đây:

A) Tính logic (84/84)

B) Tính hệ thống (84/84)

C) Tính chính xác (84/84)

1.4.2 Phân tích kết quả điều tra:

Kết quả câu 1 cho thấy: Tất cả giáo viên (84/84) được hỏi đều thường dùng

phương pháp dạy học truyền thống là phương pháp “Thuyết trình giảng giải”; Đã

có gần một phần ba số giáo viên được hỏi (26/84) đã thường dùng phương pháp

“Đàm thoại - Phát hiện” cho rằng đây là phương pháp dễ sử dụng và không cógiáo viên nào cho rằng phương pháp này khó sử dụng Điều đó chứng tỏ phươngpháp này không quá xa lạ đối với giáo viên Toán

Tuy nhiên phương pháp Đàm thoại - Phát hiện cũng chỉ được hơn nửa số giáo viên được hỏi (48/84) cho rằng phương pháp này phát huy được tính tích cực học tập

21

của học sinh(kết quả ở câu 3); Chỉ có 12/84 giáo viên hiểu đúng về Đàm thoại Phát hiện Đoạn A) chỉ là Đàm thoại theo kiểu “dắt tay chỉ việc” chứ không phải

-là Đàm thoại -Phát hiện

Tất cả giáo viên được hỏi (84/84) đều xác định được yêu cầu của một hệthống câu hỏi Đàm thoại - Phát hiện là phải bảo đảm được tính lôgic, tính hệthống và tính chính xác

Tiểu kết chương 1Chương này trình bày tổng quan về phương hướng đổi mới PPDH tronggiai đoạn hiện nay về PPDH Đàm thoại phát hiện: Quan niệm, ưu nhược điểmcủa PPDH Đàm thoại - Phát hiện Phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiện

là phương pháp dạy học truyền thống có từ rất lâu, hiện nay đang được ápdụng phổ biến ở các cấp học Phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiện làphương pháp dạy học tích cực, phù hợp với định hướng đổi mới giáo dục hiệnnay

Việc nghiên cứu cơ sở lý luận của phương pháp dạy học này gắn liền vớiviệc xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học Hiệu quả của phương pháp dạyhọc này phụ thuộc vào hệ thống câu hỏi của giáo viên

Chúng tôi cũng tiến hành điều tra về tình hình dạy và học chủ đề “phươngpháp tọa độ trong mặt phẳng” ở một số trường THPT thuộc địa bàn tỉnh HưngYên Thực tiễn cho thấy các thầy cô dạy toán ở trường THPT đều nhận thứcđược rằng phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiện có tác động đến tínhtích cực, chủ động sáng tạo trong sự nhận thức của học sinh Tuy nhiên cònkhông ít giáo viên chưa hiểu thấu đáo và chưa biết cách vận dụng phươngpháp dạy học này vào giờ dạy

Những kết quả của chương này là những cơ sở về lý luận và thực tiễn của để chúng tôi nghiên cứu giải pháp ở chương 2.

CHƯƠNG 2XÂY DỰNG MỘT SỐ GIÁO ÁN DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “PHƯƠNG PHÁP TỌA

ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG” THEO PHƯƠNG PHÁP ĐÀM THOẠI PHÁT

được sử dụng trong giờ học: Các PPDH và PTDH tương thích với hoạt động của HS.

phương pháp Đàm thoại - Phát hiện CH, BT cần tương thích với mục đích và nội dung.

làm BTVN theo các dạng

23

2.1.2 Phương hướng xây dựng những giáo án dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện

- Bám sát mục tiêu dạy học và chuẩn kiến thức, kĩ năng sách giáo khoa hình học 10

- Bảo đảm tính khả thi và hiệu quả của phương án đề xuất

- Hệ thống câu hỏi trong bài bảo đảm được các yêu cầu chương 1

2.2 Một số giáo án dạy học nội dung “ Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện

Trong mục này chúng tôi sẽ đề xuất những giáo án sau:

Giáo án 1 Phương trình tham số của đường thẳng

Giáo án 2 Phương trình tổng quát của đường thẳng

Giáo án 3: Bài tập về phương trình đường thẳng

Giáo án 4: Đường tròn

Giáo án 5: Bài tập về đường elip

2.2.1.PHƯƠNG TRÌNH THAM SỐ CỦA ĐƯỜNG THẲNG( 2 tiết)

I MỤC TIÊU BÀI DẠY

Về kiến thức: Học sinh hiểu thế nào là vectơ chỉ phương (VTCP) của đường

thẳng (ĐT) và biết rằng mỗi đường thẳng có nhiều VTCP;

Về kỹ năng: Học sinh biết cách lập phương trình tham số (PTTS) của đường

thẳng khi biết một VTCP và một điểm thuộc đường thẳng

Về thái độ: Rèn luyện tính cẩn thận, chính xác khi giải toán cho học sinh.

Về tư duy: Rèn luyện tư duy logic cho học sinh.

II PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VÀ PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC

Phương pháp:

Dùng phương pháp gợi mở vấn đáp, Đàm thoại - Phát hiện và kiểm tra nhanh bằng câu hỏi trắc nghiệm khách quan.

Phương tiện:Phấn, bảng, sách giáo khoa, máy tính, máy chiếu.

III TIẾN TRÌNH BÀI HỌC *Ổn định tổ chức lớp

* GV: Kiểm tra bài cũ (5 phút):

Kiểm tra bài cũ nhằm nhắc lại một số kiến thức mà các em đã biết trong

Đại số 9: Đồ thị của hàm số y = ax + b là một đường thẳng, trong đó a là hệ số

góc đường thẳng; Nhận biết vị trí tương đối của hai đường thẳng theo các hệ sốgóc của chúng

Câu hỏi 1 Đồ thị của hàm số y = ax + b là gì? Hãy cho biết hệ số góc của đường

thẳng này?

Câu hỏi 2 Đường thẳng nào sau đây song song với đường thẳng y 2x 3?

a) y 2x 1 b) y 1 x 1 c) x 2y 12 0 d) y 3

2

*Nội dung bài học

1 Vectơ chỉ phương của đường thẳng

Pha 1 (20 phút): Tình huống Đàm thoại - Phát hiện khái niệm vectơ chỉ phương của đường thẳng.

(Chữ “pha” được sử dụng trong luận văn này dựa trên chữ phase của tiếng Anh,

nghĩa là một cảnh diễn ngắn trong một chuỗi sự kiện)

25

Trong Đại số lớp 9 học sinh đã biết hàm số bậc nhất y = ax + b có đồ thị

là một đường thẳng Để dẫn đến khái niệm VTCP của đường thẳng giáo viên cầnphải lợi dụng kiến thức này; đồng thời cần chỉ ra một vectơ tạo bởi hai điểmthuộc đường thẳng và hai vectơ cùng phương với đường thẳng nhưng giá của nósong song với đường thẳng đã cho Các hoạt động trong SGK như dưới đây đãphần nào gợi ra khái niệm VTCP của đường thẳng

GV: Trong mặt phẳng Oxy cho đường thẳng ∆ là đồ thị của hàm số y 1 x

2a) Tìm tung độ của hai điểm Mo và M nằm trên ∆, có hoành độ lần lượt là 2 và 6b) Cho vectơ u 2;1. Hãy chứng tỏ rằng hai vectơ M o M ,u cùng phương

(Hình 1 – Hình 3 2 trong SGK, tr 70)

Hoạt động được thiết kế như trên mang tính chất áp đặt đối với học sinh Chúng tôi bổ sung vào hoạt động trên một hệ thống câu hỏi Đàm thoại – Phát hiện mang tính chất gợi mở, dẫn dắt, làm nảy sinh vấn đề và làm rõ hơn khái niệm này, như sau:

GV: Trong mặt phẳng Oxy hãy vẽ đồ thị của hàm số y 1 x

2HS: Một HS vẽ trên bảng và mọi HS khác vẽ trên giấy

GV: Hãy trình bày cách vẽ đồ thị hàm số này !

HS: Cách vẽ đồ thị hàm số này là: Lấy hai điểm và vẽ đường thẳng qua hai điểmđó

(Hoạt động này đã cho ta hai điểm, gọi là M và M 0 , tạo nên một VTCP có giá chính là đt đã cho, thay cho việc tìm hai điểm như gợi ý trong SGK).

HS: Thực hiện vẽ hình (trên bảng và trên giấy)

GV: Từ điểm C(5; 0), vẽ vectơ CD 2M0M

HS: Vẽ vectơ CD

27

(Hình 2)

GV: Các vectơ AB, CD, M0M đều được gọi là vectơ chỉ phương của đường thẳng (∆) Vậy vectơ chỉ phương của một đường thẳng là vectơ như thế nào?

HS: Phát biểu theo cách riêng của mình

GV: Chốt lại định nghĩa như trong SGK:

Vectơ u được gọi là VTCP của đường thẳng (∆) nếu u0 và có giá song song hoặctrùng với đường thẳng (∆)

Pha 2 (5 phút) Củng cố khái niệm

Giáo viên đưa ra hệ thống câu hỏi Đàm thoại củng cố Gọi HS dưới lớp đứng tại chỗ trả lời

- Một đường thẳng có bao nhiêu VTCP?

- Các VTCP của một đường thẳng có đặc điểm gì?

- Các VTCP của đường thẳng có phụ thuộc vào độ dài?

Sau khi HS nêu ra định nghĩa, GV đưa ra nhận xét như đã trình bày trong SGK:

- u được gọi là VTCP của (∆) thì ku là VTCP của đường thẳng (∆)

- Một đường thẳng hoàn toàn xác định khi biết một điểm và một VTCP của đường thẳng đó

Giáo viên cho học sinh làm các câu hỏi trắc nghiệm sau nhằm củng cố khắc sâu khái niệm VTCP của đường thẳng

* Hãy chọn kết quả đúng trong các bài tập sau:

?1 Cho đường thẳng ∆ có VTCP u2;0 Vectơ nào trong các vectơ sau đây là VTCP của đường thẳng ∆?

?2 Cho đường thẳng (d): y 3x 2 và điểm M(1;1) Các điểm N có tọa độ sau đây,

điểm nào mà MN là VTCP của đường thẳng (d)?

GV: Hệ phương trình (1) được gọi là phương trình tham số của đường thẳng.

Pha 4 (10 phút) Luyện tập: Cho ba điểm: A(5; 2), B(2; – 2 ), C(8; – 8).

a) Chứng tỏ rằng ba điểm A, B, C thẳng hàng

b) Viết PTTS của đường thẳng đi qua A, B, C

c) Trong ba đáp số sau, đáp số nào sai?

29

Khi dạy liên hệ giữa VTCP và hệ số góc của đường thẳng giáo viên có thể sử dụng hệ thống câu hỏi Đàm thoại sau:

GV: Cho đường thẳng (d) có phương trình tham số:

những câu Đàm thoại-Phát hiện, có thể như sau:

GV: Phương trình đường thẳng có hệ số góc k như thế nào?

HS: Đường thẳng có một VTCP là u(0;1) là đường thẳng vuông góc với trục Ox.

GV: Trong trường hợp này ta có thể nói gì về hệ số góc của đường thẳng?

HS: Trong trường hợp này đường thẳng không có hệ số góc

GV: Một cách tổng quát, nếu đường thẳng có VTCP u =(u1;u2) và u1 0 thì hệ số

góc k của đường thẳng là số nào dưới đây?

GV: Nếu u 1 = 0 thì hệ số góc k của đường thẳng bằng bao nhiêu?

HS: Hệ số góc của đường thẳng không xác định

31

HS: Vì d đi qua A và B nên d có VTCP AB 1; 2

Pha 6 (10 phút): Kiểm tra nhanh bằng câu hỏi trắc nghiệm khách quan:

Hãy chọn đáp án đúng trong các bài tập sau:

Câu 1 Đường thẳng đi qua hai điểm A(1;1) và B(3;1) có vectơ chỉ phương?

Câu 4 Trong các cặp đường thẳng dưới đây, cặp đường thẳng nào không song

song với nhau?

32

2.2.2.PHƯƠNG TRÌNH TỔNG QUÁT CỦA ĐƯỜNG THẲNG (2 tiết)

I MỤC TIÊU BÀI DẠY

Về kiến thức: Nắm được nắm được khái niệm vectơ pháp tuyến (VTPT) của một

đường thẳng, phương trình đường thẳng dạng tổng quát, các dạng tồn tại củaphương trình đường thẳng

Về kỹ năng:

- Lập phương trình đường thẳng dưới dạng tổng quát

- Biết liên hệ từ VTPT về VTCP và ngược lại

- Viết được đường thẳng ở dạng: tham số, tổng quát, đoạn chắn, có hệ số góc

Về thái độ: Rèn luyện tính cẩn thận, chính xác khi giải toán cho học sinh.

33

Về tư duy: Rèn luyện tư duy logic cho học sinh.

II PHƯƠNG PHÁP VÀ PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC

Phương pháp:

- Vận dụng quan điểm dạy học Đàm thoại –Phát hiện

- Thuyết trình kết hợp với vấn đáp gợi mở và hoạt động nhóm

Phương tiện: Phấn, bảng, sách giáo khoa, máy tính, máy chiếu.

III TIẾN TRÌNH BÀI HỌC *Ổn định tổ chức lớp

a) Nêu định nghĩa VTCP của đường thẳng

b) Nêu phương trình tham số của đýờng thẳng khi biết một điểm và một VTCP của đýờng thẳng

*Nội dung bài học (nối tiếp tiết 3)

3 Vectơ pháp tuyến của đường thẳng

Pha 1 (20 phút):Tình huống Đàm thoại - Phát hiện đưa ra khái niệm vectơ pháp

tuyến (VTPT) của đường thẳng dựa vào VTCP của đường thẳng.

Trong SGK, các tác giả đưa ra hoạt động sau:

x 52t

Cho đường thẳng ∆ có PTTS là: và vectơ n 3; 2 Chứng tỏ rằng y 4 3t

vectơ n 3; 2 vuông góc với VTCP của ∆

Theo chúng tôi hoạt động như thế mang tính chất “áp đặt”; hơn nữa, HS chỉ thấyđược có một VTPT, trong khi học sinh hoàn toàn có thể tự chỉ ra được nhữngvectơ như thế.

Để việc chỉ ra VTPT của đường thẳng tự nhiên hơn và để học sinh thấy có nhiềuVTPT của một đường thẳng, chúng tôi đề xuất một hệ thống câu hỏi Đàm thoại –Phát hiện như sau:

GV: Trong mặt phẳng Oxy Cho đường thẳng ∆ có PTTS là: y 4 3t

Hãy xác định VTCP của đường ∆

HS: Đường thẳng đã cho có VTCP u 2;3

GV: Hãy chỉ ra một vectõ cụ thể vuông góc với vectõ u

HS: Có thể đưa ra nhiều vectơ.

GV: Từ vectơ u đã cho có thể đưa ra nhanh vectơ n nào vuông góc với vectơ u ?HS: n(3; 2) hoặc n( 3;2).

GV: Kiểm chứng u,n vuông góc ?

HS: Một học sinh lên bảng: u.n 2 3 3.2 0 u n.

1GV: Các vectơ n; 25n;11n; n, có vuông góc với vectơ u hay không?

2013HS: Có

35

GV: Một cách tổng quát: Nếu vectơ n là một VTPT của đường thẳng thì vectơ kn

có là VTPT của đường thẳng hay không?

HS: k.n k 0 , k.n u k 0

GV: Đưa ra khái niệm VTPT của đường thẳng ∆ như đã trình bày trong SGK:

n vuông góc với VTCP của (∆)

Củng cố khái niệm VTPT

Giáo viên đưa ra hệ thống câu hỏi Đàm thoại củng cố Gọi HS dưới lớp đứng tại chỗ trả lời

- Đặc điểm của VTPT của đường thẳng ?

- Một đường thẳng có bao nhiêu VTPT ?

- Các VTPT của một đường thẳng có đặc điểm chung là gì ?

- Các VTPT của đường thẳng có bị phụ thuộc vào độ dài hay không? GV đưa ra nhận xét như đã trình bày trong SGK:

- n được gọi là VTPT của (∆) thì kn k 0 là VTPT của (∆)

- u n u.n 0.

- Một đường thẳng hoàn toàn xác định khi biết một điểm và một VTPT của đường thẳng đó

Pha 2 (5 phút): Giáo viên cho học sinh làm các câu hỏi trắc nghiệm sau nhằm củng cố khắc sâu khái niệm VTPT của đường thẳng.