Triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ việt nam

củng cố niềm tin, lý tưởng sống cho người dân Việt Nam nói chung và một bộphận thanh niên Việt Nam hiện nay dưới tác động của xu thế toàn cầu hóa.Vì những lý do trên tác giả đã chọn nghi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Đinh Thanh Xuân

HÀ NỘI - 2015

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu7 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp mới của luận văn 6

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn 6

8 Kết cấu của luận văn 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 7

1.1 Khái quát về ca dao, tục ngữ Việt Nam 7

1.1.1 Ca dao Việt Nam 7

1.1.2 Tục ngữ Việt Nam 11

1.1.3 Đặc trưng của ca dao, tục ngữ Việt Nam 15

1.2 Những điều kiện hình thành ca dao, tục ngữ Việt Nam 19

1.2.1 Điều kiện kinh tế - xã hội 20

1.2.2 Điều kiện văn hóa - tư tưởng 24

1.3 Khái niệm triết lý và triết lý nhân sinh 30

1.3.1 Khái niệm triết lý 30

1.3.2 Triết lý nhân sinh 33

Tiểu kết chương 1 34

CHƯƠNG 2: NỘI DUNG TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG CA DAO, TỤC NGỮ VIỆT NAM 35

2.1 Quan niệm về đời người, ý nghĩa của cuộc đời con người 35

2.2 Quan niệm về cách ứng xử của con người với tự nhiên 40

2.2.1 Con người sống không thể tách rời với tự nhiên 40

2.2.2 Quan niệm về lao động sản xuất cải tạo tự nhiên 45

2.3 Quan niệm về cách ứng xử giữa con người với con người trong xã hội 50

2.3.1 Tình yêu đôi lứa chân thành, trong sáng, bình dị, thiết tha, mãnh liệt được thể hiện trong chính cuộc sống lao động hàng ngày 50

2.3.2 Mối quan hệ vợ chồng ân tình, thủy chung, nhường nhịn, sẻ chia 54

2.3.3 Mối quan hệ trong gia đình trên dưới tôn kính, cha con chí hiếu 57

2.3.4 Mối quan hệ anh em thuận hòa 62

2.3.5 Mối quan hệ tôn sư trọng đạo, bạn bè tình nghĩa 63

2.3.6 Mối quan hệ gắn bó ruột thịt, tương thân tương ái trong cộng đồng, quốc gia dân tộc 66

2.4 Những giá trị và hạn chế của triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam 72

2.4.1 Về giá trị 72

2.4.2 Về hạn chế 81

Tiểu kết chương 2 84

KẾT LUẬN 86

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ bao đời nay trong tâm thức người Việt, văn học dân gian được coinhư một di sản, một kho tàng quý giá tích lũy những gì mà loài người đã biếtđược nhờ vào sự trải nghiệm hàng thế kỉ Trong đó, ca dao, tục ngữ được coinhư những viên ngọc mà sự lung linh, kì ảo của nó đã lặn sâu vào trong kí ứccon người như một ảnh tượng của quê hương ngàn đời

Ca dao, tục ngữ Việt Nam đượm màu sắc dân gian, thể hiện tâm tư, tìnhcảm của nhân dân lao động Việt Nam Nó là sự đúc kết kinh nghiệm từ thực tiễnlao động sản xuất của cha ông ta, là tài sản vô cùng quý giá của dân tộc Những

đề tài của ca dao, tục ngữ bắt nguồn từ thực tế cuộc sống lao động sản xuất vànhững sinh hoạt đời thường nên nội dung của ca dao, tục ngữ rất đa dạng vàphong phú Ngôn ngữ của ca dao, tục ngữ Việt Nam cũng chính là những lời ăntiếng nói của nhân dân lao động nên cũng rất dễ hiểu và dễ cảm Chính vì lẽ đó,trong lịch sử đã có rất nhiều công trình nghiên cứu khai thác về chủ đề ca dao,tục ngữ Các nhà nghiên cứu đã tập trung khai thác ca dao, tục ngữ trên nhiềubình diện khác nhau và đã mang lại những hiệu quả nhất định

Ca dao, tục ngữ Việt Nam chứa đựng nhiều triết lý sâu sắc như: triết lýbiện chứng, triết lý đạo đức, triết lý giáo dục đặc biệt hơn cả là triết lý nhânsinh Triết lý nhân sinh như sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong sự đúc kết kinhnghiệm của cha ông ta về tự nhiên, xã hội, con người Nó mang lại cho chúng

ta sự hiểu biết sâu sắc về quan niệm của ông cha ta về lẽ sống, về đạo làmngười, về cách ứng xử của con người với tự nhiên và giữa con người với nhautrong xã hội

Nghiên cứu về triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam khôngnhững khẳng định lại những giá trị văn hóa của dân tộc mà còn góp phần

củng cố niềm tin, lý tưởng sống cho người dân Việt Nam nói chung và một bộphận thanh niên Việt Nam hiện nay dưới tác động của xu thế toàn cầu hóa.

Vì những lý do trên tác giả đã chọn nghiên cứu đề tài “Triết lý nhân sinh

trong ca dao, tục ngữ Việt Nam” làm đề tài luận văn tốt nghiệp của mình.

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Ca dao, tục ngữ là một thành tố quan trọng, góp phần tạo nên hệ giá trịtinh thần, bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc Việt Nam Bởi vậy, ca dao, tụcngữ đã được thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu cả trong vàngoài nước ở những góc độ, những khía cạnh khác nhau Trước những nghiêncứu đa dạng và đa ngành về ca dao, tục ngữ việc tiếp cận tư liệu của đề tài chủyếu được triển khai trên hai nhóm chủ đề lớn như sau:

Trước hết, là những công trình nghiên cứu tổng quan về ca dao, tục ngữ

Việt Nam:

Công trình sưu tập, nghiên cứu của tác giả Vũ Ngọc Phan “Tục ngữ, ca

dao Việt Nam” (1995), tác giả Đinh Gia Khánh “Văn học dân gian Việt Nam” (2000) Hai cuốn sách nói trên, các tác giả đã làm rõ khái niệm, nguồn

gốc, sự hình thành, phát triển, nội dung và các hình thức nghệ thuật của cadao, tục ngữ Việt Nam nói chung Ngoài ra, tác giả còn làm rõ mối quan hệgiữa ca dao, tục ngữ với các thể loại văn học dân gian khác

Công trình sưu tập ca dao, tục ngữ công phu nhất, có nội dung phong

phú là bộ sách “Tục ngữ phong dao” của Nguyễn Văn Ngọc, xuất bản lần đầu

vào năm 1928 Tập 1 của bộ sách này giới thiệu khoảng 6.500 câu tục ngữ củacác vùng miền Bắc, Trung, Nam cho đến nay vẫn được coi là một trongnhững công trình sưu tập tục ngữ Việt Nam có quy mô lớn

Cuốn sách “Tục ngữ ca dao Việt Nam” (2014) của tác giả Ngọc Hà đã

sưu tập và tuyển chọn những câu ca dao tục ngữ rất hay, rất ý nghĩa, rất điểnhình trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam Tác giả đã sắp xếp các câu ca

dao, tục ngữ theo từng chủ đề giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và nghiên cứu.Đây là một tài liệu tham khảo rất hữu ích cho những người muốn đọc và tìmhiểu về ca dao, tục ngữ.

Thứ hai, những công trình tập trung khai thác về những yếu tố triết học,

triết lý trong ca dao, tục ngữ Việt Nam Tiêu biểu có những công trình sau:

Trong bài viết “Tìm hiểu yếu tố triết học trong tục ngữ Việt Nam” của

Vũ Hùng in trên Tạp chí Triết học, số 1/1994, tác giả đã chỉ ra sự khác nhau

cơ bản giữa tục ngữ Việt Nam và triết học đồng thời cũng phân tích để làm rõmột số yếu tố triết học trong tục ngữ Việt Nam Ở đây, tác giả mới chỉ phântích một cách chung chung về các yếu tố triết học trong tục ngữ, chưa đi sâunghiên cứu cụ thể vào một khía cạnh nào

Đề tài“Những tư tưởng triết học trong truyện kể dân gian Việt

Nam”(2006) của tác giả Phạm Thị Thúy Hằng cũng đã trình bày một số tư

tưởng triết học về thế giới quan, nhân sinh quan của con người Việt Nam Đềcập đến những ảnh hưởng của truyện kể dân gian đối với việc xây dựng nềnvăn hóa của dân tộc

Đề tài “Một số tư tưởng biện chứng trong tục ngữ, ca dao Việt Nam”

(2011), Luận văn Thạc sĩ Triết học, Học viện chính trị - hành chính quốc gia

Hồ Chí Minh, của tác giả Hoàng Thị Ánh Thu đã đề cập đến tư tưởng biệnchứng trong ca dao, tục ngữ với hai nội dung cơ bản được thể hiện qua haichương Cụ thể là trong chương 2, tác giả trình bày tư tưởng về mối quan hệbiện chứng giữa con người với tự nhiên trong ca dao, tục ngữ Việt Nam vàtrong chương 3, tác giả trình bày về tư tưởng về mối quan hệ biện chứng giữacon người với con người trong ca dao, tục ngữ Việt Nam Ở đề tài này, tưtưởng biện chứng chủ yếu chỉ được đề cập ở mối quan hệ giữa con người vớigia đình và xã hội Những vấn đề như quan niệm về sự vận động phát triển,

quan niệm về mối liên hệ giữa các sự vật hiện tượng, giữa các yếu tố cấuthành sự vật, hiện tượng chưa được tác giả đề cập đến.

Trong cuốn “Những yếu tố duy vật và biện chứng trong ca dao, tục

ngữ Việt Nam” (1996), tác giả Võ Hoàng Khải đã làm sáng tỏ đồng thời hệ

thống hóa các yếu tố duy vật và biện chứng trong ca dao, tục ngữ để thấy

được bản chất tư duy của người lao động bình dân Một số nội dung duy vật

và biện chứng đã được tác giả trình bày khá rõ ràng

Về chủ đề Đạo làm người trong ca dao, tục ngữ, tác giả Nguyễn Nghĩa Dân có biên soạn cuốn “Đạo làm người trong tục ngữ, ca dao Việt Nam”

(2011) Tác giả đã sưu tập hàng nghìn câu tục ngữ, ca dao Việt Nam về đạolàm người Cuốn sách gồm có hai phần chính: Phần thứ nhất tác giả trình bàynhững đặc điểm của tục ngữ, ca dao về đạo làm người, đồng thời tác giả tiếnhành phân loại và trình bày nội dung tục ngữ, ca dao về đạo làm người Phầnthứ hai, tác giả sưu tầm, lựa chọn, giải thích tục ngữ, ca dao về đạo làm người.Đây là một công trình rất hay và có ý nghĩa, trình bày rất đầy đủ và cụ thể nộidung về đạo làm người trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

Về Triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ cũng đã thu hút được sự quan tâm, nghiên cứu của các tác giả Tiêu biểu có đề tài “Triết lý nhân sinh trong ca

dao, tục ngữ Thừa Thiên - Huế”(2011) của tác giả Cao Thị Hoa đã đi sâu phân

tích và làm sáng tỏ triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Thừa Thiên - Huế,trên cơ sở đó rút ra ý nghĩa thực tiễn về quan niệm sống (nhân sinh quan, thế giớiquan) của con người Việt Nam ở tỉnh Thừa Thiên - Huế, vận dụng nó ở góc độ

kế thừa, giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa trong sự nghiệp công nghiệphóa, hiện đại hóa đất nước Tuy nhiên, phạm vi nghiên cứu của đề tài mới chỉdừng lại ở việc tìm hiểu triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Thừa Thiên -Huế, mà chưa đi sâu tìm hiểu triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

Điểm qua tình hình nghiên cứu trên cho thấy việc nghiên cứu về triết lýnhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam vẫn cần được tiếp tục Các côngtrình trước đây mới chỉ dừng lại ở việc đề cập một cách chung chung về triết

lý nhân sinh hoặc có phân tích sâu nhưng mới chỉ dừng lại ở phạm vi của mộtvùng miền, chứ chưa phân tích, làm rõ triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữViệt Nam một cách có hệ thống Vì vậy, việc kế thừa, bổ sung, góp phần hoànthiện làm sáng tỏ triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam là việc làm

có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn

Để đạt được mục đích đã nêu trên, luận văn làm rõ:

- Tìm hiểu khái quát về sự hình thành của ca dao, tục ngữ Việt Nam

- Phân tích một cách có hệ thống triết lý nhân sinh trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam

- Bước đầu đánh giá những giá trị và hạn chế của triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là những câu ca dao, tục ngữ đã đượctuyển chọn có nội dung chính xác nằm trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận văn là những quan điểm và phương pháp luậncủa triết học Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu kết hợp các phương pháp logic và lịch sử, phân tích

và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, thống kê, so sánh và đối chiếu

6 Đóng góp mới của luận văn

- Một là, luận văn nghiên cứu một cách có hệ thống về triết lý nhân

sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

- Hai là, bước đầu đánh giá những giá trị và hạn chế của triết lý nhân

sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam, rút ra ý nghĩa thực tiễn về quan niệm sốngcủa con người Việt Nam thông qua kho tàng ca dao, tục ngữ

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm có 2 chương và 7 tiết

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG

1.1 Khái quát về ca dao, tục ngữ Việt Nam

Ca dao, tục ngữ là niềm tự hào to lớn của dân tộc Việt Nam, một thểloại văn học dân gian độc đáo thể hiện nghệ thuật sống đẹp, bảo vệ chân -thiện - mỹ, đề cao cái hay, phê phán chỉ trích cái xấu trong xã hội Đặc điểmcủa ca dao, tục ngữ là phong phú về nội dung nhưng lại được diễn đạt bằngngôn từ ngắn gọn, súc tích, dễ nhớ, hình ảnh hết sức giản dị, chân thật, gầngũi với đời sống của người dân Do đó, chỉ cần đọc qua ta có thể nhớ được dễdàng, nhưng phải đọc đi đọc lại và suy ngẫm ta mới thấy hết được cái hay, cáiđẹp trong cách thể hiện nội dung Tục ngữ ca dao được hình thành từ cuộcsống thực tiễn, trong đời sống sản xuất và đấu tranh của nhân dân, do nhândân trực tiếp sáng tác, được tách ra từ các tác phẩm văn học dân gian hoặcngược lại Cho đến nay, về mặt văn học thì ca dao, tục ngữ được xem xét trênnhiều lập trường khác nhau, song chỉ có triết học duy vật biện chứng mới xáclập được phương pháp luận khoa học để tiếp cận đúng bản chất của ca dao,tục ngữ Bởi triết học duy vật biện chứng gắn liền ca dao tục ngữ với thời đạilịch sử sản sinh ra nó, xem nó là khát vọng của con người muốn giải thích vềcác hiện tượng tự nhiên, xã hội và bản thân mình

1.1.1 Ca dao Việt Nam

Theo từ điển Bách Khoa Việt Nam, tập 1, thì “Ca dao thường là những

câu thơ, bài hát dân gian có ý nghĩa khái quát, phản ánh đời sống, phong tục, đạo đức hoặc mang tính chất trữ tình, đặc biệt là tình yêu nam nữ” [tr 303]

Trong cuốn Việt Nam văn học sử yếu, Dương Quảng Hàm đã định nghĩa khái niệm ca dao: “Ca dao là những bài hát ngắn không có chương

Khi phân biệt giữa ca dao và dân ca tác giả Vũ Ngọc Phan cũng đã giải

thích: “Ca dao là một loại thơ dân gian, có thể ngâm được như các loại thơ

khác” [36, tr 42].

Như vậy, ca dao là một thể loại trữ tình của văn học dân gian Những tácphẩm trong thể loại này dù nói lên mối quan hệ giữa con người trong lao động,trong sinh hoạt gia đình và xã hội, hoặc nói lên những kinh nghiệm sống và hànhđộng bao giờ cũng bộc lộ thái độ chủ quan chứ không phải miêu tả một cáchkhách quan những hiện tượng, những vấn đề Cho nên, trong ca dao, cái tôi trữtình nổi lên một cách rõ nét Cũng như các thể loại văn học dân gian khác, ca daophản ánh mọi mặt cuộc sống của người dân Việt Nam qua quá trình lịch sử Đó

là một bức tranh sinh động, phong phú, đầy màu sắc Việt Nam, thể hiện mộtcách sâu sắc, rực rỡ thế giới quan, nhân sinh quan của con người Việt Nam Đó

là những quan niệm về trời, đất, về nguồn gốc con người; đó là tinh thần lạcquan trong khó khăn, tinh thần tương thân tương ái giữa những con người lươngthiện; đó còn là những nhận thức sâu sắc về bạn, về thù, về chính nghĩa Tóm lại,qua ca dao, ta có thể thấy rõ hiện thực cuộc sống của nhân dân, cái hiện thực vốn

có được hiện lên một cách chân thực nhất

Nội dung của ca dao rất phong phú đa dạng Ca dao phản ánh nhữngquan niệm về trời, đất, về thời thế; phản ánh lịch sử công cuộc đấu tranh

chống thiên nhiên, chống áp bức bóc lột và xâm lược Ca dao miêu tả khá chitiết phong tục tập quán, những kinh nghiệm trong sinh hoạt vật chất và tinhthần của nhân dân lao động, những kinh nghiệm trong sản xuất, chăn nuôi,gieo trồng mùa vụ, trong đời sống riêng tư, đời sống gia đình và đời sống xãhội, qua đó thấy được đức tính cần cù, chịu đựng gian khổ, khó khăn vànhững phẩm chất tốt đẹp của người dân trong cuộc đấu tranh với thiên nhiên,với xã hội để sinh tồn và vươn lên giành lấy hạnh phúc.

Nét nổi bật trong bộ phận ca dao lịch sử là nội dung của nó đã thể hiệnmột cách mạnh mẽ, sâu sắc tình cảm của nhân dân đối với quê hương, đất nước:

“Anh đi anh nhớ quê nhà/ Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương/ Nhớ ai dãi nắng dầm sương/ Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao” [38, tr 299 - 300].

Hay những câu ca dao phản ánh những sự kiện lịch sử của dân tộc, nóilên thái độ, quan điểm, lòng yêu nước của nhân dân ta khi bà Triệu khởi nghĩa

chống quân Ngô xâm lược:“Ru con, con ngủ cho lành/ Để mẹ gánh nước rửa

bành cho voi/ Muốn coi lên núi mà coi/ Coi bà Triệu tướng cưỡi voi đánh cồng/ Túi gấm cho lẫn túi hồng/ Têm trầu cánh kiến cho chồng đi quân” [38,

tr 34]

Ca dao còn là tiếng nói của trái tim, bày tỏ sự uất ức, phẫn nộ của nhândân, là tiếng hát đấu tranh chống áp bức của chế độ phong kiến, cường quyền,chống quân xâm lược, vạch trần những cái xấu, những tội ác mà chế độ phong

kiến đế quốc gây ra cho nhân dân ta: “Con vua thì lại làm vua/ Con sãi ở

chùa thì quét lá đa/ Bao giờ dân nổi can qua/ Con vua thất thế lại ra quét chùa” [38, tr 469].

Hay: “Cái cò mày đi ăn đêm/ Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao/

Ông ơi ông vớt tôi nao/ Tôi có lòng nào ông hãy xáo măng/ Có xáo thì xáo nước trong/ Đừng xáo nước đục đau lòng cò con” [38, tr 459].

Hình ảnh nổi bật trong những câu ca dao nói về đất nước, quê hương,dân tộc… là hình ảnh về con người Việt Nam cần cù trong lao động, dũngcảm trong đấu tranh, nhân ái, vị tha, giàu đức hy sinh trong quan hệ giữangười với người và luôn lạc quan, yêu đời Ca dao thể hiện những phẩm chấttốt đẹp đó của con người Việt Nam và hướng họ vươn tới cái chân, thiện, mỹ

trong cuộc sống Tiêu biểu như những câu ca dao: “Nhiễu điều phủ lấy giá

gương/ Người trong một nước phải thương nhau cùng/ Bầu ơi thương lấy bí cùng/ Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn” [38, tr 128].

Ca dao còn là tiếng hát nghĩa tình, tiếng hát yêu thương của con người.Phong phú và đặc sắc nhất, giàu cung bậc nhất trong tình cảm của con người

là mảng ca dao giành cho tình yêu đôi lứa: “Đố ai quét sạch lá rừng/ Để anh

khuyên gió, gió đừng rung cây/ Rung cây, rung cỗi, rung cành/ Rung sao cho chuyển lòng anh với nàng” [38, tr 258].

Ca dao trữ tình về tình yêu nam nữ đã kết hợp chặt chẽ chủ đề tình yêuvới chủ đề lao động, những nét sinh hoạt, những cảnh vật quen thuộc trongđời sống hàng ngày của nhân dân Sự kết hợp giữa các chủ đề đó làm cho cadao không chỉ phản ánh quan hệ nam nữ trong khuôn khổ tình cảm cá nhân,

mà còn có nội dung xã hội phong phú và tính tư tưởng cao Ngoài ra, các chủ

đề trong ca dao rất phong phú và đa dạng Trong ca dao, bên cạnh tiếng hátước mơ về một cuộc sống hạnh phúc, là những tiếng kêu đau khổ, xót xa vềnhững trắc trở, ngang trái trong tình yêu Bên cạnh đó, một trong những bộphận quan trọng của ca dao là những nhận định về con người và về việc đờinhư là sự tổng kết các kinh nghiệm, triết lý, quan niệm đạo đức, nhân cách, làcách ứng xử, giao tiếp giữa người với người

Ta thấy, trong ca dao Việt Nam, tư duy triết học hình thành từ sự thểhiện tình cảm, thể hiện thế giới nội tâm bằng nghệ thuật của ngôn từ, bằnghình tượng để tạo nên các triết lý sâu sắc Bài ca dao “Tát nước đầu đình”:

“Hôm qua tát nước đầu đình/ Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen/ Em được thì cho anh xin/ Hay là em để làm tin trong nhà/ Áo anh sứt chỉ đường tà/Vợ anh chưa có, mẹ già chưa khâu/ Áo anh sứt chỉ đã lâu/ Nay mượn cô ấy về khâu cho cùng/ Khâu rồi anh sẽ trả công/ Đến khi lấy chồng anh lại giúp cho/ Giúp em một thúng xôi vò/ Một con lợn béo một vò rượu tăm/ Giúp em đôi chiếu em nằm/ Đôi chăn em đắp đôi chằm em đeo/ Giúp em quan tám tiền cheo/ Quan năm tiền cưới lại đèo buồng cau” [38, tr 359], là lời tự sự của

chàng trai đối với cô gái nhưng thông qua đó toát lên triết lý lạc quan yêu đời,khát vọng hướng đến một tình yêu đôi lứa chân chính Tất cả những điều trêncho thấy, trong ca dao Việt Nam, tư duy triết học là một bộ phận rất cơ bảngóp phần tạo nên các giá trị tư tưởng của nó

Như vậy, ca dao Việt Nam đã thể hiện tư duy sâu sắc của cha ông tatrên nhiều phương diện của đời sống Có thể khẳng định rằng, tư duy triết họctrong ca dao không thể hiện bằng con đường lý trí mà trước hết thể hiện bằngtình cảm, để cuối cùng ca dao đem lại cho con người sự xúc cảm thẩm mỹ,những triết lý về nhân sinh, thế sự Nếu triết lý ở tục ngữ là kết quả của tư duytrừu tượng, tư duy logic, thì triết lý của ca dao là kết quả của tư duy hìnhtượng, là nghệ thuật của ngôn từ, là các phép ẩn dụ, so sánh

1.1.2 Tục ngữ Việt Nam

Theo Từ điển Bách Khoa Việt Nam, tập 4: “Tục ngữ là một bộ phận

của văn học dân gian, gồm những câu ngắn gọn, có vần điệu, đúc kết tri thức, kinh nghiệm sống, đạo đức thực tiễn của người dân” [tr 676].

Trong công trình “Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam” (1965) tác giả Vũ

Ngọc Phan đã định nghĩa như sau: “Tục ngữ là một câu tự nó diễn đạt trọn

vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một lý luận, một công lý, có khi là một sự phê phán” [36, tr 39].

Theo các tác giả Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơntrong “Văn học dân gian Việt Nam” (1998), do Nxb Giáo dục phát hành thì:

“Tục ngữ là những câu nói ngắn gọn, có ý nghĩa hàm súc, do nhân dân lao động sáng tạo nên và lưu truyền qua nhiều thế kỷ” [26, tr 244].

Theo M Gorki, nghệ thuật ngôn ngữ sinh ra do quá trình lao động củacon người từ thời xưa, là xu hướng con người muốn đúc kết kinh nghiệm laođộng vào một hình thức ngôn ngữ dễ nhớ và bám chặt vào kí ức - những hìnhthức thơ hai chữ, tục ngữ, truyền ngôn là những khẩu hiệu lao động thời cổ.Cho nên, có thể khẳng định rằng tục ngữ có từ thời cổ Đó là những lời ăntiếng nói của nhân dân nhằm đúc kết những kinh nghiệm, những điều quan sátđược, những chân lý thông thường trong quá trình lao động của nhân dân vềcác hiện tượng tự nhiên, về lao động sản xuất, về quan hệ gia đình, về conngười và đời sống xã hội được lưu truyền qua nhiều thế kỉ Nhân dân lao độngdùng tục ngữ để thể hiện thế giới quan và nhân sinh quan của mình Tục ngữđược sáng tạo ra trước hết nhằm đáp ứng nhu cầu tổng kết và phổ biến kinhnghiệm đời sống, kinh nghiệm lịch sử - xã hội của mỗi cộng đồng Nhữngkinh nghiệm ấy được rút ra trong quá trình đấu tranh thiên nhiên và đấu tranh

xã hội, được trải nghiệm nhiều lần trong thực tiễn, đã trở thành những chân lý

có tính chất phổ biến, được toàn thể nhân dân lao động công nhận và sử dụng.Tục ngữ vừa tổng kết những kinh nghiệm sống, vừa thể hiện lý tưởng sốngcủa nhân dân, biểu hiện trí tuệ của nhân dân trong việc nhận thức thế giới, xãhội và con người Tóm lại, có thể nói các câu tục ngữ là một quyển sách khôn,một kho tàng kinh nghiệm và hiểu biết về vũ trụ và về nhân sinh, giúp chodân gian ta có được một tri thức thông thường để làm ăn và cư xử ở đời Tríkhôn đó rất phong phú và đa dạng, được nhân dân vận dụng trong đời sốngsinh hoạt, giao tiếp cộng đồng và xã hội như lời ăn tiếng nói và khuyên răn,bộc lộ một cách sâu sắc kinh nghiệm sống, lối sống, tư tưởng đạo đức, qua đó

thể hiện thái độ ứng xử và tình cảm của nhân dân đối với những vấn đề củacuộc sống.

Nội dung tục ngữ là những nhận định, quan niệm, những nhận xét phánđoán, những kinh nghiệm, kết luận của nhân dân về lao động, về tự nhiên, lịch

sử, xã hội và con người Những kinh nghiệm ấy thông qua tập thể, được đúckết bằng những câu nói xuôi tai hoặc vần vè và được phổ biến trong dân gian

Tục ngữ phản ánh những kinh nghiệm về lao động sản xuất Tục ngữ vềlao động sản xuất phản ánh một số nét chính điều kiện và phương thức laođộng của nhân dân, phản ánh đặc điểm đời sống dân tộc Những kinh nghiệmđược nảy sinh trong quá trình đấu tranh, cải tạo và chinh phục thiên nhiênđược đúc kết trong tục ngữ được phổ biến rộng rãi, trở thành tri thức khoa học

kỹ thuật dân gian

Tục ngữ về lao động sản xuất thể hiện tinh thần sáng tạo của nhân dântrong lao động, song chủ yếu là kinh nghiệm thực tiễn, nhiều kinh nghiệm chỉphản ánh những biểu hiện cụ thể của những quy luật ở địa phương, ở từng

thời điểm nhất định: “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng/ Ngày tháng mười

chưa cười đã tối” [15, tr 10].

Hay: “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì

râm” [38, tr 237].

Tục ngữ Việt Nam chủ yếu phản ánh những tập tục sinh hoạt của giađình và xã hội, sinh hoạt vật chất và tinh thần của nhân dân trong thời phongkiến về mọi mặt như ăn, mặc, ở, cưới xin, ma chay, hội hè, sinh hoạt tôngiáo… Không những thế, nó còn thể hiện triết lý dân gian của dân tộc, phảnánh những kinh nghiệm sống và lối sống của nhân dân, phản ánh truyền thống

tư tưởng và đạo đức của nhân dân lao động, trong đó bao hàm những tư tưởngchính trị, xã hội và triết học

Tục ngữ thể hiện chủ nghĩa nhân đạo chân chính của nhân dân laođộng, trước hết là tư tưởng đề cao con người và giá trị cao quý của con người,

xem con người là tinh hoa của trời đất: “Người ta là hoa đất” [38, tr 99].

Biểu hiện thái độ đánh giá về lao động, cách xét đoán con người qua

lao động: “Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ” [38, tr 59] phản ánh khá

phong phú những đức tính tốt đẹp của nhân dân lao động, thể hiện truyềnthống tư tưởng, đạo đức của nhân dân thông qua những nhận xét, suy ngẫmhết sức sâu sắc về hiện thực Tục ngữ là tấm gương phản ánh qua lời ăn tiếngnói hàng ngày, mọi biểu hiện của đời sống dân tộc, quan niệm của nhân dân

về lao động, về các hiện tượng lịch sử, xã hội, về đạo đức, tôn giáo… đềuđược phản ánh một cách chân thực

Có thể khẳng định rằng, tục ngữ Việt Nam thể hiện tư duy triết họcphong phú của cha ông ta thông qua việc phân tích, nhận định và khái quátcác hiện tượng tự nhiên cũng như xã hội Về cơ bản, tục ngữ Việt Nam cónhững tính chất sau:

Thứ nhất, tục ngữ bao giờ cũng là kết quả của một quá trình nhận thức,

trải nghiệm của dân gian, đúc kết từ hiện thực để chỉ ra một tri thức đúng, nên

nó luôn hàm chứa giá trị thông tin mà con người truyền đạt cho nhau tronghoạt động thực tiễn trên nhiều lĩnh vực

Thứ hai, tục ngữ tồn tại dưới hình thức những câu nói ngắn gọn, súc

tích, có vần điệu bằng lời ăn tiếng nói hàng ngày của dân gian nhằm diễn đạtmột tình cảm, quan niệm, thái độ trước hiện thực

Thứ ba, nội dung của tục ngữ luôn mang tính khách quan, nói cách

khác nội dung mỗi câu tục ngữ do đối tượng nó phản ánh quy định

Thứ tư, tư tưởng của tục ngữ thường phản ánh hiện thực một cách khái

quát, nên nó hàm chứa nhiều tầng ngữ nghĩa, cho phép con người áp dụng vàocuộc sống một cách linh hoạt, sinh động, đầy tính thuyết phục

Từ các tính chất trên, ta có thể nói rằng tục ngữ là sự thống nhất giữa trithức đúng đắn và nghệ thuật ngôn từ nhằm phản ánh hiện thực Có thể nóirằng trong tục ngữ Việt Nam, tất cả các vấn đề phổ quát của triết học được thểhiện một cách sâu sắc bằng một năng lực tư duy triết học rất phong phú vàsinh động Ở tục ngữ, ta bắt gặp sự chắt lọc trí tuệ dân gian trước vũ trụ nhânsinh và về bản thân con người đã đạt được sự thâm diệu về nhận thức Đặctrưng của tục ngữ Việt Nam là một hàm lượng tư tưởng khoa học lớn đượcdồn nén trong trong một lượng ngôn ngữ rất bé làm nổ tung một chuỗi thôngtin liên tục để phản ánh về một vấn đề của hiện thực.

1.1.3 Đặc trưng của ca dao, tục ngữ Việt Nam

Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã chứng minh rằng đời sống tinh thần của

xã hội hình thành và phát triển trên cơ sở của đời sống vật chất, rằng khôngthể tìm nguồn gốc của tư tưởng, tâm lý xã hội trong bản thân nó, nghĩa làkhông thể tìm trong đầu óc con người mà phải tìm trong hiện thực vật chất.Với lịch sử lâu đời và bản lĩnh của mình, dân tộc ta đã hình thành và pháttriển trong một quá trình đấu tranh gian khổ và vinh quang Từ bốn nghìn nămtrước, các bộ lạc người Việt và các bộ lạc khác ở trên đất nước ta vốn cùngchung nguồn gốc Nam Á, đã cùng nhau phấn đấu xây dựng và bảo vệ quêhương Gắn với sự nghiệp dựng nước và giữ nước ấy, văn học dân gian màđặc biệt là ca dao, tục ngữ đã được hình thành và phản ánh mọi mặt đời sốngvật chất và tinh thần của nhân dân ta Mác và Ăngghen đã nhiều lần nhận xét,các sáng tác dân gian gắn liền chặt chẽ với lịch sử và sinh hoạt của nhân dân.Nhờ đó mà chúng ta có thể tìm thấy trong ca dao, tục ngữ những tiếng vangcủa quá khứ, những dấu vết do bao thế hệ để lại

Theo quan điểm của triết học Mác, ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xãhội, vì ý thức xã hội có nguồn gốc từ tồn tại xã hội Ca dao, tục ngữ Việt Nam làtấm gương phản chiếu đời sống kinh tế xã hội và các quan hệ xã hội của người

dân lao động Việt Nam trong các giai đoạn lịch sử Tuy nhiên, khi khẳng địnhvai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội, chủ nghĩa duy vậtlịch sử không xem ý thức xã hội như yếu tố thụ động, trái lại còn nhấn mạnhtác dụng tích cực của ý thức xã hội đối với đời sống kinh tế xã hội, nhấn mạnhtính độc lập tương đối của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội Cũng tương tựnhư thế, ca dao tục ngữ Việt Nam có vai trò quan trọng trong sự nghiệp dựngnước và giữ nước của nhân dân ta từ xưa đến nay Bằng sự truyền đạt nhữnggiá trị tinh thần của mình, ca dao, tục ngữ đã giúp cho bao thế hệ người ViệtNam củng cố lòng tự hào dân tộc, tiếp nối hoài bão, nối gót các thế hệ cha ông

để khai thác và làm giàu thêm di sản truyền thống của dân tộc

Ca dao tục ngữ Việt Nam gắn bó chặt chẽ với đời sống sinh hoạt củangười dân lao động Việt Nam, là bức tranh toàn diện về cuộc sống lao động

và đời sống tinh thần của người bình dân Tìm trong ca dao, tục ngữ chúng tathấy được môi trường sinh hoạt của ca dao, tục ngữ suy đến cùng là do nhữngđiều kiện lịch sử - xã hội của đời sống nhân dân, do những hình thức sinh hoạtvật chất và tinh thần của đời sống nhân dân quy định Khi tìm hiểu bức tranhsinh hoạt vật chất và tinh thần của đời sống xã hội, ta thấy trong bất kì hìnhthái xã hội nào, sản xuất để dựng nước và chiến đấu để giữ nước là hai bánh

xe của lịch sử, đó là hai nhân tố không tách rời nhau của sự tồn tại và pháttriển của xã hội Và ở bất kì nơi nào, trong thời đại lịch sử nào quần chúngnhân dân cũng là người làm ra lịch sử Chính cuộc sống sản xuất, chiến đấugắn chặt với quá trình dựng nước và giữ nước của cha ông ta đã vẽ nên bứctranh sinh hoạt vật chất, tinh thần sinh động của con người Việt Nam qua baothế hệ Văn học dân gian nói chung và ca dao, tục ngữ nói riêng đều xuất pháttrực tiếp từ lao động rồi lại trực tiếp phục vụ cho sản xuất và lao động củanhân dân Nói cách khác, ca dao tục ngữ nảy sinh và tồn tại như một bộ phậnhợp thành của sinh hoạt nhân dân

Bởi vậy, có thể khái quát một số đặc trưng của ca dao, tục ngữ ViệtNam như sau:

Thứ nhất, phải khẳng định rằng, ca dao tục ngữ chính là những sáng tác

của nhân dân, một loại hình nghệ thuật mang tính tập thể Đặc trưng này chothấy ca dao, tục ngữ là sáng tác của nhân dân lao động, những người trực tiếpsáng tạo nên của cải vật chất lẫn tinh thần cho xã hội Nhân dân lao độngđồng thời với việc sáng tạo nên giá trị vật chất là sáng tạo nên các giá trị tinhthần, các giá trị tinh thần đó được biểu hiện trước hết ở văn học dân gian mà

cụ thể hơn là trong ca dao, tục ngữ

Ở đặc trưng này còn nói lên tính sáng tác tập thể của ca dao, tục ngữ

Ta đều biết ca dao, tục ngữ từ xưa đến nay đều được lưu truyền qua các thế

hệ, các thời đại, nó là tác phẩm chung của các cộng đồng dân cư Ở đó thểhiện sự chắt lọc, gìn giữ bằng sự cảm thụ tinh tường của “con mắt thế gian”

Thứ hai, ca dao tục ngữ chính là một loại hình nghệ thuật mang tính

tổng hợp

Đặc trưng này cho ta hiểu rằng ca dao, tục ngữ có nghệ thuật riêng,nhưng chúng thể hiện được tính thống nhất chung đó là ca dao, tục ngữ phảnánh được thế giới quan, nhân sinh quan, tình cảm, tâm trạng, quan niệm củacon người trước hiện thực

Nghệ thuật mang tính tổng hợp của ca dao, tục ngữ thể hiện ở chỗ nókết hợp nhuần nhuyễn các yếu tố của ngôn từ và các yếu tố khác của nghệthuật để tạo nên hiệu quả cảm thụ cao trong đời sống tinh thần của con người

Vì lẽ đó, ta thấy sức lan tỏa của ca dao, tục ngữ có thể đi đến mọi ngóc ngáchcủa tâm hồn cá nhân và đến mọi tầng lớp trong xã hội

Thứ ba, ta nhận thấy rằng, ca dao, tục ngữ là một loại hình nghệ thuật

mang tính truyền miệng

Đặc trưng này của ca dao, tục ngữ cho thấy phương thức tồn tại của nó

là nói, hát, kể Trong buổi đầu của lịch sử khi con người chưa có chữ viết,chưa có sự phân công lao động để có người sáng tác và truyền bá thì rõ ràngcác tác phẩm nghệ thuật của văn học dân gian như ca dao, tục ngữ bao giờcũng lấy các cá nhân trong cộng đồng làm tác giả, và do đó, cộng đồng cũnglàm chức năng truyền bá bằng con đường truyền miệng Nhưng không phảibất kỳ sáng tác nào cũng được truyền miệng, mà chỉ có những tác phẩm thực

sự có giá trị mới được lưu truyền Ở đây cho thấy sự truyền miệng của chaông ta cũng là sự sàng lọc và gọt dũa theo các cảm quan độc đáo của cả mộtcộng đồng Chính vì thế, bằng con đường này ca dao, tục ngữ đã đến với conngười một cách tự nhiên, dễ dàng, nó giải tỏa mọi tâm tư, tình cảm của conngười trong cuộc sống đời thường

Từ các đặc trưng trên của ca dao, tục ngữ, trên phương diện triết học tathấy ca dao, tục ngữ là một hình thức đặc thù của sự phản ánh hiện thực Điềunày có nghĩa là trên bình diện triết học, xét từ các đặc trưng đến tính chỉnh thểcủa ca dao, tục ngữ đều thấy rằng nó là một bộ phận cơ bản, một nét chủ yếutrong diện mạo tinh thần của đất nước ta Và do vậy, xét đến cùng, ca dao tụcngữ bao giờ cũng phản ánh hiện thực bằng “con mắt chung” của những ngườilao động qua các thời đại, đó chính là nét đặc thù của hình thái tinh thần này.Nhờ vậy mà ca dao, tục ngữ Việt Nam đã đóng góp một phần to lớn vào khotàng văn học dân gian Việt Nam, để văn học dân gian Việt Nam được coi như

“một kho bách khoa từ điển Việt Nam, kho tài liệu vô tận cho mọi ngành khoahọc xã hội Việt Nam”

Có thể nói, ca dao, tục ngữ ra đời trên cơ sở của một lực lượng sản xuấtphát triển nhất định và một quan hệ sản xuất tương ứng với lực lượng sản xuất

ấy Mặt khác, ca dao, tục ngữ nảy sinh và phát triển trên cơ sở những cảm xúcthẩm mỹ của con người ở các thời đại lịch sử khác nhau Bởi vì trong bản

chất, ca dao, tục ngữ là một hình thức nghệ thuật của ngôn từ Nghĩa là khi mànhững điều kiện sinh hoạt vật chất của con người cho phép họ vượt ra khỏikhuôn khổ của sự kiếm sống thuần túy, tức là khi cảm xúc thẩm mỹ không bị

lệ thuộc vào những nhu cầu thực tiễn thô thiển, thì ca dao, tục ngữ được nảysinh trước hết là từ những hoạt động thực tiễn, mà đặc biệt là thực tiễn sảnxuất vật chất Chính trong quá trình ấy mà cảm quan thẩm mỹ của con ngườiđược hình thành và phát triển để tạo nên các câu ca dao, tục ngữ đa dạng vàphong phú

Như vậy, ca dao tục ngữ dù được gọi bằng ngôn ngữ nào đi chăng nữathì nó vẫn là một hình thái ý thức xã hội, một hình thức của nghệ thuật ngôn

từ tồn tại bằng phương thức truyền miệng, xét đến cùng nó từ tồn tại xã hội

mà ra, phản ánh tồn tại xã hội Nên có thể nói rằng, sự hình thành và vị trí của

ca dao, tục ngữ xét trên mọi phương diện đã rõ ràng, vấn đề là tùy góc độnghiên cứu và tiếp cận nó, đồng thời, vị trí của ca dao, tục ngữ còn được thểhiện ở tính nhiều chức năng của nó đã làm cho giá trị thực tiễn của nó sáng tỏ

Ở ca dao tục ngữ ta thấy rõ chức năng giáo dục, chức năng thẩm mỹ, chứcnăng nhận thức và chức năng sinh hoạt thống nhất với nhau, nhờ vậy, nó làmột bộ phận cơ bản của văn hóa dân gian

1.2 Những điều kiện hình thành ca dao, tục ngữ Việt Nam

Như đã nói ở trên, ca dao tục ngữ là một hình thức sáng tác của ngườixưa, nó là sản phẩm tất yếu của lịch sử khi xã hội đã đạt đến giai đoạn canhtác nông nghiệp, khi yêu cầu của thực tiễn đấu tranh sản xuất đòi hỏi conngười phải giải thích tự nhiên để tác động vào tự nhiên; đồng thời cũng là lúcgiai cấp xuất hiện và cuộc đấu tranh giai cấp đã bắt đầu đòi hỏi con ngườithấy bức thiết phải giải thích xã hội, tìm hiểu xã hội và tỏ thái độ trong cuộcđấu tranh xã hội ngày càng trở nên gay gắt Đứng về mặt lịch sử của tư duy

mà nói thì ca dao, tục ngữ ra đời cũng còn là kết quả của trình độ khái quát

hóa và trừu tượng hóa tư duy của con người đã phát triển đến một trình độnhất định.

1.2.1 Điều kiện kinh tế - xã hội

Có rất nhiều nghiên cứu khác nhau về tình hình kinh tế xã hội ở ViệtNam trong lịch sử, song cho đến nay, những nghiên cứu ấy vẫn chưa đi đếnthống nhất ở cách phân kì xã hội trong lịch sử Việt Nam Tuy nhiên, khi cùngbàn đến một kiểu phương thức sản xuất tiêu biểu nhất từng tồn tại nhiều nhấttrong nhiều giai đoạn lịch sử ở Việt Nam thì đó là phương thức sản xuấtphong kiến hay gọi là phương thức sản xuất châu Á - phương thức sản xuấtchủ đạo nhất trong nhiều giai đoạn lịch sử ở Việt Nam

Trong lịch sử Việt Nam, phương thức sản xuất phong kiến cũng chưabao giờ phát triển đến trình độ điển hình Bởi vì trên thực tế, ở các triều đạitrong lịch sử, bản thân phương thức sản xuất phong kiến luôn đứng trước haikhuynh hướng Một là, khuynh hướng cũng dựa trên chế độ sở hữu ruộng đấttối cao của nhà nước để củng cố chế độ phong kiến tập quyền; hai là, khuynhhướng dựa trên tư hữu ruộng đất dẫn đến chế độ phong kiến phân quyền cát

cứ Tuy nhiên, nếu coi phương thức sản xuất chủ đạo trong lịch sử Việt Nam

dù là phương thức sản xuất phong kiến (tập quyền là chủ yếu và cả phânquyền) hay là phương thức sản xuất châu Á nói chung, thì tất cả đều là mộtkiểu phương thức sản xuất đan xen, trong đó cả phương thức sản xuất nô lệ,thậm chí cả kiểu phương thức sản xuất tiền tư bản chủ nghĩa Chính sự đanxen ấy đã tạo nên một kiểu phương thức sản xuất phong kiến kiểu châu Á đặctrưng trong lịch sử Việt Nam

Như vậy, suy đến cùng chế độ sở hữu ruộng đất chính là yếu tố quyếtđịnh phương thức sản xuất trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, mà ngự trị ởđây là chế độ sở hữu ruộng đất công Tuy nhiên, bên cạnh yếu tố sở hữuruộng đất mang tính quyết định ấy, việc có nhiều hình thức sử dụng nguồn lao

động cũng là yếu tố quyết định những hình thức khác nhau của phương thức sảnxuất kiểu châu Á đặc trưng ở Việt Nam Hơn nữa, cũng với nền tảng kinh tế ấy

là việc tổ chức hệ thống bộ máy chính quyền cơ sở đó được kiến tạo ngày càngthể hiện sự phù hợp với điều kiện kinh tế đó Đặc biệt, kể từ cuộc cải cách đầutiên trong lịch sử, từ chỗ việc quản lý trực tiếp xã hội thông qua vai trò tầng lớpgia trưởng và tộc trưởng ở công xã nông thôn, đến chỗ thiết lập chính quyền cơ

sở đã bước đầu đặt nền móng cho việc xây dựng chế độ phong kiến trung ươngtập quyền mà các triều đại sau này không ngừng củng cố

Trong giai đoạn đầu của chế độ phong kiến ở nước ta (từ thời Lê Sơ trở

về trước), chế độ phong kiến Việt Nam sơ kỳ vừa mang hình thức phân quyềncát cứ, vừa mang tính chất nô lệ Gọi như vậy là vì, phần lớn ruộng đất bị tậptrung trong những điền trang dưới quyền chiếm hữu của giai cấp phong kiếnbóc lột nông nô và gia nô Nhìn chung, ruộng đất thuộc quyền sở hữu của nhàvua chiếm phần rất lớn, đại bộ phận địa chủ mà ruộng đất phải nộp vẫn thuộc

về nhà vua và chiếm gần hết tổng số thu của nhà vua Tuy vậy, do ruộng đấtnhà vua ban cấp cũng chiếm phần khá lớn nên một bộ phận địa tô không nhỏ

đó chui vào tầng lớp quý tộc, vương hầu Ngoài ra, do ruộng đất tư chỉ chiếmvai trò rất khiêm tốn nên địa tô rơi vào tay địa chủ tư hữu chiếm phần nhỏ.Đây là cơ sở kinh tế củng cố chế độ xã hội phong kiến trung ương tập quyềnViệt Nam

Từ thời kỳ Lê sơ trở về sau (từ thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XIX), ruộng đấtthuộc quyền sở hữu của nhà vua ngày càng bị thu hẹp, ruộng đất do nhà vua bancấp cũng bị giảm sút theo Ngược lại, ruộng tư ngày càng phát triển và đến giữathế kỷ XIX, diện tích ruộng tư đã vượt diện tích ruộng công, sự phân phối địa tôphong kiến cũng có sự thay đổi tương ứng Lúc này, đại bộ phận địa tô chuyểnvào tay giai cấp địa chủ tư hữu, nhà vua nhận được phần ít hơn trước Phần địa tôcủa bọn quan lại, vương hầu cũng bị giảm so với tổng thể

Về thực chất, đây là sự thay đổi về phân phối địa tô trong nội bộ giai cấpphong kiến, địa chủ Nó không hề làm giảm mức độ bóc lột của giai cấp phongkiến đối với nông dân Trái lại, để thỏa mãn nhu cầu chi tiêu ngày càng lớn, nhànước phong kiến đã tìm đủ mọi cách để bóc lột nông dân ngày càng thậm tệ, dãman hơn Địa tô hiện vật chiếm vai trò chủ yếu trong suốt thời kỳ phong kiến ởnước ta Sự thống trị của hình thức địa tô hiện vật ở nước ta có phần xuất phát từnền kinh tế tự nhiên, lạc hậu chiếm vị trí chủ yếu trong các xã hội phong kiến ởnước ta Tính chất tự cấp, tự túc cũng rất nặng nề, sản phẩm nông nghiệp đi vàolưu thông rất ít, tô tiền chỉ có thể giữ vai trò thứ yếu.

Dưới xã hội phong kiến Việt Nam cũng phát sinh nhiều hình thức thuthuế khác: tô lao dịch và nhiều loại thuế bằng tiền được gọi là phụ thu, “lệlàng” đi kèm với tô thuế chính Nhưng nếu cộng các khoản tô thuế phụ đó lại,

có nhiều nơi nhiều khoản thậm chí là cao hơn nhiều so với tô thuế chính Chỉnhững khoản tô, thuế đó được nhà nước quy định thành chế độ, văn bản cũng

đã khẳng định được mức độ bóc lột của giai cấp phong kiến đối với nhân dân

ta là rất nặng nề Không những thế, có rất nhiều cấp quan lại, chức tước từtỉnh, huyện đến hương tùy tiện nâng mức quy định của nhà nước thêm nhiềukhoản lệ làng để bóp nặn, bóc lột nhân dân

Ở các nước Tây Âu, chế độ phong kiến phổ biến chỉ tồn tại khoảng 13đến 15 thế kỷ, sau đó chuyển sang chế độ xã hội khác (chế độ tư bản chủnghĩa) Ở nước ta, chế độ phong kiến kéo dài đến 20 thế kỷ Sự bóc lột củavua chúa, phong kiến Việt Nam đã lấy hết sản phẩm thặng dư của người nôngdân, không những thế, người nông dân cũng bị quan lại tham nhũng, địa chủ,cường hào và bọn cho vay nặng lãi thi nhau cấu xé, bòn rút, Do đó, việc duytrì được lối sản xuất giản đơn cũng khó khăn nói gì đến lối sản xuất mở rộng.Khi mà sản xuất trì trệ, nguồn thu để đáp ứng mọi chi tiêu của nhà nước càng

ngày càng tăng thì thuế khóa sẽ đè nặng lên đời sống nhân dân Việt Nam màtuyệt đại bộ phận là nông dân.

Về phần chi tiêu của Nhà nước phong kiến tuy có những hoạt động phátchẩn, hỗ trợ nông dân bị mất mùa, đói kém, nhưng bản chất đó chỉ là nhữngviệc nhất thời nhằm xoa dịu sự phẫn nộ của nông dân, không xuất phát từquan điểm lo lắng đến đời sống ấm no, lâu dài của nhân dân Nhà nước khôngquan tâm đến đầu tư phát triển kinh tế, xã hội, ổn định đời sống mà tuyệt đại

bộ phận cùng quỹ được sử dụng vào phần nuôi dưỡng vua chúa, hoàng thân,quốc thích với đời sống xa hoa, xây dựng cung đình lộng lẫy, nguy nga, bộmáy quan lại cồng kềnh, tốn kém, chỉ biết tìm cách vơ vét cho đầy túi thamkhông đáy của họ Sự đóng góp của nhân dân đến kiệt quệ, cùng cực cũngnhư “gió vào nhà trống”, bao nhiêu cũng không đủ, ngân quỹ vẫn khánh kiệt,trống rỗng

Kể từ năm 1858 khi Pháp đặt chân vào xâm lược Việt Nam cấu kết vớiđịa chủ phong kiến Việt Nam thi hành những chính sách cai trị vô cùng tànđộc làm cho đời sống của nhân dân Việt Nam vô cùng thống khổ Nhân dân taphải chịu cảnh áp bức bóc lột nặng nề, một cổ hai tròng Một mặt, nhân dân taphải đối mặt với những chính sách tàn bạo, dã man của thực dân Pháp, mặtkhác phải chịu sự bóc lột của cường hào, địa chủ phong kiến làm cho đời sốngcủa người dân trở nên điêu đứng, lầm than không lối thoát

Vào thời Pháp - Nhật, cuối những năm 1944 và đầu những năm 1945,dưới chính sách cai trị và bóc lột của Pháp, Nhật, nhân dân ta đã phải trải quamột nạn đói kinh hoàng làm hơn hai triệu đồng bào bị chết đói Sau cuộckháng chiến chống thực dân Pháp vô cùng gian khổ, dân tộc ta phải trải quamột cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ lâu dài Những gì mà nhân dân taphải gánh chịu qua hai cuộc chiến không gì có thể so sánh được

Như vậy, tương ứng với điều kiện phát triển kinh tế, mà kinh tế nôngnghiệp luôn đóng vai trò chủ đạo, và gắn với nó là chế độ sở hữu ruộng đấtcông bao trùm lên nhiều hình thức sở hữu khác, quan hệ phân phối địa tôphong kiến cùng với chế độ lao dịch, quan hệ quản lý với bộ máy trung ươngtập quyền phong kiến đã trở thành cơ sở quyết định hình thành một kiểu kếtcấu kinh tế - xã hội đa dạng, chồng chất, phủ lấp và đan xen lẫn nhau tronglịch sử Việt Nam Thực tiễn xã hội đó đã đặt con người trước câu hỏi vì saonhững người phải lao động nặng nhọc, phải hy sinh trong chiến tranh lại phảisống một cuộc đời hết sức thiếu thốn khổ sở, trong khi những kẻ không phảilao động, cũng không phải hy sinh trong chiến tranh lại được sống sungsướng, ấm no? Tóm lại, con người có rất nhiều khó khăn cần phải khắc phục,đứng trước rất nhiều mâu thuẫn cần phải giải quyết Mà bao trùm tất cả làmâu thuẫn trong thực tiễn sản xuất và mâu thuẫn trong thực tiễn đấu tranh xãhội Điều đó đã được phản ánh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam.

1.2.2 Điều kiện văn hóa - tư tưởng

Văn hóa Việt Nam thuộc loại hình văn hóa nông nghiệp lúa nước vớimột số đặc trưng, liên quan chặt chẽ với nhau Trong cách ứng xử đối vớithiên nhiên, do nông nghiệp lúa nước phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên nên chaông ta đã hình thành ý thức rất tôn trọng, sống hài hòa với thiên nhiên, khôngdám ganh đua với thiên nhiên Về nhận thức, nghề nông nghiệp lúa nước cũngphụ thuộc vào không ít các yếu tố như mưa, nắng, trời, đất,… và các yếu tố đóquan hệ khăng khít với nhau, do vậy cách tư duy tổng hợp, biện chứng ra đời

Tổ chức cộng đồng thể hiện trên hai khía cạnh là nguyên tắc tổ chức và cáchthức tổ chức cộng đồng Do làm nông nghiệp, sống cố định, lâu dài với nhau,nên đã hình thành nguyên tắc sống trọng tình, trọng đức, trọng văn trong đờisống của cha ông Từ lối tư duy tổng hợp và biện chứng, luôn phải đắn đo cânnhắc của người làm nông nghiệp, cùng với lối sống tình cảm nên

đã dẫn đến cách tổ chức cộng đồng theo lối linh hoạt, luôn biến đổi cho phùhợp với hoàn cảnh cụ thể Nguyên tắc sống trọng tình cảm và nhu cầu cuộcsống hòa thuận làm cho lối sinh hoạt của cha ông ta càng thấm đượm cách đối

xử hòa hiếu với nhau trong cộng đồng mình và với cộng đồng khác Chínhđiều này đã quy định triết lý hòa hiếu, quân bình, cương nhu nhưng hơi thiên

về nhu, về tình Xã hội Việt Nam truyền thống nhìn chung là xã hội nôngnghiệp trồng lúa nước theo thời vụ, vì thế con người trồng lúa nước có nhiềuđặc tính giống như nước, thường nghĩ về sự vận động theo chu kỳ, tuần hoàn,vòng tròn, điều này hoàn toàn khác với cách nghĩ của người sống trên thảonguyên, sa mạc

Mặt khác, lịch sử Việt Nam là lịch sử chiến thắng oanh liệt giặc ngoạixâm Hiếm có dân tộc nào trên thế giới phải chống ngoại xâm nhiều lần nhưViệt Nam Từ thế kỉ thứ III TCN cho đến nay, Việt Nam đã buộc phải thựchiện gần 20 cuộc chiến tranh lớn giữ nước và khoảng hơn 100 cuộc khởinghĩa giành độc lập Tổng số thời gian kháng chiến giữ nước và đấu tranhchống đô hộ ngoại bang với những cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóngdân tộc đã trên 12 thế kỷ Cuộc kháng chiến diễn ra trong so sánh lực lượngrất chênh lệch, trong hoàn cảnh chỉ có một cơ sở vật chất tương đối nhỏ bé,đất không rộng, người không đông, cuộc chiến đấu hết sức ác liệt Do đó, conđường sống còn và chiến thắng của dân tộc ta là phải biết phát huy sức mạnhtoàn dân, sức mạnh vật chất và sức mạnh tinh thần của dân tộc Truyền thốngyêu nước, lòng tự hào dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường bất khuấtđược phát huy cao độ Trong lịch sử Việt Nam, mô hình nhân cách đạo đứccủa người anh hùng cứu nước chống giặc ngoại xâm là mô hình mang tínhphổ biến và được đề cao hơn cả Hình tượng các vị anh hùng dân tộc như Hai

Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Tuấn, Lê Lợi, Nguyễn Trãi,Quang Trung,… đã in đậm trong nền văn hóa đạo đức Việt Nam

Bên cạnh đó, trong thời cổ đại, Việt Nam không trải qua thời kỳ pháttriển của chế độ chiếm hữu nô lệ Xã hội phát triển qua nhiều giai đoạn kế tiếpnhau, ứng với mỗi giai đoạn lịch sử phát triển là một hình thái kinh tế - xã hội.

Sự tiến triển của hình thái kinh tế - xã hội của mỗi nước mang những nét đặcthù có ảnh hưởng đến sự phát triển văn hóa, ý thức, quan niệm sống của ViệtNam cổ đại Quan hệ nô tỳ tức chế độ nô lệ gia trưởng có phát triển trong mức

độ nào đó nhưng không bao giờ trở thành quan hệ chi phối, thống trị xã hội,

do đó để lại dấu ấn nhất định trong mối quan hệ cũng như tình cảm của conngười Chế độ phong kiến Việt Nam hình thành gắn liền với sự xuất hiện vàthống trị của phong kiến phương Bắc và trưởng thành cùng với các trào lưuchống phong kiến phương Bắc, giành độc lập cho dân tộc Trong thời kỳthống trị của chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa tư bản có nảy sinh và phát triểntrong một mức độ nào đó, nhưng Việt Nam không trải qua một thời kỳ thốngtrị của chủ nghĩa tư bản Do đó, chủ nghĩa dân tộc tư sản có ảnh hưởng nhấtđịnh, nhưng không giữ vai trò chi phối tư tưởng truyền thống của dân tộc

Điểm cần chú ý là, Việt Nam nhìn chung nằm trong khung cảnh củaphương thức sản xuất châu Á, thực ra gọi là phương thức sản xuất châu Ánằm ở giai đoạn quá độ từ cộng sản nguyên thủy lên chiếm hữu nô lệ Ở châu

Âu có trải qua một giai đoạn tương đối ngắn so với lịch sử, còn ở châu Á, nóảnh hưởng dai dẳng, lâu dài cho đến tận thế kỷ XX

Mặt khác, hệ tư tưởng phong kiến Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắccủa Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo Đặc biệt từ thế kỷ XV về sau, chế độphong kiến chuyển sang mô hình chế độ quân chủ Nho giáo với vai trò chiphối của hệ tư tưởng Nho giáo và nó có nhiều ảnh hưởng đối với đời sống vănhóa, tinh thần của Việt Nam Tuy nhiên, mô hình lý tưởng về con người Nhogiáo nhào nặn đã để lại dấu ấn rất đậm trong thế giới quan, nhân sinh quan,nền nếp tư duy, cung cách ứng xử của nhiều thế hệ Có thể nói, chế độ phong

kiến Việt Nam dựa trên nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu tồn tại hàng ngànnăm đã xây dựng cho nó một trật tự, đó là trật tự khắt khe của những quan hệgia trưởng, là trật tự nghiệt ngã Nó mang đặc điểm hoài cổ, cực kì bảo thủ vàtrì trệ, nó đã tạo nên khuôn thước trật hẹp, gò bó mọi tư tưởng, tình cảm củacon người.

Giai đoạn văn hóa Việt Nam hiện đại được hình thành dưới ngọn cờcủa chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa Mác - Lênin Với sự hội nhập sâu rộngvào nền văn minh thế giới hiện đại, đồng thời gìn giữ, phát huy bản sắc dântộc, văn hóa Việt Nam hứa hẹn một đỉnh cao lịch sử mới Có thể nói, xuyênsuốt toàn bộ lịch sử Việt Nam, đã có ba lớp văn hóa chồng lên nhau là lớp vănhóa bản địa, lớp văn hóa giao lưu với Trung Quốc và khu vực, lớp văn hóagiao lưu với phương Tây Nhưng đặc điểm chính của Việt Nam là nhờ nguồngốc văn hóa bản địa vững chắc nên đã không bị ảnh hưởng văn hóa ngoại laiđồng hóa, trái lại còn biết sử dụng và Việt hóa các ảnh hưởng đó làm giàu chonền văn hóa dân tộc Tất cả đã làm nên một nền văn hóa Việt Nam luôn có sựthống nhất trong tính đa dạng Dân tộc Việt Nam vốn có nền văn hóa lâu đời,mang bản sắc riêng, đầy sức sống và đã từng có những mặt phát triển cao, ví

dụ như nghệ thuật đúc trống đồng, các tri thức về nông nghiệp, y học, kỹ thuậtquân sự,… Trong phong tục tập quán, có những phong tục tập quán mang bảnsắc dân tộc, duy trì tinh thần cộng đồng trong dân tộc Những thuần phong mỹtục cùng với toàn bộ nền văn hóa ấy nói lên những nét hồn nhiên, chất phác,yêu đất nước, yêu con người, lạc quan yêu đời, đậm đà tình nghĩa

Bên cạnh đó, xét về mặt tín ngưỡng dân gian thì ở Việt Nam, tínngưỡng của người Việt cổ xưa đã bao hàm: tín ngưỡng phồn thực, tín ngưỡngsùng bái tự nhiên và tín ngưỡng sùng bái con người Con người cần sinh sôi,mùa màng cần tươi tốt để duy trì và phát triển sự sống nên đã nảy sinh tínngưỡng phồn thực Tín ngưỡng này tồn tại lâu dài, dưới hai dạng biểu hiện:

thờ sinh thực khí nam và nữ Dấu tích trên còn để lại ở nhiều di vật tượng vàchân cột đá, trong trang trí các nhà mồ ở Tây Nguyên, trong một số phong tục

và điệu múa, rõ nhất là ở hình dáng và hoa văn các trống đồng cổ Nôngnghiệp trồng lúa nước phụ thuộc nhiều vào yếu tố tự nhiên đã đưa đến tínngưỡng sùng bái tự nhiên Ở Việt Nam, đó là tín ngưỡng đa thần và coi trọng

nữ thần, lại còn thờ cả động vật và thực vật, thực vật được tôn sùng nhất làcây lúa

Ca dao, tục ngữ Việt Nam là một hình thức nghệ thuật độc đáo, gắn bóvới nhân dân ta từ buổi sơ khai cho đến nay Từ lúc hình thành cho đến nay,

ca dao tục ngữ bao giờ cũng gắn liền mật thiết với mọi sinh hoạt của đời sốngnhân dân Việt Nam Thiên nhiên, công việc lao động, sinh hoạt hội hè, đìnhđám, các cuộc gặp gỡ giữa thanh niên nam nữ, những buổi tụ họp vui chơi củatrẻ em,… là môi trường để nảy sinh các sáng tác văn học dân gian mà điểnhình là sự xuất hiện của ca dao, tục ngữ Ca dao, tục ngữ là một thể loại vănhọc dân gian truyền miệng, sản phẩm của quá trình sáng tác tập thể, là tiếngnói chung của cả một cộng đồng chứ không phải của riêng một cá nhân cụthể, nhằm mục đích phục vụ trực tiếp các sinh hoạt khác nhau trong đời sốngcộng đồng Có thể nói, ca dao tục ngữ là tiếng nói của con tim, khối óc, nêntrong giao tiếp ai ai cũng thích truyền đạt cho nhau, do đó nó trở thành phổbiến Tục ngữ và ca dao đã được truyền miệng và gọt dũa từ đời nọ qua đờikia nên câu văn rất tự nhiên, trong sáng và đã biểu lộ tính tình, phong tục tậpquán của nhân dân ta một cách trong sáng và chân thực Tuy nhiên, tínhtruyền miệng làm nảy sinh một hệ quả đó là tính dị bản trong tác phẩm vănhọc dân gian Điều này cũng rất dễ hiểu bởi lẽ, Việt Nam dưới thời phongkiến, tới hơn 90% dân số nước ta bị mù chữ, cho nên truyền miệng chính làcon đường, phương thức hữu hiệu nhất đáp ứng được những đòi hỏi sáng tạo

và hưởng thụ nghệ thuật của họ

Như vậy, từ những điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa - tư tưởng trênchúng ta thấy từ khi xuất hiện xã hội loài người, để tồn tại và phát triển, conngười phải lao động kiếm sống và đấu tranh chống chọi với thiên nhiên khắcnghiệt và những thế lực thù địch Trong lao động và cuộc sống hàng ngày conngười không ngừng tìm tòi và khám phá thế giới, trước hết là để thích nghivới môi trường sống, sau đó là để khai thác và cải tạo môi trường phục vụ chocuộc sống của mình, đồng thời tích lũy những kinh nghiệm lịch sử, xã hội.Nhờ đó, loài người dần nắm vững ngày càng nhiều quy luật của các sự vật,hiện tượng khách quan, tích lũy, hệ thống hóa ngày càng nhiều kinh nghiệmphong phú, đa dạng trên mọi lĩnh vực hoạt động Mặt khác, người dân ViệtNam còn phải chịu nhiều tầng áp bức trải qua nhiều giai đoạn khác nhau,người nông dân luôn là những người thấp cổ bé họng, chịu nhiều thiệt thòi Aicũng biết được rằng trình độ giải thích thế giới của con người phụ thuộc vàotrình độ tri thức của họ Mà trình độ tri thức lại do trình độ sức sản xuất của

xã hội quyết định Cho nên chúng ta có thể kết luận rằng, ca dao, tục ngữ làmột sản phẩm tất yếu của giai đoạn xã hội đương thời Và đặc biệt hơn cả làdưới đời sống xã hội ngột ngạt, đầy rẫy những bất công và nhiều tầng áp bức

mà con người chưa thể tự giải thoát nổi mình thì ca dao tục ngữ là cách giảiquyết lý tưởng nhất cho con người về mặt tư tưởng Bên cạnh đó,trong bảnthân mỗi con người Việt Nam luôn chứa đựng tinh thần nhân văn cao cả.Trong cuộc sống, họ luôn mong muốn những điều tốt đẹp, luôn mong muốnsống một cuộc sống hài hòa với tự nhiên, có được sự thương yêu lẫn nhaugiữa những con người sống trong cùng một xã hội Tất cả những mong muốn

đó đã được cha ông ta gửi gắm khéo léo trong những câu ca dao, tục ngữphong phú và đa dạng

1.3 Khái niệm triết lý và triết lý nhân sinh

1.3.1 Khái niệm triết lý

Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Khoa học - Xã hội - Nhân văn - Viện

ngôn ngữ (Nxb Từ điển Bách khoa, 2007), triết lý được hiểu theo hai nghĩa:Khi “triết lý” là một danh từ thì nó được hiểu là ý niệm của nhân loại Triết lýcũng như bao nhiêu giá trị khác, phải biến đổi theo hoàn cảnh xã hội, theophương tiện sinh hoạt của con người Khi “triết lý” là một động từ thì đượchiểu là: tỏ ý niệm của riêng mình về việc gì đó

Văn hóa là cội nguồn nuôi dưỡng các triết lý, các tư tưởng và hệ thốngtriết học, là điều kiện tất yếu cho sự tồn tại và phát triển của các hệ thống triếthọc Các triết lý, các hệ thống triết học là những bộ phận cốt lõi nhất trongnền văn hóa của một dân tộc Xét trên nhiều khía canh, triết lý luôn ở tầmthấp hơn so với các hệ thống triết học, song nó cũng là chất liệu của các hệthống triết học

Các triết lý xuất hiện, phát triển và hoạt động trong đời sống xã hội và

cá nhân, mỗi yếu tố đều trực tiếp hoặc gián tiếp liên hệ với nhau Trong cáctriết lý đã có thể hiện những quan niệm khác nhau về các yếu tố cơ bản và cácmặt của hoạt động sống của con người: vị trí con người, các quan hệ xã hội,đời sống tinh thần và các giá trị của cuộc sống con người Những quan niệm

ấy ẩn chứa bên trong các nội dung, chương trình, phương thức hoạt độngchung của xã hội và được cụ thể hóa bằng những quan niệm cụ thể hơn, địnhhướng cho những hoạt động của các cá nhân và cộng đồng

Ca dao, tục ngữ Việt Nam và triết học là hai lĩnh vực hoàn toàn khácnhau nhưng về phương diện nào đó lại rất gần gũi với nhau Ca dao, tục ngữ

là sự đúc kết những kinh nghiệm của con người trong quá trình lao động, sảnxuất, mang tính triết lý cao Do đó, nhiều người còn gọi ca dao, tục ngữ ViệtNam là triết lý dân gian hay triết học của nhân dân lao động Việt Nam

Làm rõ mối quan hệ giữa triết lí và triết học, trong bài viết “Mấy suy

nghĩ về Triết học và triết lý” của tác giả Hồ Sĩ Quý trên Tạp chí Triết học số

3/1998, tác giả cho rằng: “… dù quan niệm khác nhau đến mấy, trước hếtchúng ta cũng phải thừa nhận rằng, nếu đã tồn tại với tính cách triết học thìđương nhiên triết học nào cũng trực tiếp hoặc kín đáo bộc lộ tính hệ thống củanó; tức là nó phải tồn tại ở trình độ một hệ thống, hoặc tiểu hệ thống nhữngquan điểm, những quan niệm hoặc tư tưởng… có ý nghĩa phương pháp luận

và thế giới quan (hoặc nhân sinh quan) và những vấn đề chung nhất của mọitồn tại và của sự nhận thức cũng như đánh giá về mọi tồn tại đó Như vậy,đụng đến triết học là đụng đến tính hệ thống của nó Nói một cách khác, khithuật ngữ triết học được sử dụng, tức là khi người ta buộc phải xem xét những

tư tưởng, quan điểm… trong hệ thống nội tại của chúng Không hoặc chưa thểđược gọi là triết học nếu những tư tưởng, quan điểm, quan niệm… nào đókhông (hoặc chưa) đạt tới trình độ tồn tại trong cấu trúc của một hệ thống xácđịnh Thông thường các tư tưởng, trường phái hoặc nền triết học điển hìnhbao giờ cũng đạt tới trình độ của những hệ thống chặt chẽ ở mức độ nhất địnhtrong logic vốn có của chúng…Người ta khó có thể gọi một quan niệm dângian, một thành ngữ hoặc tục ngữ cụ thể nào đó là triết học được, dù rằngthành ngữ hoặc tục ngữ đó cũng chứa đựng những tư tưởng không kém phầnsâu sắc về mặt nhân sinh quan hoặc về mặt phương pháp luận và thế giớiquan” [42, tr 56-57]

Như vậy theo Hồ Sỹ Quý những tư tưởng chứa đựng trong các thànhngữ, tục ngữ hoặc những khái quát đơn lẻ tương tự như vậy chỉ là những triết

lý chứ không phải là triết học Vậy, triết lý là gì?

Ông viết: “Mặc dù ở nước ta có một số người dịch philosophy là triết lýnhưng trong tiếng Việt, chúng ta đều biết triết lý và triết học là các khái niệmkhác nhau, dùng để biểu đạt, phản ánh những đối tượng khác nhau Nếu như

trong đời sống xã hội thuật ngữ triết học chỉ được sử dụng như một danh từ vàđôi khi được sử dụng như một tính từ, thì triết lý thường xuyên được sử dụngvới cả ba tư cách danh từ, tính từ và động từ Về đại thể, triết lý có thể và nênđược hiểu là những tư tưởng, quan điểm hay quan niệm… mang tính kháiquát cao; được phản ánh một cách cô đúc dưới dạng các mệnh đề hoặc cácphán đoán thường là trau chuốt về mặt ngôn ngữ; và được sử dụng trong đờisống xã hội với tính cách là những định hướng cho hoạt động của con người

về mặt thế giới quan, phương pháp luận hoặc nhân sinh quan” [42, tr 57]

Theo ông, bàn luận về giá trị của triết lý nói chung, triết lý dân gian nóiriêng, người ta dễ dàng nhận ra điểm hạn chế của triết lý trong so sánh vớitriết học: “Nếu có thể đem so sánh với triết học thì triết lý luôn ở trình độ thấphơn về tính hệ thống, độ toàn vẹn và khả năng nhất quán trong việc giải quyếtvấn đề về mối quan hệ giữa tồn tại và tư duy Nói một cách khác, nếu khôngphải là tất cả thì cũng là trong đa số các trường hợp, triết lý thường thiếu chặtchẽ hơn, phiến diện hơn và có khả năng chứa đựng mâu thuẫn so với triếthọc” [42, tr 57]

Trong bài viết “Giá trị bền vững của triết lý dân gian trong toàn cầu

hóa” của tác giả Tô Duy Hợp tham gia hội thảo quốc tế “Toàn cầu hóa:

Những vấn đề triết học ở châu Á - Thái Bình Dương” do Viện Triết học tổchức tại Hà Nội, tháng 11 năm 2005, tác giả đã nêu cách hiểu của mình vềtriết lý nói chung, triết lý dân gian nói riêng: “Triết lý và triết học đều cùngmột phạm trù, đó là thế giới quan và nhân sinh quan Nhưng triết lý là thế giớiquan kinh nghiệm nó khác với triết học = thế giới quan lý luận”, còn “Triết lýdân gian là một loại hình triết lý mang tính dân gian Triết lý dân gian là tinhhoa của văn hoá dân gian”

Từ những quan điểm trên chúng ta có thể khẳng định rằng triết lý dângian không phải là triết học nhưng lại có mối quan hệ gần gũi với triết học;

trong triết lý dân gian, trong ca dao, tục ngữ chứa đựng những yếu tố triết học.Giá trị của triết lý nói chung, triết lý dân gian nói riêng đã được kiểm nghiệmbằng chính sức sống lâu bền của nó Và ngày nay, giá trị của nó đã được khoahọc thừa nhận.

1.3.2 Triết lý nhân sinh

Triết lý nhân sinh là quan niệm về cuộc sống của con người: lẽ sống củacon người là gì? Mục đích, ý nghĩa, giá trị của cuộc sống con người ra sao vàsống như thế nào cho xứng đáng? Trả lời cho những câu hỏi đó là vấn đề nhânsinh quan Khác với loài cầm thú, bất kì người nào cũng có quan niệm của mình

về cuộc sống Trong đời thường, đó là nhân sinh quan tự phát, “ngây thơ” củađại chúng, các nhà tư tưởng khái quát những quan điểm ấy nâng lên thành lýluận, tạo ra nhân sinh quan tự giác mang tính nguyên lý triết học Nhân sinh quanphản ánh tồn tại xã hội của con người, nội dung của nó biểu hiện những nhu cầu,lợi ích, khát vọng và hoài bão của con người trong mỗi chế độ xã hội cụ thể…Chủ nghĩa Mác là khoa học về các quy luật phát triển của lịch sử, chỉ rõ hoạtđộng của con người có tác dụng cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội, và qua đó mà tựcải tạo, tự nâng mình lên, đó là nhân tố quyết định sự tiến bộ xã hội Vì vậy, sứmệnh của mỗi người là thúc đẩy những quá trình phát triển xã hội đã chín muồi,những hoạt động lao động sáng tạo và cải tạo xã hội, đem lại một xã hội tốt đẹp,

tự do, ấm no, hạnh phúc cho mọi người, đồng thời qua đó mà hoàn thiện nănglực trí tuệ, tình cảm của bản thân mình

Tóm lại, nói đến triết lý nhân sinh là nói đến quan niệm về sinh mệnhcon người, cuộc sống của con người trong xã hội, mục đích và lẽ sống của conngười Vì vậy, triết lý nhân sinh trong ca dao tục ngữ Việt Nam chính là triết

lý, là những kinh nghiệm ông cha ta đã đúc kết được về sinh mệnh con người,

về cuộc sống của con người, mục đích và lẽ sống của con người trong

xã hội và về những ứng xử của con người trong mối quan hệ với tự nhiên và

xã hội

Tiểu kết chương 1

Ca dao, tục ngữ Việt Nam là tấm gương phản chiếu đời sống kinh tế xãhội qua quá trình lịch sử Trong ca dao Việt Nam, tư duy triết học được hìnhthành từ sự thể hiện tình cảm, thể hiện thế giới nội tâm bằng nghệ thuật ngôn

từ, bằng hình tượng để tạo nên các triết lý sâu sắc Ở tục ngữ, ta bắt gặp sựchắt lọc trí tuệ dân gian trước vũ trụ nhân sinh và về bản thân con người đãđạt được sự thâm diệu về nhận thức

Thông qua việc phân tích các đặc trưng của ca dao, tục ngữ Việt Nam,

ta nhận thấy ca dao, tục ngữ là một hình thức đặc thù của sự phản ánh hiệnthực Điều này có nghĩa là xét từ các đặc trưng đến tính chỉnh thể của ca dao,tục ngữ đều thấy nó là một bộ phận cơ bản, một nét chủ yếu trong diện mạotinh thần của đất nước ta

Mặt khác, ca dao, tục ngữ chính là sản phẩm tất yếu của lịch sử khi đãđạt đến một giai đoạn phát triển nhất định, và đứng về mặt lịch sử của tư duy,

ca dao tục ngữ ra đời là kết quả của trình độ khái quát hóa, trừu tượng hóa tưduy của con người

Chính vì thế, ca dao, tục ngữ là một di sản tinh thần quý báu, là kho trithức về kinh nghiệm sống và đạo lý làm người, chứa đựng những triết lý nhânsinh sâu sắc mà ông cha ta để lại cho dân tộc

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG CA DAO, TỤC NGỮ

VIỆT NAM 2.1 Quan niệm về đời người, ý nghĩa của cuộc đời con người

Từ xưa đến nay vấn đề về đời người đặc biệt là về nguồn gốc của conngười, của vạn vật, của sự sống và cái chết là những vấn đề lớn luôn được đặt

ra, nhất là khi con người bắt đầu có ý thức về bản thân mình, biết phân biệtvới muôn loài, có ý thức về quá khứ, hiện tại và tương lai

Có thể nói, khi quan tâm đến các hiện tượng của tự nhiên, của quá trìnhhình thành vũ trụ đồng thời là quá trình con người tìm mọi cách để giải thíchxem nhờ đâu, hay nguyên nhân nào đã làm xuất hiện các giống loài trên tráiđất, và đồng thời cũng chính là quá trình giải thích về nguồn gốc của conngười và sự sống chết của con người Sự hình dung về nguồn gốc con người

và đời sống của con người trong tư duy của người Việt xưa rất đa dạng vàphong phú khi con người đã tìm cách lý giải nguồn gốc của chính mình, nhậnthức về những thói quen, luật tục cùng với những sinh hoạt xã hội cụ thể

Khi lý giải về nguồn gốc con người, trong quan niệm của người Việtxưa vừa mang tính chất duy tâm hữu thần vừa chứa đựng những tư tưởng duyvật chất phác Họ cho rằng, bản thân con người cũng như vũ trụ và muôn loài

là do đấng thần linh toàn năng, có quyền phép vô biên sáng tạo ra: “Trời đất

sinh ra ta” [38, tr 99] Quan điểm này thoạt nhìn về mặt hình thức thì có vẻ

duy tâm, nhưng xét về mặt nội dung lại mang dáng dấp duy vật chất phác, đãnói đến nguồn gốc của sự vật, hiện tượng Trong quan điểm của người Việtxưa, con người chính là sản phẩm của giới tự nhiên, do trời đất sinh ra, nhưng

là sản phẩm cao quý nhất, tinh túy nhất và hoàn mỹ nhất của tự nhiên:

“Người ta là hoa đất” [38, tr 99] Câu tục ngữ có năm chữ nhưng mang

nhiều ý nghĩa hàm ẩn Hình ảnh hoa là hình ảnh của sự đẹp đẽ, thuần túy, là

kết tinh

tạo hóa ban tặng Tương tự thế, hoa đất chính là mạch sống của đất trời, cũng

có thể nói hoa đất chính là con người Con người chính là một sinh vật hoànhảo của vũ trụ, con người có hình thể, bản năng và trí tuệ, đó chính là thứ vũkhí mạnh nhất Trí tuệ đã đem lại cho con người sự tìm tòi khám phá, nhữngkiến thức khoa học tạo nên những bước ngoặt thành đạt đáng khâm phục.Trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên, bạt núi, ngăn sông, khai khẩn đấthoang, con người đã tin ở trí thông minh và sức lực của mình, con người đãđứng lên xây dựng một xã hội, một tinh cầu văn minh, câu tục ngữ trên đãkhẳng định được điều đó

Tuy rằng, những câu tục ngữ trên không trực tiếp nói đến nguồn gốccủa con người, nhưng dường như người Việt xưa đã nói đến quá trình tiến hóacủa thế giới vật chất, trong đó con người là sản phẩm hoàn thiện nhất của thếgiới tự nhiên Con người không chỉ là tâm điểm của trái đất mà còn là tâmđiểm của vũ trụ Người Việt xưa đã hiểu rằng con người dù ở đâu, ở thời đạinào cũng là chủ nhân của những giá trị vật chất và tinh thần, là chủ thể củalịch sử, cho nên, họ rất quý trọng giá trị của bản thân mình và ý thức đượcrằng sự tồn tại của chính bản thân con người là vô giá, không gì có thể so sánh

được, như những gì mà ông cha ta nhắc đến trong tục ngữ: “Người sống hơn

đống vàng”; “Một mặt người hơn mười mặt của” [39, tr 199].

Trên thế gian này, con người là thứ quý giá nhất Con người có thể làm

ra mọi thứ, con người nắm giữ, sử dụng thời gian làm ra vàng bạc, lúa gạo,biết suy nghĩ Sức lao động của con người là vô hạn và cũng là cái để conngười thực hiện những ước mơ, là phương tiện tồn tại cùng với thời gian Dângian ví con người còn quý hơn cả vàng bạc, của cải làm tôn giá trị của conngười tới mức đỉnh cao, bên cạnh đó người xưa còn muốn nhắn nhủ rằng có

con người thì sẽ có của cải vật chất, bởi người xưa đã từng nói: “Bàn tay ta

làm nên tất cả/ Có sức người sỏi đá cũng thành cơm” [39, tr 199] Từ ngàn