Khảo sát thành ngữ chỉ bộ phần cơ thể người trong tiếng lào có so sánh với tiếng việt

Mặc dù Lào và Việt Nam có tiếng nói, văn tự khácnhau, sáng tạo và lựa chọn các nền văn hóa cũng như các hình thức tổ chức chínhtrị – xã hội khác nhau, nhưng những nét tương đồng thì vẫn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MOUKSIKHAM KHEMDY

KHẢO SÁT THÀNH NGỮ CÓ TỪ CHỈ BỘ PHẬN

CƠ THỂ NGƯỜI TRONG TIẾNG LÀO (CÓ SO

SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MOUKSIKHAM KHEMDY

KHẢO SÁT THÀNH NGỮ CÓ TỪ CHỈ BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI TRONG TIẾNG LÀO

(CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT)

Chuyên ngành : Ngôn ngữ học

Mã số : 60 22 02 40

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS TRẦN THỊ HỒNG HẠNH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi, Mouksikham Khemdy xin cam đoan luận văn: “Khảo sát thành ngữ có

từ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Lào (có so sánh với tiếng Việt)” là công

trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trong luận văn là chính xác và cónguồn gốc rõ ràng Toàn bộ kết quả nghiên cứu của luận văn chƣa đƣợc công bốtrong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Hà Nội, ngày 11 tháng 01 năm 2017

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Mouksikham Khemdy

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến TS.Trần Thị Hồng Hạnh, người đã nhiệt tình trực tiếp chỉ dẫn tôi trong suốt quá trìnhthực hiện luận văn, hướng dẫn tôi xác định được hướng đi, khắc phục được nhữnghạn chế, và giúp tôi vượt qua nhiều khó khăn để hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các Thầy Cô trong trường Đại học Khoahọc Xã hội & Nhân Văn, đặc biệt là các thầy cô trong Khoa Đào tạo Sau Đại học

đã cho tôi những kiến thức bổ trợ, vô cùng có ích trong những năm học vừa qua,cũng như giúp tôi có kiến thức để thực hiện luận văn của mình

Cuối cùng tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bạn bè, nhữngngười đã luôn bên tôi, động viên và khuyến khích tôi trong quá trình thực hiện

đề tài luận văn của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn

Hà Nội, ngày 11 tháng 01 năm 2017

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Mouksikham Khemdy

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH SÁCH HÌNH, BẢNG BIỂU v

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Ý nghĩa của đề tài 6

7 Bố cục luận văn 6

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 7

1.1 Thành ngữ trong tiếng Lào 7

1.1.1 Quan niệm về thành ngữ trong tiếng Lào 7

1.1.2 Một số đặc điểm về thành ngữ trong tiếng Lào 9

1.2 Thành ngữ trong tiếng Việt 20

1.2.1 Quan điểm về thành ngữ 20

1.2.2 Đặc điểm của thành ngữ 21

1.3 Hệ thống từ chỉ bộ phận cơ thể người trong thành ngữ 25

1.3.1 Vị trí của từ chỉ bộ phận cơ thể người trong vốn từ cơ bản 25

1.3.2 Đặc trưng của lớp từ chỉ bộ phận cơ thể người 26

1.4 Tiểu kết chương 1 28

CHƯƠNG 2 KHẢO SÁT ĐẶC ĐIỂM CỦA THÀNH NGỮ CHỨA TỪ CHỈ BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI TRONG TIẾNG LÀO 30

2.1 Thống kê và phân loại thành ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Lào 30 2.1.1 Thống kê và phân loại những thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người

2.1.1.1 Thống kê những thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người 30

2.1.1.2 Phân loại những thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người 30

2.1.2 Thống kê và phân loại những từ chỉ bộ phận cơ thể người 32

2.1.2.1 Thống kê từ chỉ bộ phận cơ thể người 32

2.1.2.2 Phân loại các từ chỉ bộ phận cơ thể người 35

2.2 Cấu tạo và ngữ nghĩa của những từ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Lào40 2.2.1 Cấu tạo 40

2.2.2 Ngữ nghĩa 43

2.3 Đối chiếu với các thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Lào và tiếng Việt 46

2.4 Tiểu kết chương 2 58

CHƯƠNG 3 TÍNH ẨN DỤ TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG LÀO CÓ CHỨA TỪ CHỈ BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI (CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT) 60

3.1 Phạm vi ý niệm nguồn của phép ẩn dụ trong thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người 60

3.1.1 Tính phổ biến của phạm vi ý niệm nguồn 60

3.1.2 Tính riêng biệt của phạm vi ý niệm nguồn 69

3.2 Phạm vi ý niệm đích của phép ẩn dụ trong thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người 72

3.2.1 Phân loại ý niệm đích của phép ẩn dụ 72

3.2.2 Tính phổ biến và riêng biệt của phạm vi ý niệm đích 75

3.3 Tiểu kết chương 3 79

KẾT LUẬN 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

DANH SÁCH HÌNH, BẢNG

Danh sách hình

Hình 1.1 Sơ đồ cách hiểu ẩn dụ từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng 16

Danh sách bảng

Bảng 2.1 Phân loại các thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người 31

Bảng 2.2 Thống kê các bộ phận cơ thể xuất hiện trong thành ngữ Lào 34

Bảng 2.3 Phân loại các từ chỉ bộ phận cơ thể người xuất hiện trong thành ngữ

Lào theo đầu/mình/tứ chi 36

Bảng 2.4 Phân loại các từ chỉ bộ phận cơ thể người trong thành ngữ Lào theo bộ

phận bên ngoài/bên trong cơ thể 39

Bảng 2.5 Đối chiếu số lần xuất hiện của các thành tố chỉ bộ phận cơ thể người

có cả trong tiếng Lào và tiếng Việt 47

Bảng 2.6 Đối chiếu các loại từ chỉ bộ phận cơ thể người trong thành ngữ tiếng

Lào và Tiếng Việt 50

Bảng 2.7 Đối chiếu các bộ phận chỉ cơ thể người trong thành ngữ tiếng Lào và

tiếng Việt theo sự phận chia bộ phận bên trong/bên ngoài cơ thể 53

Bảng 2.8 Đối chiếu về cấu tạo của thành ngữ chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người

trong tiếng Lào và tiếng Việt 56

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lào và Việt Nam là hai nước láng giềng núi sông liền một dải, có mốiquan hệ gắn bó, hữu nghị đã được xây dựng và vun đắp từ bao mồ hôi, nướcmắt, xương máu của bao thế hệ nhân dân hai nước trong suốt những năm thángđấu tranh, bảo vệ, giành độc lập và xây dựng đất nước Trải qua hàng nghìn nămlịch sử và đặc biệt trong hơn bảy thập kỷ qua, quan hệ Lào - Việt Nam đã thực sựtrở thành mối quan hệ truyền thống, rất đặc biệt,thủy chung, trong sáng, hiếm cótrong lịch sử quan hệ quốc tế giống như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng ca ngợi

“Việt - Lào hai nước chúng ta - Tình sâu hơn nước Hồng Hà, Cửu Long”, hayChủ tịch Kaysone Phomvihane cũng từng nói: “Trong lịch sử cách mạng thế giới

đã có nhiều tấm gương sáng chói về tinh thần quốc tế vô sản, nhưng chưa ở đâu

và chưa bao giờ có sự đoàn kết liên minh chiến đấu đặc biệt lâu dài và toàn diệnnhư vậy” Mối quan hệ tốt đẹp lâu đời đó đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh vàChủ tịch Kaysone Phomvihane đặt nền móng, và cho đến nay nó vẫn tiếp tụcđược các thế hệ lãnh đạo kế tục của hai Đảng, hai Nhà nước và nhân dân hainước dày công vun đắp, ngày càng củng cố và phát triển mạnh mẽ, đưa quan hệLào - Việt trở thành tài sản vô giá, nhân tố quan trọng trong sự phát triển của hainước Việt Nam - Lào và góp phần viết lên những trang lịch sử hào hùng của haidân tộc

Việt Nam và Lào đều là những quốc gia đa dân tộc, có lịch sử phát triển lâuđời trên bán đảo Đông Dương Quá trình cộng cư, hoặc sinh sống xen cài củanhững cư dân Lào và cư dân Việt trên địa bàn biên giới của hai nước cùng với mốiquan hệ đã được xây dựng từ ngàn đời nay đã tạo nên những nét giao thoa, tươngđồng trong văn hoá hai nước Mặc dù Lào và Việt Nam có tiếng nói, văn tự khácnhau, sáng tạo và lựa chọn các nền văn hóa cũng như các hình thức tổ chức chínhtrị – xã hội khác nhau, nhưng những nét tương đồng thì vẫn có thể thấy trong muônmặt đời sống của cư dân Lào và Việt, trong đó được thể hiện rất rõ qua kho tàngnhững câu thành ngữ, tục ngữ của hai dân tộc Thành ngữ được

coi là một phần không thể thiếu trong ngôn ngữ thông thường, nó là kết quả của

óc sáng tạo của nhân dân lao động mỗi nước, nó phản ánh cuộc sống sinh hoạthàng ngày của người dân, phản ánh những giá trị tinh thần, tình cảm, những triết

lý nhân sinh về cuộc sống, nó là một bộ phận góp phần xây dựng nên nét văn hoáđặc trưng trong bản sắc văn hoá của mỗi nước

Xuất phát từ những lý do trên, người viết đã chọn đề tài “Khảo sát thành

ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Lào (có so sánh với tiếng Việt)”

nhằm để tìm ra những nét tương đồng và khác biệt trong thành ngữ hai nước nóiriêng, và trong văn hoá của hai dân tộc nói chung

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Thành ngữ, tục ngữ là những sản phẩm văn hoá dân gian, là những tài sản

vô giá của dân tộc Lào cũng như Việt Nam cần lưu giữ và phát huy Vì thế việcnghiên cứu về những nét văn hoá, giá trị, ý nghĩa trong kho tàng tục ngữ, thànhngữ của mỗi nước cũng như đối chiếu giữa hai nước là việc rất cần thiết, gópphần bảo tồn, phát huy được những nét đẹp trong văn học dân gian của hainước Cho đến nay việc nghiên cứu về tục ngữ, thành ngữ của Lào cũng nhưViệt Nam đã được quan tâm và nghiên cứu nhiều hơn

Tại Lào, công trình nghiên cứu được coi là sớm nhất và rất có gí trị đó là

một số cuốn truyện thơ, ca dao, thành ngữ, tục ngữ Lào do Ma hả Xi La Vị LaVông và nhóm những người bạn trí thức Tây học của ông đã sưu tầm, biên soạn

từ những năm 1940

Đến năm 1987, Uỷ ban Khoa học Xã hội Lào phối hợp với Viện Nghiêncứu Đông Nam Á trực thuộc Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam đã xuất bản

cuốn “Văn học Lào” dày 527 trang Đây được coi là một công trình đầu tiên ở

Lào nghiên cứu tương đối có hệ thống, khoa học về văn học Lào từ trước đếnnay Tuy nhiên nội dung đề cập đến thành ngữ, tục ngữ Lào còn khá sơ sài, chưađược chú trọng nhiều

Trong những năm gần đây, kể từ khi văn học dân gian Lào nói chung, tục

công tác nghiên cứu về thành ngữ, tục ngữ ngày càng phát triển hơn, nhiều côngtrình nghiên cứu đã ra đời Trong đó phải kể đến những cuốn sưu tầm, biên soạn

về thành ngữ, tục ngữ Lào được sử dụng trong nghiên cứu và giảng dậy như:

Cuốn “Văn học phổ thông” của nhiều tác giả Lào xuất bản năm 1982 của Nhà

xuất bản Giáo dục Thể thao và Lễ nghi đã trình bày một cách sơ lược về văn học

nói chung và văn học dân gian Lào nói riêng; Cuốn “Tục ngữ cổ truyền Lào” của

Ma hả Xi La Vị La Vông xuất bản lần đầu năm 1996, sau đó được tái bản nhiềulần Cuốn sách gồm năm phần, trong đó riêng phần tục ngữ có 450 câu; Cuốn

“Tục ngữ dân gian Lào” của Đuông Chăn Văn Na Bu Pha xuất bản năm 2000,

gồm 4 phần, trong đó tục ngữ, thành ngữ Lào chiếm một số lượng nhỏ trong đó

Tuy nhiên, hầu hết các công trình nghiên cứu này mới chỉ dừng lại sưutầm, biên soạn, dịch đối chiếu nghĩa của thành ngữ, tục ngữ Lào chứ chưa phântích, nghiên cứu, so sánh chi tiết về ý nghĩa, giá trị của thành ngữ, tục ngữ Lào

Tại Việt Nam, do sự khác nhau giữa hai ngôn ngữ Việt và Lào nên những

công trình nghiên cứu về thành ngữ, tục ngữ Lào cũng như đối chiếu giữa hai nướcchưa nhiều Trong đó có một số công trình biên soạn, sưu tầm, dịch nghĩa thành

ngữ, tục ngữ của Lào và Việt như cuốn “Từ điển thành ngữ và tục ngữ Lào

- Việt” của Nguyễn Văn Thông năm 2011 do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà

Nội phát hành; Cuốn “ Xú pha xít và lời nói giao duyên Lào” của Nguyễn

Đình Phúc 232 trang, do Nhà xuất bản Khoa học Xã hội xuất bản năm 1976;

Cuốn “Hợp tuyển văn học Lào” của Nxb Văn học, Hà Nội, do nhóm tác giả

Tuyết Phượng, Đinh Kim Cương, Võ Quang Nhơn biên soạn và dịch năm 1981.Trong đó có trình bày nội dung về văn hoá dân gian Lào, bao gồm thành ngữ vàtục ngữ của Lào

Bên cạnh đó còn một số bài nghiên cứu trên các tạp chí như bài viết “Sơ bộ

tìm hiểu luật hiệp vần và vần trong xú pha xít Lào” của Trịnh Đức Hiển năm 1991,

đăng trên Tạp chí Văn hoá dân gian, số (1); cũng của tác giả Trịnh Đức Hiển là bài

viết “Một số hình thức thể hiện tính hình tượng trong xú pha xít Lào” trên Tạp chí Văn hoá dân gian, số (2); “Tìm hiểu mảng tục ngữ Việt và xú pha xít Lào về văn hoá

ứng xử” của tác giả Trần Văn Thông trên Tạp chí Văn hoá dân gian, số (1), năm

1998; “Tìm hiểu lối nói của người Việt và người Lào qua tục ngữ” cũng của tác

giả Trần Văn Thông trong Tạp chí Văn hoá dân gian, số (2) năm 2003

Ngoài ra còn một số luận văn, luận án như luận văn thạc sĩ “Tìm hiểu tục

ngữ Việt và xú pha xít Lào về văn hoá ứng xử” của Nguyễn Văn Thông năm

2002, chuyên ngành Lý thuyết và lịch sử văn học; Luận án tiến sĩ “So sánh tục

ngữ Việt và tục ngữ Lào”, chuyên ngành Văn học dân gian, cũng của tác giả

Nguyễn Văn Thông năm 2009; Luận văn chuyên ngành Ngôn ngữ học “Đối

chiếu thành ngữ có yếu tố chỉ tên gọi động vật trong tiếng Lào với hình thức tương đương tiếng Việt” của Thipphavanh Soulinthavong.

Như vậy có thể thấy các công trình nghiên cứu chi tiết, đối chiếu về thànhngữ Lào và Việt chưa nhiều, chưa có đề tài nào dành riêng nghiên cứu về thành ngữ

có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Lào Vì thế trên cơ sở kế thừa các

nghiên cứu của các tác giả đi trước, người viết nghiên cứu vấn đề “Khảo sát thành

ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Lào (có so sánh với tiếng Việt)” với

hy vọng sẽ góp phần làm phong phú thêm nguồn tài liệu nghiên cứu về thành ngữ,

tục ngữ Lào - Việt nói riêng và văn hoá Lào - Việt nói chung

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu với mục đích tìm hiểu về các thành ngữ có từchỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Lào và ý nghĩa của chúng để làm sáng tỏđặc trưng ngôn ngữ và văn hóa độc đáo của dân tộc Lào Đặc biệt đối chiếu, sosánh với thành ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Việt tìm ra nhữngnét tương đồng và khác biệt, qua đó góp phần làm rõ hơn bản sắc văn hoá củamỗi dân tộc thể hiện qua thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Trình bày những cơ sở lí luận về vấn đề nghiên cứu, bao gồm khái niệm,quan niệm về thành ngữ, tục ngữ, khái niệm và lý thuyết nghiên cứu về đặc

- Khảo sát, thống kê, phân loại thành ngữ chỉ các bộ phận cơ thể người trong các câu thành ngữ Lào theo cấu tạo và ngữ nghĩa.

- Chỉ ra được những đặc trưng văn hoá của Lào phản ảnh qua phương thức ẩn dụ ý niệm của những thành ngữ chỉ bộ phận cơ thể người

- Đối chiếu để tìm ra sự giống và khác nhau trong thành ngữ chỉ bộ phận

cơ thể người của tiếng Lào và tiếng Việt, từ đó góp phần khẳng định đặc trưngvăn hóa riêng của mỗi dân tộc

4. Đ i t ng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đ i t ng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận

cơ thể trong thành ngữ Lào và có so sánh với tiếng Việt

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung vào thành ngữ của Lào có chứa các từ chỉ bộ phận cơthể con người thông qua các đặc điểm về cấu tạo, ngữ nghĩa và so sánh, đốichiếu thành ngữ này giữa tiếng Lào và tiếng Việt về mặt văn hoá

5 Ph ng ph p nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

- Thủ pháp thu thập tài liệu: Luận văn đã nghiên cứu, thu thập các câu thành ngữ của Lào có chứa các từ chỉ bộ phận cơ thể người

- Thủ pháp thống kê: Trên cơ sở những câu thành ngữ đã thu được, ngườiviết tiến hành thống kê số lượng và phân loại theo các tiêu chí cụ thể, góp phầntrình bày một cách khoa học về vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp phân tích miêu tả: Phân tích, miêu tả đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của từ chỉ bộ phận cơ thể trong thành ngữ tiếng Lào

- Thủ pháp so sánh - đối chiếu: Để góp phần tìm nội hàm văn hóa có trongnhững thành ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Lào, trong một mức độnhất định, có so với thành ngữ tương đương trong tiếng Việt, từ đó rút ra nhữngđiểm giống và khác trong văn hoá của hai dân tộc Lào và Việt

6. Ý nghĩa của đề tài

6.1. Ý nghĩa khoa học

Luận văn đã góp phần làm sáng tỏ hệ thống cơ sở lý thuyết về thành ngữtrong tiếng Lào, phân biệt giữa thành ngữ, tục ngữ từ đó giúp người đọc hiểu rõhơn về kết cấu, nội dung, ý nghĩa của thành ngữ

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn đã cung cấp hệ thống những thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận

cơ thể người trong tiếng Lào và có so sánh với tiếng Việt, qua đó làm phong phúthêm hệ thống tài liệu nghiên cứu về thành ngữ, tục ngữ Lào - Việt nói riêng vànghiên cứu về ngôn ngữ Lào và Việt nói chung, đồng thời cung cấp những hiểubiết nhất định về sự tương đồng và khác biệt giữa văn hóa hai nước, từ đó gópphần thắt chặt quan hệ giữa hai nước Lào - Việt, đặc biệt trong quan hệ văn hoá– giáo dục

7. B cục luận văn Ngoài mở đầu, kết luận, luận văn gồm 3 chương

chính:

Chương 1: Cơ sở lý luận

Chương 2: Khảo sát đặc điểm thành ngữ chứa từ chỉ bộ phận cơ thể trong tiếng Lào

Chương 3: Tính ẩn dụ trong thành ngữ tiếng Lào có chứa từ chỉ bộ phận

cơ thể người (có so sánh với thành ngữ tiếng Việt)

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Thành ngữ trong tiếng Lào

1.1.1 Quan niệm về thành ngữ trong tiếng Lào

Trong hệ thống ngôn ngữ của mỗi dân tộc, cùng với tục ngữ, thành ngữ làmột bộ phận quan trọng Chúng là những đơn vị có sẵn, xuất hiện từ nhiều nguồnvào nhiều thời điểm khác nhau và được sử dụng rộng rãi trong đời sống hàngngày Thành ngữ là lời ăn, tiếng nói hàng ngày của nhân dân, nó rất gần gũi vớitục ngữ, ca dao, dân ca Về khái niệm thành ngữ, có rất nhiều nhà nghiên cứu đãđưa ra nhiều quan điểm từ các góc độ khác nhau Theo đó, thành ngữ là một cụm

từ cố định mà trong đó, các từ đã mất đi tính độc lập, kết hợp lại với nhau thànhmột khối vững chắc, hoàn chỉnh, khó có thể thay đổi; thành ngữ biểu hiện mộtkhái niệm tương tự như đơn vị từ, dùng để tạo thành phần câu như từ, hay nóicách khác, nó có chức năng như từ, người ta có thể thay thế nó bằng một từtương ứng với nó trong câu,

Trong tiếng Lào, theo truyền thống nghiên cứu, các nhà folklore Lào hầu

như không chú ý phân chia thành ngữ, tục ngữ riêng biệt mà gọi chung là xú pha

xít - lời dạy có tính chất giáo huấn Khái niệm xú pha xít của người Lào đồng

nghĩa với khái niệm tục ngữ và khái niệm thành ngữ của người Việt, tức là trong

xú pha xít có hai bộ phận, một bộ phận là thành ngữ, bộ phận còn lại là tục ngữ.Trong luận văn này người viết thực hiện so sánh đối chiếu giữa xú pha xít trongtiếng Lào và thành ngữ tiếng Việt Tuy nhiên để thuận tiện về cách dùng từ cũngnhư tương ứng với cách gọi thành ngữ trong tiếng Việt, luận văn sẽ sử dụng từ

“thành ngữ” đối với cả tiếng Lào và tiếng Việt thay vì dùng xú pha xít

“Xú pha xít” của Lào là những lời có ý nghĩa nhưng ngắn, nó xuất phát từtác phẩm điêu khắc cổ xưa của Bruce Hahn Trong đó thành ngữ tiếng Lào làđơn vị tiêu biểu của ngữ cố định trong tiếng Lào, do người Lào sáng tạo và lưutruyền Cũng như thành ngữ của các dân tộc khác, thành ngữ Lào có kết cấu ổnđịnh, ý nghĩa hoàn chỉnh, hình thức giản tiện, nhưng khả năng biểu đạt cô đọng,

súc tích, hàm ẩn, hình tượng, sinh động và đọc đáo Nó góp phần nói lên văn hóangôn ngữ, giao tiếp đậm đà bản sắc dân tộc của người Lào, cùng đó là cách nhìn,đánh giá về mọi việc trong tự nhiên và xã hội của họ.

Trong giáo trình “Tiếng Lào và văn học lớp 6” (Bộ giáo dục và thể thao)cho rằng: thành ngữ là những lời nói có ý nghĩa sâu sắc nhưng ngắn do ngườidân sáng tạo từ thời xưa Thành ngữ là một thể loại văn học cổ truyền của Lào

mà tác giả thường sử dụng các từ ngắn có liên hệ với nhau để người nghe dễhiểu và dễ nhớ lâu Nội dung của thành ngữ là lời khuyên để con người nhìnnhận lại bản thân mình đúng hay sai, hay nói cách khác câu thành ngữ là một bàihọc kinh nghiệm phản ánh đúng cuộc sống của người lao động [52]

Giáo trình “Văn học lớp 9” (Bộ giáo dục và thể thao, Viện nghiên cứugiáo dục học) cho rằng: thành ngữ là những lời nói tốt đẹp và đúng đắn, là nhữnglời có ý nghĩa sâu sắc nhưng ngắn, do người lao động sang tạo để làm lờikhuyên và lời nhắc nhở để người lao động thực hiện đúng và hợp với cuộc sốngtrong xã hội [59]

Giáo trình “Văn học cổ truyền Lào II” (Khoa Tiếng Lào – Văn học, Đạihọc sư phạm Luangprabang) cho rằng: thành ngữ là những lời tốt đẹp và đúng,

là những lời có ý nghĩa sâu sắc nhưng ngắn, do người lao động của các dân tộcsáng tạo từ thời xưa, để phản ánh nội dung và văn nghệ, có thể nói thành ngữ lànhững lời nói rất phong phú, có nội dung đầy đủ Câu thành ngữ là những lời nói

cổ truyền của dân tộc Lào, là một thể loại bài thơ, các từ có liên hệ với nhau,dùng từ và hình ảnh dễ hiểu nhưng cũng có một số câu thành ngữ là lời nói bìnhthường [55]

Thành ngữ là một thể loại văn học, trong đó tác giả dân gian thường sử dụngcác từ ngắn có liên hệ với nhau để cung cấp những nội dung dễ hiểu và dễ nhớ lâu.Trong câu thành ngữ đã đưa ra những lời khuyên cho con người để nhìn nhận lạibản thân mình đúng hai sai, hay nói cách khác, câu thành ngữ là một bài học kinhnghiệm phản ảnh đúng cuộc sống của người lao động Thành ngữ Lào cũng như

với con người Mọi hành vi ứng xử của con người bắt nguồn từ cái gốc văn hoácủa họ Nó lại được khơi nguồn từ truyền thống văn hoá của cộng đồng, dân tộc

mà người Lào đang sống Có nhiều thành ngữ biểu hiện thái độ ứng xử và nhândân đối với những vấn đề về cuộc sống Nhiều nét đẹp ứng xử trong các mốiquan hệ gia đình và xã hội được lưu truyền qua các thế hệ, trở thành đạo lý,thành lối sống đã được phản ánh trong thành ngữ cổ truyền của Lào

1.1.2 Một số đặc điểm về thành ngữ trong tiếng Lào

1.1.2.1 Đặc điểm cấu tạo:

Đặc trưng của thành ngữ Lào (xú pha xít) có nhiều nét tương đồng vớithành ngữ Việt

- Về mặt cấu tạo: Thành ngữ Lào thường là một ngữ, một cụm từ cố định,làm thành phần cấu tạo câu Kết cấu thành ngữ Lào đơn giản hơn của Việt, nó cóthể tối giản chỉ còn 1 vế, nhưng thường là có 2 vế có thể đối nhau song song, cóthể lệch nhau Ví dụ:

+ “Tà nhày quà thoọng” (Mắt to hơn bụng) Câu thành ngữ được cấu tạo

với một vế đơn giản gồm có: Chủ ngữ (mắt) + Cụm vị ngữ (to hơn bụng)

+ “Chếp khư tắt xịn” (Đau như cắt thịt) Câu thành ngữ đã được tối giản

ngắn gọn, lược bớt chủ ngữ, với cấu tạo gồm: Vị ngữ (đau) + Bổ ngữ (như cắt thịt)

+ “Nhín cắp hủ, đu cắp tà” (Nghe với tai, nhìn với mắt” Câu thành ngữ

gồm 2 vế đã được lược giảm chủ ngữ ở mỗi vế Trong đó: Cụm vị ngữ 1 (Nghe + với tai), Cụm vị ngữ 2 (Nhìn + với mắt)

- Về mặt chức năng: Thành ngữ Lào thường miêu tả một hành động, sựvật, sự việc, tính chất, trạng thái,… của người hay vật, sự vật Nội dung nhữngmiêu tả đó thường mang tính chất ngẫu nhiên và riêng lẻ; Thành ngữ thườngmang chức năng gọi tên (định danh) sự vật, hiện tượng

Như vậy thành ngữ Lào có kết cấu của một cú/ngữ , khi đọc hoặc nghe cóthể hiểu nghĩa và có thể rút ra bài học kinh nghiệm, vì nghĩa của câu thành ngữđều là những bài học kinh nghiệm được rút ra qua quá trình lao động, cuộc chiếnđấu để cải thiện tự nhiên và xã hội, hơn nữa nó còn là việc nâng cao trình độ hiểu

biết của con người Vì vậy, có thể nói là câu thành ngữ trong văn học dân gian củaLào là những lời nói tốt đẹp nhưng ngắn, là những lời khuyên trong cuộc sống.

1.1.2.2 Đặc điểm ngữ nghĩa: Khi đề cập đến nghĩa của thành ngữ Lào,

các nhà nghiên cứu đều cho rằng nghĩa của thành ngữ còn có thêm nghĩa bóng.

Nghĩa bóng là nghĩa được hình thành trên cơ sở nghĩa gốc (nghĩa do các đơn vịcấu tạo nên thành ngữ tạo nên), chúng được nhận ra từ nghĩa gốc của từ và

thường có lý do Có nhà nghiên cứu khác thì lại gọi là đơn nghĩa hoặc đa nghĩa Tuy nhiên, tựu trung lại đều là sự xuất hiện của nghĩa bóng, hay còn gọi là nghĩa

biểu trưng.

Nghĩa của thành ngữ thường là nghĩa hàm ẩn, mang tính chất bóng bẩy,biểu trưng ngầm nói lên đặc điểm tư duy, văn hoá của một dân tộc, mang tínhbiểu tượng cao Biểu trưng (tiếng Pháp: symboyle, tiếng Anh: symbol) là mộtkhái niệm rất quen thuộc và được dùng trong nhiều ngành khoa học Thuật ngữnày có nguồn gốc từ tiếng Latin (symbolus) có nghĩa là dấu hiệu Biểu trưng cóhai mặt, gồm cái biểu trưng và cái được biểu trưng Trong đó, cái biểu trưngđược biểu hiện ra bằng hình ảnh, âm thanh, hình khối, màu sắc, còn cái đượcbiểu trưng gợi lên một cái gì đó, nội dung ý nghĩa thông qua sự liên tưởng

F.de Saussure trong Ngôn ngữ học đại cương viết: “Người ta dùng từ

“biểu trưng” (symbole) để chỉ tín hiệu ngôn ngữ, hay nói đúng hơn, để chỉ cái

mà chúng ta gọi là cái biểu hiện Nếu chấp nhận danh từ này thì có những chỗ bất tiện, mà như vậy, chính là nguyên lý thứ nhất (tính võ đoán của tín hiệu) đã nói Biểu trưng có một đặc tính là không bao giờ hoàn toàn võ đoán, nó không phải là trống rỗng, ở đây có một yếu tố tương quan thô sơ nào đấy giữa cái biểu hiện và cái được biểu hiện” [35].

Là một hệ thống ký hiệu nên ngôn ngữ cũng là những biểu trưng Có rất

nhiều quan niệm khác nhau về biểu trưng Wallace L Chafe trong Ý nghĩa và

cấu trúc ngôn ngữ cho rằng: “Biểu trưng là khi một cái gì đó trong thế giới tư tưởng và khái niệm biến thành một cái gì đó có khả năng trở thành cái cầu bắc

Tác giả Hà Công Tài trong Từ kí hiệu học đến thi pháp học quan niệm:

“Biểu trưng là một sự vật mang tính chất thông điệp được dùng để chỉ ra một cái

ở bên ngoài, theo một quan hệ ước lệ, tức võ đoán (không tất yếu) giữa sự vật trong thông điệp và bên ngoài” [45].

Nói đến khía cạnh sâu hơn về biểu trưng, ở bình diện biểu trưng nghệ

thuật, tác giả Đỗ Hữu Châu nói: “Nguồn gốc của ngôn ngữ không có gì khác

chính là sự sử dụng những yếu tố, những chi tiết của đời sống hiện thực vào mục đích thẩm mỹ Khi đi vào tác phẩm (câu nói) dưới dạng ngôn từ những yếu tố, những chi tiết ấy sẽ không còn là bản thân nó như trong thực tại, mà trở thành hình thức do một nội dung ý nghĩa mang tính khái quát, vượt ra ngoài phạm vi ngữ nghĩa thông dụng của những yếu tố ngôn từ được sử dụng Ta gọi đó là ý nghĩa biểu trưng nghệ thuật” [2].

Gần gũi hơn, trong cuộc sống và đặc biệt là trong văn học, chúng ta thườngbắt gặp hình ảnh biểu trưng của các con vật như: chim bồ câu: biểu trưng cho sựhòa bình; chim đại bàng biểu trưng cho sự kiêu hãnh, dũng mãnh; con cò gợi lênhình ảnh người nông cần mẫn, chăm chỉ làm lụng kiếm ăn; Hay các đồ vật biểutrưng cho quan niệm của người phương Đông như: màu trắng tượng trưng cho sựtang tóc; màu đỏ tượng trưng cho sự ấm áp, chiến thắng, viên mãn; cán cân biểutrưng cho công lý; Thành ngữ là một đơn vị định danh bậc hai,

nghĩa là nội dung của thành ngữ không nhắc đến trong nghĩa đen của từ ngữ, mà gợi

ý điều gì đó suy ra từ chúng Hay nói cách khác qua cách cấu tạo, cách dùng người

ta đã thổi vào đó những giá trị biểu trưng, những ý nghĩa trừu tượng dưới hình thứcnhững sự vật cụ thể Giá trị biểu trưng trong thành ngữ chính là những giá trị ngữnghĩa nhất định mà cộng đồng người bản ngữ gán cho một sự vật, một hiện tượngmột thuộc tính thế nào đó theo cách cảm nhận và suy nghẫm của họ Chính nghĩabiểu trưng này đã tạo nên hiện tượng nhiều nghĩa của thành ngữ

Chẳng hạn, có một thành ngữ Lào phản ánh những tình cảm gắn bó giữa

những người thân ruột thịt, ghi nhớ nguồn gốc, nguồn cội của mình: “Nốc mì

hằng, khôn mì hườn” (Chim có tổ, người có nhà) Trong đó, hình ảnh chim

“nốc”, tổ chim “hằng” mang nghĩa biểu trưng cho nguồn gốc, cội nguồn

Thành ngữ Lào ra đời từ trong đời sống lao động, sinh hoạt của người dânLào, vì thế một trong những nội dung quen thuộc của thành ngữ Lào đó là phảnánh lại cuộc sống lao động, sinh hoạt, hình ảnh đất nước, con người của nhân

dân triệu voi như: “Khèng đẹt khèng phổn” (Dãi nắng dầm mưa); “Lặng xụ phạ

nạ xụ đìn” (Lưng bám trời, mặt bám đất) Ở đây, nghĩa biểu trưng "sự vất vả

trong lao động sản xuất" được hình thành thông qua từng thành tố cấu tạo nênthành ngữ: "mưa", "nắng", "trời", "đất", "lưng", "mặt"

- Trong thành ngữ Lào hiện nay còn có một bộ phận thành ngữ mới đượcsáng tạo: Xã hội ngày càng phát triển, ngôn ngữ, cơ sở văn hóa và văn học cũngcùng phát triển Hiện nay đã có nhiều lời nói của những người lãnh đạo vànhững người quan trọng Những lời nói này là lời khuyên như thành ngữ cổtruyền của Lào để khuyến khích người dân trong nhiệm vụ của mình, nhất là

nhiệm vụ bảo vệ và xây dựng đất nước: “Tại pện phị đi cua pện khọi” (Chết

thành ma tốt hơn làm đầy tớ)

Có thể nói là thành ngữ nói về bài học kinh nghiệm trong lao động có rấtnhiều và đã qua nhiều thế hệ Mỗi dân tộc đã lấy những thành ngữ này làm lờikhuyên quí giá trong việc trồng trọt và trăn nuôi v.v Hiện nay, khi công nghệkhoa học đã phát triển và được sử dụng rộng rãi vào việc sản xuất và mọi hoạtđộng của con người, những bài học hoặc sách báo và những phương pháp đãđược lưu truyền trong thành ngữ vẫn còn tồn tại và hiện đại

1.1.2.3 Đặc trưng văn hóa dân tộc Lào được phản ánh qua thành ngữ Lào: Bên trong thành ngữ bao gồm cả những "yếu tố ngôn ngữ, những yếu tố

văn hóa, phong tục, tâm thức và hàng loạt những quan niệm nhân sinh của chủnhân sáng tạo và sử dụng nó” [27] Nghĩa biểu trưng trong thành ngữ thườngphản ánh quan niệm, tâm lý, cách tri nhận của mỗi dân tộc và liên quan đến cáchiện tượng trong đời sống xã hội, lịch sử văn hóa, phong tục tập quan của nhân

ngôn ngữ Nghĩa biểu trưng chính là nhân tố gợi mở cho chúng ta phát hiện vàsáng tạo ra các giá trị văn hóa mới Qua thành ngữ Lào ta có thể hiểu hơn về đặctrưng văn hóa, dân tộc Lào Lào là một nước chịu ảnh hưởng rất lớn của Phậtgiáo, nhân dân Lào lấy Phật giáo làm Quốc giáo vì thế, Phật giáo không chỉ tácđộng đến quan niệm của người dân mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến mọi mặtcủa đời sống, trong đó có thành ngữ Tư tưởng Phật giáo với những quan niệm

về luật nhân quả, luôn hồi cùng với những tư tưởng đề cao giá trị truyền thốngđạo đức luôn được thể hiện trong thành ngữ của Lào Do đó đa số những câuthành ngữ Lào được đúc kết từ những trải nghiệm, những bài học trong cuộcsống của con người, mang đậm tính chất nhân văn, nhằm chỉ dạy cho con người

về cách sống, cách ứng xử trong xã hội Một số câu thành ngữ mang tinh thần

Phật giáo như: “Pạc pền thăm chày pốn nhắc” (Miệng là Phật, lòng là quỷ); “Xạ

vẳn nay ôốc nạ rôốc nay chày” (Thiên đàng trong ngực, đia ngục trong tim),

“Mỏ phỉ giạn phệt” (Quỷ xứ sợ Phật).

Đồng thời những thành ngữ Lào cũng phản ánh được đời sống văn hóa lao động của người dân Lào, đó là đặc trưng văn hóa của nền sản xuất nôngnghiệp lúa nước Với những đặc trưng văn hóa của một nước nằm trong khuvực Đông Nam Á được coi là “cái nôi” của cây lúa nước đã tạo nên đặc trưngcho cộng đồng cư dân Lào đó là một cộng đồng dân cư trong khối đoàn kết,thủy chung, có quan hệ chủ yếu dòng họ, huyết thống, hình thành những xóm ấp,làng xã Sản xuất nông nghiệp lúa nước có thể được xem là cội nguồn, là nềntảng văn hóa, là mẫu số chung của nền văn minh khu vực Đông Nam Á nóichung và của Lào cũng như Việt Nam nói riêng, đó là nền văn minh có đủ sắcthái đồng bằng, biển, nửa núi đồi, nửa rừng với đủ các dạng đan xen phức tạp Vìvậy thành ngữ Lào chính là những di sản văn hoá, được đúc kết trong quá trìnhlao động, sinh hoạt, do sự trải nghiệm của người dân, phản ánh lối sống, in dấulối nghĩ, tiêu biểu cho lối nói của người lao động Lào

-Sự phản ánh những đặc trưng văn hóa dân tộc Lào trong thành ngữ đượcthể hiện qua quá trình biểu trưng hóa Trong đó có hai loại biểu trưng hóa là:

- Biểu trưng hóa dựa vào quan hệ tương thích giữa âm và nghĩa, gọi là giá trị biểu trưng hóa ngữ âm.

- Biểu trưng hóa dựa vào quan hệ tương đồng và tương cần trong quátrình liên hội ngữ nghĩa, gọi là biểu trưng hóa ngữ nghĩa Hình thái liên hội ngữnghĩa theo quan hệ tương đồng là so sánh Và nghĩa của thành ngữ thường là kếtquả của hình thái biểu trưng hóa:

+ Hình thái tỉ dụ (so sánh) Những thành ngữ có cấu trúc là một cấu trúc

so sánh Ví dụ như các thành ngữ: Hột khư xửa (Dữ như hổ); Kin khư meo (Ăn như mèo); Ngô khư ngua (Ngu như bò); Đạy mia xàng pan kẹo khun hươn

(Được vợ khéo như được ngọc đầy nhà)

+ Hình thái ẩn dụ (so sánh ngầm) Bản thân những thành ngữ so sánhcũng chứa đựng tính ẩn dụ, do đó luận văn chủ yếu khảo sát tính ẩn dụ trong cảthành ngữ ẩn dụ lẫn thành ngữ mang tính ẩn dụ

Ẩn dụ được sử dụng rất nhiều trong ngôn ngữ và lời nói Theo Đại từ điểnBách Khoa, phần “Ngôn ngữ học” định nghĩa: “Ẩn dụ là cơ chế của lời nói thểhiện trong cách dùng từ, biểu hiện một lớp sự vật, hiện tượng nào đó

để định tính hoặc gọi tên những đối tượng thuộc một lớp khác, hoặc gọi tên mộtlớp đối tượng khác tương đồng với lớp đã cho trong một quan hệ nào đó Vớinghĩa rộng, thuật ngữ ẩn dụ được áp dụng cho bất cứ cách dùng từ nào với nghĩabóng” [6, tr 279]

Nhiều nhà nghiên cứu như Đỗ Hữu Châu, Cù Đình Tú, Đinh Trọng Lạc

đã coi “ẩn dụ là phép hay cách thức chuyển đổi tên gọi dựa trên sự so sánh ngầmgiữa hai sự vật, có sự tương đồng hay giống nhau” [44] Đây là cách hiểu ẩn dụthông dụng nhất theo lý thuyết ngữ nghĩa học Trong khi đó tác giả Nguyễn ĐứcTồn đã có điểm mới so với các tác giả đi trước là nhấn mạnh “ẩn

dụ là một phương thức tư duy” [44, tr 474] Một trong những nghiên cứu ẩn dụkinh điển trên thế giới đó là nghiên cứu của hai tác giả G Lakoff và M Jonhson,hai tác giả cho rằng: “Trên cơ sở của các bằng chứng ngôn ngữ học, có thể thấy

chất là mang tính ẩn dụ Quá trình tư duy của con người phần lớn là mang tính

ẩn dụ” [64, tr 4-6]

Gần đây khuynh hướng nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận đã được nhiềutác giả theo đuổi Về ẩn dụ, khuynh hướng này cho rằng: “Với cách tiếp cậnchung nhất, ẩn dụ được xem như cách nhìn đối tượng này thông qua một đốitượng khác, và với ý nghĩa nào đó, ẩn dụ là một trong những phương thức biểutượng tri thức dưới dạng ngôn ngữ [5, tr 86-87] Theo khuynh hướng này, tácgiả Trần Văn Cơ thì chức năng nhận thức của ẩn dụ nó thể hiện ở chỗ nó khôngchỉ hình thành biểu tượng về đối tượng, mà nó còn quy định cả phương thức vàphong cách tư duy về đối tượng Căn cứ vào chức năng tri nhận, ẩn dụ chia làm

2 loại, loại cơ sở và loại thứ yếu Khác với loại thứ yếu, ẩn dụ cơ sở quy địnhphương thức tư duy về thế giới hoặc về những bình diện nền tảng của nó Đồngthời, theo tác giả, ẩn dụn còn là “một cơ chế tri nhận nhờ đó những tri giác liêntục, tương tự đã trải qua quá trình phạm trù hóa được đánh giá lại trong nhữngbối cảnh ý niệm mới” [6]

Xét về ẩn dụ trong thành ngữ, thành ngữ miêu tả ẩn dụ là thành ngữ đượcxây dựng trên cơ sở miêu tả một sự kiện, một hiện tượng bằng cụm từ, nhưngbiểu hiện ý nghĩa một cách ẩn dụ Xét về bản chất, ẩn dụ cũng là so sánh, nhưngđây là so sánh ngầm, từ so sánh không hề hiện diện Cấu trúc bề mặt của thànhngữ loại này không phản ánh cái nghĩa đích thực của chúng Cấu trúc đó, cóchăng chỉ là cơ sở để nhận ra một nghĩa “sơ khởi”, “cấp một” nào đó, rồi trênnền tảng của “nghĩa cấp một” này người ta mới rút ra, nhận ra và hiểu lấy ýnghĩa đích thức của thành ngữ

Một trong những quan điểm quan trọng có thể áp dụng trong nghiên cứutính ẩn dụ trong thành ngữ đó là quan điểm của Z Kövecses [62] Ông không chỉnghiên cứu cơ chế của ẩn dụ mà còn chú ý đến các phương diện văn hóa xã hộitrong ẩn dụ, và cách tiếp cận của ông gần giống với ngôn ngữ học nhân chủng.Ông cho rằng nếu văn hóa được hiểu là một tập hợp các hiểu biết được chia sẻnhằm đặc trưng hóa một nhóm người nhỏ hơn hay lớn hơn và nếu ẩn dụ theo

quan điểm của Lakoff và John không phải thuộc về ngôn ngữ mà thuộc về tưduy thì những hiểu biết được chia sẻ có thể hiểu là những hiểu biết mang tính ẩn

dụ Từ đó ông cho rằng mối quan hệ giữa ẩn dụ và văn hóa là ở chỗ: có những ẩn

dụ mang tính phổ niệm và có những biến thể mang tính riêng biệt trong các nềnvăn hóa khác nhau Đây là một trong những quan điểm quan trọng mà luận văn

sẽ áp dụng trong nghiên cứu, khảo sát về tính ẩn dụ trong thành ngữ có chứa từchỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Lào tại các chương sau Cũng trên cơ sởquan điểm của Kövecses, tác giả Trần Thị Hồng Hạnh đã đưa ra một sơ đồ vềcách hiểu ẩn dụ từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng, đây cũng là nội dungđược luận văn áp dụng trong nghiên cứu chương 3

Hình 1.1 S đồ c ch hiểu ẩn dụ từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng

(Nguồn: Trần Thị Hồng Hạnh, 2011 [20]

Ý niệm nguồn của ẩn dụ:

Ẩn dụ mang tính phổ niệm: Theo Chu Văn Tuấn nghĩa của ẩn dụ trong

thành ngữ được xây dựng từ sự liên tưởng dựa trên các yếu tố: Hiện tượng tựnhiên, động vật, hoạt động của động vật, thực vật, con người, hoạt động của con

người, vật thể nhân tạo [65] Từ nghĩa gốc của các yếu tố này sẽ hình thànhnghĩa biểu trưng của ẩn dụ.

Còn tác giả Kövecses đã đưa ra 13 phạm trù ý niệm nguồn phổ biến nhấttrong tiếng Anh, bao gồm: Bộ phận cơ thể, sức khỏe và bệnh tật, động vật, thựcvật, nhà cửa và xây dựng, máy móc và công cụ, các trò chơi và thể thao, tiền bạc

và các trao đổi về kinh tế, nấu nướng và thực phẩm, nóng và lạnh, ánh sáng vàbóng tối, các lực như lực hấp dẫn, lực từ , vận động và phương hướng [63, tr.18-23]

Còn tác giả Trần Thị Hồng Hạnh khi khảo sát phạm vi ý niệm nguồn củaphép ẩn dụ trong thành ngữ tiếng Việt đã phân loại thành: Bộ phận cơ thể; Thựcvật; Động vật; Sự vật, hiện tượng thiên nhiên; Sự vật, đồ dùng thường ngày; Sựvật văn hóa đặc trưng; Đồ dùng lao động; Hoạt động; Màu sắc; Người; Con số

Ẩn dụng mang tính riêng biệt: Nguồn của ẩn dụ hầu hết đều bao gồm các

bộ phận cơ thể, động vật, thực vật, tự nhiên, các kinh nghiệm của con ngườitrong tự nhiên, xã hội tuy nhiên không phải dân tộc nào cũng giống dân tộcnào Đó là một trong những cái để phân biệt ngôn ngữ này vớ ngôn ngữ khác,nền văn hóa này vớ nền văn hóa khác, dân tộc này với dân tộc khác Vì vậynguồn ẩn dụ không phải lúc nào cũng trùng hợp mà lại có đặc điểm riêng mangđậm nét văn hóa của mỗi dân tộc

Ví dụ: Cả Lào và Việt là hai nước trọng lễ giáo, đề cao giá trị truyềnthống đạo đức, đặc biệt cả hai nước đều chịu ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo.Tuy cả Lào và Việt đều chịu ảnh hưởng của Phật giáo, nhưng người Lào chịuảnh hưởng sâu sắc hơn vì đối với Lào Phật giáo đã trở thành quốc giáo, và hìnhảnh Phật cũng trở thành một ẩn dụ đặc trưng được dùng trong thành ngữ Lào

Trong thành ngữ Lào câu “Pạc pền thăm chày pền nhắc” có ý niệm nguồn gồm:

Miệng, lòng (thuộc bộ phận cơ thể người); Phật, quỷ (thuộc sự vật, văn hóa đặctrưng) Câu thành ngữ có nội dung: Người bên ngoài tỏ ra tốt bụng, hiền lành,nói lời hay, nhưng bên trong con người là một người nham hiểm, độc ác Trongcâu thành ngữ đã xuất hiện từ “Phật”, đó cũng là một hình ảnh thể hiện được nét

đặc trưng văn hóa của dân tộc Lào Hay trong thành ngữ không xuất hiện nhữngcon vật như công, loan, phượng, nhưng những con vật này lại xuất hiện nhiềutrong thành ngữ tiếng Việt và được người Việt đề cao, gắn với những hình ảnhđẹp, thiêng liêng, cao quý và mang ý nghĩa biểu trưng tích cực Ví dụ như câu:

“Lọng vàng che nải chuối xanh, tiếc con chim loan phượng đậu nhành tre khô”;

“Sáo mượn lông công” Đây cũng là một nét đặc trưng, khác biệt trong tư duy

của người Lào và người Việt

Ý niệm đích của tính ẩn dụ: Đặc điểm văn hóa xã hội không chỉ phảnánh trong ý niệm nguồn mà còn trong ý niệm đích Khi phân loại thành ngữ, tácgiả Cù Đình Tú đã căn cứ vào sựu tương tác đặc trưng từ loại giữa thành ngữ và

từ để phân chia thành ngữ tiếng Việt thành: Thành ngữ biểu thị sự vật, thành ngữbiểu thị tính chất, thành ngữ biểu thị hành động Tác giả Kövecses cùng với việcđưa ra 13 ý niệm nguồn phổ biến trong tiếng Anh, cũng đã đưa ra danh sách 13phạm vi ý niệm đích phổ biến của ẩn dụ trong tiếng Anh gồm: Tình cảm, mongmuốn, chuẩn mực đạo đức, tư duy, xã hội, tôn giáo, chính trị, kinh tế, quan hệcon người, giao tiếp, sự kiện và hành động, thời gian, cuộc sống và cái chết [63]

Tác giả Trần Thị Hồng Hạnh trên cơ sở lấy con người làm trung tâm, trên

cơ sở kết hợp cách phân loại truyền thống và hiện đại đã phân loại ý niệm đíchtrong thành ngữ Việt thành các nội dung sau: Ngoại hình và sức khỏe; Trạng tháitâm lý, tình cảm, cảm xúc; Tính cách, phẩm chất (Thuộc tính con người); Cuộcsống (Vật chất và tinh thần); Quan hệ giữa con người với con người; Thời gian;Hành động, sự việc, trạng thái; Tính chất sự vật [20]

Qua nội dung trên ta rút ra rằng thành ngữ Lào mang trong nó rất nhiều

đặc điểm như: tính hình tượng, tính chặt chẽ hàm súc, tính cân đối, tính phong

phú và đa dạng, tính quy luật.

Thứ nhất, là tính hình tượng, đây là đặc trưng cơ bản của thành ngữ.

Thành ngữ được cấu tạo dựa vào quy tắc ngữ pháp, quy luật âm thanh, nhưngnhững quy luật trên đều do sự chi phối của quy tắc ngữ nghĩa Đó là cơ sở tạonên tính hình tượng Bởi vì, thành ngữ bao giờ cũng có hai nghĩa: Nghĩa đen là

do bản thân nghĩa của các yếu tố trong tổ hợp từ mang lại nên có tính cụ thể,sinh động, giàu hình ảnh Nghĩa bóng được nảy sinh trên cơ sở các quy tắcchuyển nghĩa nhất định, nghĩa bóng có tính hình tượng khái quát và có sắc tháibiểu cảm, thể hiện sự đánh giá có tính chất thẩm mĩ của những hình ảnh đượclấy làm biểu tượng.

Thứ hai, thành ngữ có tính chặt chẽ, hàm súc Đặc tính này có quan hệ

nhân quả với tính hình tượng Nó được xây dựng nhằm hiệu quả ít lời nhiều ý.Tính hàm súc này do nghĩa bóng mang lại Nó cô đọng nhờ việc gián lượcnhững từ ngữ không cần thiết, nhằm hình thành những cấu trúc cân đối, đốixứng Bên cạnh gián lược còn có nói lửng khiến ta có cảm giác thiếu phần trước

và ta có thể ghép bất kì đối tượng nào mà ta cảm thấy phù hợp

Thứ ba, thành ngữ có tính cân đối Xuất phát từ đặc điểm cấu tạo theo quy

tắc đối, tính cân đối thể hiện ở ngữ âm, ngữ pháp, ngữ nghĩa Cụ thể là số lượng

âm tiết bao giờ cũng chẵn, nội dung của hai vế luôn luôn cân đối nhau Hai vếcùng chiều: bổ sung, phối hợp, nhấn mạnh một tính chất, một đặc điểm, ví dụnhư: Mèo mả gà đồng Còn hai vế ngược chiều: không phủ định nhau mà chỉchọi nhau, tương phản nhau nhằm khắc họa, nhấn mạnh tính mâu thuẫn, thiếuhài hòa, ví dụ như: Miệng hùm gan sứa; Mặt sứa gan lim… Tính cân đối cònđược thể hiện ở sự hài hòa về âm thanh, luật bằng trắc, ví dụ như: Nhà tranhvách đất; Xanh vỏ đỏ lòng… Nghệ thuật đối chọi rất chỉnh cả âm lời và ý củatừng thành tố trong từng cấu trúc của thành ngữ đã chi phối tính chất chặt chẽ tạonên âm hưởng nhịp nhàng, uyển chuyển, giàu sắc thái biểu cảm

Thứ tư, thành ngữ có tính phong phú và đa dạng Với số lượng lớn, thành

ngữ tiếng Việt phong phú đa dạng về hình thức phản ánh, phương tiện biểu hiện.Thành ngữ đồng nghĩa: cùng một nội dung ý nghĩa có nhiều thành ngữ mang sắcthái biểu cảm và phong cách khác nhau Thành ngữ khác nghĩa: chỉ sử dụng đốivới một sự vật hiện tượng, tính chất nhất định

Cuối cùng, thành ngữ có tính quy luật Tính hình tượng cô đọng hàm súc

của thành ngữ đã làm nên hệ quả là tính quy luật của thành ngữ Nội dung của nó

là sự đúc kết trí tuệ của quần chúng nên dù nội dung được phản ánh sinh độngbằng hình tượng nhưng vẫn có sức khái quát và điển hình cao.

1.2 Thành ngữ trong tiếng Việt

1.2.1 Quan điểm về thành ngữ

Có rất nhiều quan điểm khác nhau về thành ngữ Trong đó theo tác giảTrương Đông San (1974) cho rằng, tất cả những đơn vị mà lâu nay các nhà Việtngữ học cho là từ ghép theo quan hệ đẳng lập hay quan hệ chính phụ, như: quần

áo, nhà ăn, máy bay, đường sắt…thì đó đều là cụm từ cố định Từ quan niệmnày, ông đã định nghĩa thành ngữ như sau: “Thành ngữ là những cụm từ cố định

có nghĩa hình tượng tổng quát không suy trực tiếp từ ý nghĩa của các từ vị tạo ra

nó Thành ngữ gồm có những đơn vị mang nghĩa hình tượng chung, trong đó tất

cả các từ vị tạo ra nó đều mất nghĩa đen (tuần trăng mật, há miệng mắc quai, đènnhà ai nấy rạng…) và những đơn vị mang nghĩa hình tượng bộ phận, trong đó cómột phần mất nghĩa đen và một phần vẫn giữ được nghĩa đen (giết thời gian,sách gối đầu giường…) [34]

Tác giả Nguyễn Văn Tu trong “Từ và vốn từ tiếng Việt hiện đại” (1978) chorằng: “Thành ngữ là cụm (từ) cố định mà các từ trong đó đã mất đi tính độc lập đếnmột trình độ cao về nghĩa, kết hợp thành một khối vững chắc, hoàn chỉnh Nghĩacủa chúng không phải do nghĩa của từng thành tố (từ) tạo ra Những thành ngữ nàycũng có tính hình tượng hoặc có thể không có Nghĩa của chúng đã khác nghĩa củanhững từ nhưng cũng có thể cắt nghĩa bằng từ nguyên học” [46]

Theo tác giả Đái Xuân Ninh trong “Hoạt động của từ tiếng Việt” (1978)

đã khẳng định: “Thành ngữ là một cụm từ cố định mà các yếu tố tạo thành đãmất tính độc lập ở mức độ nào đó và kết hợp lại thành một khối tương đối vữngchắc và hoàn chỉnh” [31, tr 212]

Tác giả Nguyễn Thiện Giáp (1985) cho rằng: “Thành ngữ là đơn vị trunggian giữa một bên là ngữ, quán ngữ, một bên là tục ngữ” [12] Tính trung giancủa thành ngữ thể hiện cụ thể bởi thành ngữ là đơn vị định danh, cũng là tên gọi

một sự vật hiện tượng, là sự thể hiện của một khái niệm có tính thống nhất vềnghĩa và cả tính tách rời về nghĩa.

Trong “Từ điển tiếng Việt” của Viện Ngôn ngữ học (1992), “thành ngữ làtập hợp từ cố định, đã quen dùng mà nghĩa không thể giải thích được một cáchđơn giản bằng nghĩa của những từ tạo nên nó” [47]

Nêu chung khái niệm thành ngữ trong loại lớn là ngữ cố định, tác giả ĐỗHữu Châu (1998) nhận định: “Ngữ cố định là các cụm từ nhưng đã cố định hóa, chonên cũng có tính chất chặt chẽ, sẵn có, bắt buộc, có tính xã hội như từ” [2] Đồngthời trong “Cách bình diện của từ và từ tiếng Việt” thì ông không dùng khái niệm đểđịnh nghĩa mà ông chỉ nói đến tính chặt chẽ về ý nghĩa thường đồng nhất với cácthành ngữ như sau: “Cho một tổ hợp có một ý nghĩa S do các đơn vị A, B, C…mang ý nghĩa lần lượt là S1, S2, S3… tạo nên, nếu như ý nghĩa S không thể giảithích các ý nghĩa S1, S2, S3 thì tổ hợp A, B, C có tính thành ngữ”

Trong cuốn “Việt Nam văn học sử yếu” (2005), tác giả Dương Quảng Hàmviết: “Thành ngữ là những lời nói do nhiều tiếng ghép lại đã lập thành sẵn, ta có thểmượn để diễn đạt một tưởng của ta khi nói chuyện hoặc viết văn” [15, tr 8-9]

Tác giả Vũ Ngọc Phan trong quyển 2 “Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Namtập 3” (2008) cho rằng: “Thành ngữ là một phần câu sẵn có, nó là một bộ phậncủa câu mà nhiều người đã quen dùng nhưng tự riêng nó không diễn đạt đượcmột ý trọn vẹn” [32, tr 48]

Có rất nhiều cách hiểu, nhiều quan niệm của các nhà nghiên cứu văn học

và nhà ngôn ngữ, tuy nhiên, theo chúng tôi, quan niệm đầy đủ và dễ hiểu hơn cả

là quan niệm của nhà nghiên cứu Hoàng Văn Hành Ông cho rằng: “thành ngữ làmột loại tổ hợp từ cố định, bền vững về hình thái – cấu trúc, hoàn chỉnh, bóngbẩy về ý nghĩa, được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt làtrong khẩu ngữ” [16]

1.2.2 Đặc điểm của thành ngữ

Đặc điểm về cấu tạo: Theo quan điểm truyền thống, thành ngữ được xem

như là một tổ hợp có nghĩa khi phát ngôn và chúng thường không thể được chiết

tách thành các thành tố nhỏ hơn hay có thể tổng hợp thành những đơn vị lớn hơn.

Do vậy, thành ngữ được xem như là một hiện tượng ngôn ngữ đặc biệt Đặctrưng của thành ngữ được thể hiện qua hai đặc trưng cơ bản đó là đặc trưng vềcấu tạo và đặc trưng về ý nghĩa:

Nguyễn Công Đức (1995) tập trung nghiên cứu thành ngữ ở hai bình diệncấu trúc hình thái và ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt Về cấu trúc hình thái,ông cho rằng có thể chia thành ngữ tiếng Việt thành ba loại: thành ngữ đối, thànhngữ so sánh và thành ngữ thường [11]

Hoàng Văn Hành dựa vào cấu trúc đã chia thành ngữ tiếng Việt thành hailoại lớn là thành ngữ so sánh và thành ngữ ẩn dụ hoá Đến lượt mình, thành ngữ

ẩn dụ hoá đối xứng lại được chia thành hai kiểu là thành ngữ ẩn dụ hoá đối xứng

và thành ngữ ẩn dụ hoá phi đối xứng Mỗi loại lại có đặc điểm ngữ nghĩa tươngứng [16]

Lương Văn Đang - Nguyễn Lực xác định ba đặc tính cơ bản của thànhngữ tiếng Việt:

a Về mặt kết cấu hình thái, thành ngữ tiếng Việt phổ biến thuộc loại cụm

từ cố định, cũng có thể có thành ngữ tính cố định cao, kết cấu vững chắc, đạtmức một ngữ cú cố định

b Ngoài kết cấu hình thái, còn cần phải xem về mặt biểu hiện nghĩa củathành ngữ Mặt này rất phức tạp (…) Có người xem nghĩa của thành ngữ có tínhchất biểu trưng

c Xem xét quá trình vận động và sử dụng của thành ngữ tiếng Việt cũng

là một vấn đề phức

Đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ

Các thành ngữ Việt đều có nghĩa hàm ẩn chứ không đơn thuần chỉ có nghĩatường minh, nghĩa định danh Qua cách cấu tạo, cách dùng, người ta thổi vào đónhững giá trị biểu trưng, những ý nghĩa trừu tượng dưới hình thức những sự vật cụthể Mỗi một thành ngữ đều ẩn chứa trong đó một đánh giá, một nhận

định của con người thể hiện nhân sinh quan và văn hoá của dân tộc Vì thế khi xétđến nghĩa của thành ngữ tiếng Việt, người ta xét đến nghĩa biểu trưng của nó.

Tác giả Bùi Khắc Việt (1978) quan niệm tính biểu trưng là kí hiệu màquan hệ với quy chiếu (referent) là có nguyên do Cụ thể: hình ảnh hoặc sự vật,

sự việc cụ thể miêu tả trong thành ngữ là nhằm nói về những ý niệm khái quáthoá Nghĩa của thành ngữ được hình thành từ các phương thức tạo nghĩa như ẩn

dụ, hoán dụ, so sánh Tính biểu trưng ngữ nghĩa của thành ngữ còn liên quan đếncác hiện tượng trong đời sống xã hội, trong lịch sử, phong tục tập quán, tínngưỡng của nhân dân [48]

Nguyễn Đức Dân (1986) cho rằng “Nghĩa của thành ngữ được hình thànhqua sự biểu trưng nghĩa của cụm từ” Sau khi phân tích một loạt các ví dụ, ông

đã khái quát được một số phương thức biểu trưng nghĩa của thành ngữ Từ cácphương thức biểu trưng ngữ nghĩa đó có thể dễ dàng tìm được các biến thể củathành ngữ [7]

Phan Xuân Thành (1990) cũng nhấn mạnh tính biểu trưng ngữ nghĩa củathành ngữ khi ông cho rằng ý nghĩa của thành ngữ là sự hoà hợp, chung đúcnghĩa của từng yếu tố tạo nên nó Ở mỗi thành ngữ, các yếu tố có tính biểu trưngkhác nhau Có yếu tố mang tính biểu trưng cao, như chìa khoá của thành ngữ.Cũng có những yếu tố có tính biểu trưng đơn giản, những yếu tố này thường gặp

ở thành ngữ so sánh Đặc biệt, có những yếu tố mang tính biểu trưng phức tạp

mà ở đó thường tàng ẩn những tri thức dân gian sâu sắc [36]

Quan điểm của Phan Xuân Thành và Bùi Khắc Việt có nhiều điểm trùnghợp khi cả hai ông cùng đặc biệt quan tâm đến tính biểu trưng của thành ngữ Họđều cho rằng, các yếu tố trong thành ngữ có mức độ biểu trưng khác nhau vàmột yếu tố có thể mang nhiều ý nghĩa biểu trưng khác nhau Tính biểu trưng củathành ngữ liên quan mật thiết đến đời sống xã hội, phong tục tập quán, tínngưỡng của nhân dân

Qua các biện pháp như so sánh, hóa dụ, ẩn dụ thành ngữ Việt không chỉmang nghĩa trực tiếp, mà còn ẩn sau đó là những nghĩa biểu trưng, gián tiếp

Những nội dung, ngữ nghĩa chủ yếu trong thành ngữ Việt bao gồm:

Những thành ngữ Việt còn đúc kết những kinh nghiệm trong cuộc sống vàtruyền lại từ đời này sang đời khác, giúp cho con cháu biết cách sống, cách cư

xử ở đời: “Có ăn có chọi mới gọi là trâu” (chỉ có bằng cách thể hiện rõ bản chất,

năng lực của mình mới tự khẳng định được mình); (những việc chưa thực hiện

nếu mà trì hoãn lâu ngày sẽ bị lãng quên, mất hết cơ sở để thực hiện), “Biết mèo

nào cắn mèo nào” (không được chủ quan, coi thường người khác); “Chim khôn

ai nỡ bắn, người khôn ai nỡ nói nặng”; “Vàng sa xuống giếng khó tìm, người sa lời nói như chim sổ lồng” (chỉ dạy về lời ăn tiếng nói, phải cẩn thận khi nói

năng)

Chiếm một phần rất lớn đó là những thành ngữ ca ngợi về tình yêu giađình, tình yêu quê hương, đất nước, tình yêu với mọi người trong cộng đồng.Trước hết là tình yêu gia đình, thiêng liêng nhất là tình cảm của cha mẹ với con

cái như: Cá chuối đắm đuối vì con”; Tình cảm của con cái với cha mẹ: “Con

chẳng chê cha mẹ khó, chó chẳng chê chủ nghèo” để nói lên tình cảm tự nhiên

của con cái đối với cha mẹ, không phụ thuộc vào giàu nghè; Tình cảm anh chị

em ruột thịt như: “Anh em hạt máu sẻ đôi”, “Anh ngủ em thức, anh chực em

nằm” nói lên sự quan tâm, tình yêu thương gắn bó ruột thịt của anh em trong

một gia đình; Tình cảm vợ chồng như: “Bà phải có ông, chồng phải có vợ”;

“Chồng như đó, vợ như hom”; “Có vợ có chồng như đũa có đôi” Bên cạnh tình cảm gia đình còn là tình cảm với làng xóm láng giềng như: “Bán anh em xa mua

láng giềng gần” Những thành ngữ xưa đã thể hiện rất tinh tế, sâu sắc về tình

cảm gia đình, quê hương, đất nước.

Ngoài ra còn một bộ phận thành ngữ miêu tả đặc điểm thể chất, ngoại hình

của con người như: “Mày ngài, mắt phượng”; “Chim sa cá lặn”, “Da ngà, mắt

phượng”; “Rồng bay phượng múa”; Chỉ đặc điểm tính cách, trạng thái của con

người như: “Phượng hoàng đua, chim sẻ cũng đua” (Phê phán những người hay bắt chước, đua đòi); “Dữ như cọp” (Nói về những người dữ dằn, hung bạo);

“Đầu trâu mặt ngựa” (Chỉ những người lưu manh, ngang ngược, hung hãn);

“Miệng hùm gan sứa”; “Cáo giả oai hùm” (Chỉ những người bên ngoài tỏ ra

mạnh bạo nhưng thực chất hèn nhát)

Một số thành ngữ miêu tả hoàn cảnh của con người, trong đó gồm nhữngthành nhữ miêu tả hoàn cảnh sống tốt (giàu sang, sung túc, tự do của con người)

như: “Chim trời cá nước”; “Cò bay thẳng cánh”; “Cá bể chim ngàn”; “Cơm

gà cá gỏi”; Thành ngữ miêu tả hoàn cảnh sống không tốt (nghèo khổ, thiếu thốn,

bị ràng buộc) như: “Cá chậu chim lồng”; “Cá nằm trên thớt”; “Chuột chạy

cùng sào”…

Nhiều mặt của đời sống xã hội được phản ánh trong thành ngữ Việt ViệtNam là một trong những nước ở khu vực Đông Nam Á có nền nông nghiệp lúanước Với tư cách là một loại hình văn học dân gian, thành ngữ Việt là tấmgương phản ánh kết quả tư duy, in đậm dấu ấn nền văn hoá nông nghiệp lúanước, mang nét riêng so với văn hoá của dân tộc khác Như vậy có thể thấy chấtliệu biểu trưng là một trong những nhân tố làm nên vẻ riêng và thể hiện đặctrưng văn hoá - dân tộc của thành ngữ các nước

1.3 Hệ th ng từ chỉ bộ phận c thể ng ời trong thành ngữ

1.3.1 Vị trí của từ chỉ bộ phận cơ thể người trong vốn từ cơ bản

Theo ngôn ngữ học thống kê “mọi từ ngữ tự nhiên đều ồn tại một từ cơbản” Nhiều từ chỉ bộ phận cơ thể người thuộc lớp từ cơ bản của ngôn ngữ Lớp

- Từ chỉ các hiện tượng tự nhiên: Nắng, mưa, gió, lốc, bão, sấm, chớp, giông

- Từ chỉ con vật: Chó, mèo, lợn, gà, voi, bò

- Từ chỉ sự vật: Cái quạt, đôi dép, quần áo, máy tính, điện thoại, cái

giường, cái bát

- Từ chỉ người: Ông, bà, cha mẹ, anh, chị, thầy giáo, bác sĩ, giáo viên

- Từ chỉ sản phẩm do con người tạo ra: Cơm, canh, thóc, lúa, hoa quả

- Từ chỉ số đếm: một, hai, ba, năm, sáu

Lớp từ vựng cơ bản bao gồm các lớp từ chỉ về con người, sự vật hiệntượng tự nhiên, những điều rất gần gũi trong cuộc sống và được hình thành từrất sớm Chúng trở thành những hình ảnh điển hình có sức khái quát cao, tạo nênliên tưởng rộng rãi, được con người sử dụng trong các thành ngữ với các biệnpháp so sánh, ẩn dụ, hoán dụ

Như vậy lớp từ vựng chỉ bộ phận cơ thể người là một trong những lớp từvựng cơ bản nhất, nó có từ xa xưa, gắn liền với cuộc sống của mỗi con người,cũng như trong ngôn ngữ của mỗi dân tộc

1.3.2 Đặc trưng của lớp từ chỉ bộ phận cơ thể người

Hệ thống từ chỉ bộ phận cơ thể người có từ rất lâu đời, từ khi con ngườitri giác về chính bản thân mình Con người đã xác định được những đặc trưnglàm cơ sở định danh cho các bộ phận cơ thể Cụ thể:

Đặc trưng hình thức Ví dụ: Lá mía, mắt cá, nhãn cầu, xương chậu… Trong tiếng Lào: Him ta (mí mắt); Kạm xịn (bắp thịt)

Đặc trưng vị trí Ví dụ: Tai trong, tai giữa, xương sườn, xương

hông…Trong tiếng Lào: Khẻn (cánh tay) (1); Lếp mư (móng tay)

Đặc trưng về công dụng, chức năng Ví dụ: Dây thanh, ruột thừa…Trong tiếng Lào: Chít (dạ), Chày (lòng) với chức năng tiêu hóa; Tin (chân), Mư (tay)

với chức năng vận động…

Đặc trưng vật lý Ví dụ: Ruột già, ruột non, động mạch, tĩnh mạch…Trong

tiếng Lào: Xịn (thịt); Chày (lòng).

Đặc trưng về kích thước, kích cỡ Ví dụ: Đại não, tiểu não, đại tràng,

ngón cái…Trong tiếng Lào: Pộ mư (ngón cái); Thò coi (ngón út)

Những đặc trưng tản mạn khác như chỉ màu sắc, cấu tạo, hành vi Ví

dụ: Tròng trắng, huyết mạch…Trong tiếng Lào ví dụ như Lượt (máu) chỉ màu

Như vậy, các đặc trưng hình thức và vị trí được sử dụng làm cơ sở địnhdanh bộ phận cơ thể người nhiều hơn tất cả các đặc trưng khác Trong đó, đặctrưng hình thức luôn đứng đầu, có giá trị nhất đối với sự định danh.

Về cấu trúc ngữ nghĩa, theo thống kê của Nguyễn Đức Tồn, tên gọi bộphận cơ thể người xuất hiện 10 dạng thông tin (hay 10 loại nghĩa vị) gồm: [44]

1 Tên gọi chỉ loại (bộ phận chỉ loại trực tiếp) Chẳng hạn như: “Đầu” phần trên cùng thân thể con người; “tay” - bộ phận phía trên cơ thể con người từvai đến ngón tay

-2. Vị trí: Trên - dưới, trái - phải, trong - ngoài, trước - sau… Có thể có vịtrí tuyệt đối: Trên cùng, phía trước hoặc tương đối: Dưới cái gì, sau cái gì

3. Chức năng bộ phận cơ thể Có 2 trường hợp: Chỉ ra chức năng thực của

bộ phận cơ thể (như tiêu hóa, tuần hoàn, hô hấp…) hay chỉ ra chức năng giả,chức năng biểu trưng của bộ phận cơ thể người (như bụng dạ - biểu trưng ýnghĩa tình cảm của con người)

4. Tính sở thuộc: Của bộ phận cơ thể nào đó Nghĩa vị này thường hàm ẩntrong siêu nghĩa vị trực tiếp Nó được biểu hiện tường minh trong trong ngônngữ có hai từ khác nhau, một từ biểu thị cơ thể người, từ kia biểu thị cơ thể độngvật Chẳng hạn: “lông” - Những sợi đơn hay sợi kép mọc ở ngoài da cầm thúhoặc da người

5. Cấu trúc: Khi trong định nghĩa không diễn ra “tên gọi chỉ loài” thìnghĩa vị cấu trúc thay thế cho nghĩa vị này Chẳng hạn, “thủy tinh thể” - bộ phậncủa mắt dưới dạng thấu kính trong suốt, lồi hai mắt, co giãn được, “lợi” - mô cơche phủ chân răng

6. Kích thước: Ví dụ: “Tá tràng” - phần ruột non tiếp với dạ dày, dài chừng 12 cm

7. Hình dạng: Chẳng hạn: “Nhãn cầu” - phần chính của mắt, hình cầu, nằm trong hõm mắt

8. Thuộc tính vật lý: Ví dụ: “Thịt” - phần mềm dưới da bao phủ xương trong cơ thể

9. Màu sắc: Chẳng hạn: “Máu” - chất lỏng màu đỏ chảy trong mạch máu người và động vật.

10 Thời gian: Ví dụ: “Răng khôn” - răng hàm thứ ba mọc sau 20 tuổi Theo vị trí cơ thể, tên gọi bộ phận cơ thể người có thể chia ra hai tuyến:Bên ngoài cơ thể và bên trong cơ thể Lớp từ chỉ bộ phận cơ thể bên ngoài ra đờitrước bởi vì đây là những đối tượng dễ tri nhận và phần lớn là những từ đơn tiết,

từ thuần Việt Chẳng hạn: thân, mình, đầu, tay, chân…Bộ phận này xuất hiện

nhiều hơn và thường dùng khi miêu tả, theo nghĩa đen Lớp từ chỉ bộ phận cơthể người bên trong xuất hiện sau, có cấu tạo là những từ đa tiết Những từ này ítphổ biến trong cuộc sống thường nhật mà được dùng nhiều trong chuyên môn

của ngành y học như: ruột thừa, dạ con, dạ dày, đại tràng, tá tràng…

Như vậy, từ chỉ bộ phận cơ thể người là lớp từ thuộc vốn từ vựng cơ bản,

ra đời sớm, được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp Lớp từ này có cấu trúc ngữnghĩa phong phú, cấu tạo đa dạng, được tạo ra từ nhiều nguồn Sử dụng từ chỉ bộphận cơ thể người là một nhu cầu tất yếu để con người bộc lộ hiểu biết về chínhbản thân mình và thế giới Chính bởi vai trò quan trọng như thế cho nên không

có gì lạ khi ta thấy thành ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người phong phú đến thế

1.4 Tiểu kết ch ng 1

Qua những nội dung chương 1 ta rút ra một số kết luận sau:

- Trong hệ thống ngôn ngữ của mỗi dân tộc, thành ngữ là một bộ phậnquan trọng Có rất nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều quan điểm từ các góc

độ khác nhau về khái niệm thành ngữ Trong tiếng Lào, các nhà folklore Lào

không phân chia thành ngữ, tục ngữ riêng biệt mà gọi chung là xú pha xít - lời

dạy có tính chất giáo huấn

- Thành ngữ Lào cũng như thành ngữ Việt Nam ra đời trong lao động vàgiao tiếp giữa con người với con người Cả hai thành ngữ đều có cấu tạo là mộtngữ, một cụm từ cố định với chức năng thường miêu tả một hành động, sự vật,

sự việc, tính chất, trạng thái,… của người hay vật, sự vật Cả thành ngữ Lào và

cảm gia đình, xã hội, cuộc sống lao động, đến các vấn đề khác Tuy nhiên so với thành ngữ Việt thì thành ngữ Lào có kết cấu đơn giản hơn.

- Từ chỉ bộ phận cơ thể người thuộc lớp từ cơ bản của ngôn ngữ Từ chỉ

bộ phận cơ thể con người được xác định, định danh trên cơ sở các đặc trưng.Trong đó đặc trưng hình thức và vị trí được sử dụng làm cơ sở định danh bộphận cơ thể người nhiều hơn tất cả các đặc trưng khác

CHƯƠNG 2

KHẢO SÁT ĐẶC ĐIỂM CỦA THÀNH NGỮ CHỨA TỪ

CHỈ BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI TRONG TIẾNG LÀO

2.1 Th ng kê và phân loại thành ngữ chứa từ chỉ bộ phận c thể ng ời trong tiếng Lào

2.1.1 Thống kê và phân loại những thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận

cơ thể người

2.1.1.1 Thống kê những thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người

Từ khi con người tri giác về chính bản thân mình, con người đã xác địnhđược những đặc trưng làm cơ sở định danh cho các bộ phận cơ thể, và đã tạonên một hệ thống từ chỉ bộ phận cơ thể người Sử dụng từ chỉ bộ phận cơ thểngười là một nhu cầu tất yếu để con người bộc lộ hiểu biết về chính bản thânmình và thế giới Chính vì vậy những câu thành ngữ, tục ngữ dù của Việt Namhay dân tộc Lào cũng chứa rất nhiều các thành tố chỉ bộ phận cơ thể người

Trong tiếng Lào không phân biệt thành ngữ và tục ngữ, do vậy người viết đãtiến hành nghiên cứu dựa trên những câu xú pha xít nói chung trong tiếng Lào.Người viết đã nghiên cứu, thống kê các câu thành ngữ từ cuốn “Từ điển thành ngữ

và tục ngữ Lào - Việt” của tác giả Nguyễn Văn Thông với khoảng 1.500 câu xú phaxít [40], qua đó người viết đã tổng kết được 249 câu thành ngữ có yếu tố chỉ độngvật, với 314 lượt gọi tên và 36 thành tố chỉ bộ phận cơ thể người

2.1.1.2 Phân loại những thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người

Thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể trong thành ngữ tiếng Lào đượcphân thành 3 loại trên cơ sở về số lượng từ chỉ bộ phận cơ thể người xuất hiện trong thành ngữ, bao gồm:

- Thành ngữ chứa 1 từ chỉ bộ phận cơ thể

- Thành ngữ chứa 2 từ chỉ bộ phận cơ thể

- Thành ngữ chứa 3 t chỉ bộ từ phận cơ thể trở lên

Qua thống kê thu đƣợc kết quả sau:

Bảng 2.1 Phân loại các thành ngữ có chứa từ chỉ bộ phận c

trong tiếng Lào STT

Khậu xảm xoọc oọc xảm va

(Vào ba khuỷu tay ra ba sải)

Khồn nhày chay nọi

Kin lải thoọng tẹc, bẹc lải lẳng hắc

(Ăn nhiều vỡ bụng, vác nhiều gãy lưng)

Còng lẳng xày hải cộm nạ xày đìn

(Lưng chổng lên trời, mặt cúi xuống đất)

(Như lưỡi với răng)

- Thành ngữ chứa từ 3 từ chỉ bộ phận cơ thể người trở lên rất ít, chỉ xuất hiện 2 câu, chiếm 0.8% Ví dụ như

Xíp pạc vạu bò thò tà hển, xíp tà hển bò thò mư căm

(Mười nói chẳng bằng tầy mắt thấy, mười mắt thấy chẳng bằng tay

cầm) Nịu mư mì nịu nhào nịu sặn

(Bàn tay có ngón dài ngón ngắn)

2.1.2 Thống kê và phân loại những từ chỉ bộ phận cơ thể người

2.1.2.1 Thống kê từ chỉ bộ phận cơ thể người

Có thể nói từ là một đơn vị rất quan trọng trong ngôn ngữ học nói chung

Ý nghĩa của từ chính là kết quả phản ánh hiện thực, nhưng là sự phản ánh đặcbiệt qua ý thức của con người với tư cách là đại diện của một cộng đồng vănhóa - ngôn ngữ nhất định

Từ có nhiều chức năng quan trọng, trong đó chức năng định danh (gọi tên)

là một trong 2 chức năng cơ bản nhất của từ Như vậy, vấn đề tên gọi con ngườiliên quan đến chức năng định danh của từ

Bộ phận cơ thể người là một trường nghĩa nhỏ thuộc trường nghĩa người, và

là bộ phận từ vựng bền vững nhất, có lịch sử xa xưa nhất, được mọi người sử dụng

ở mọi nơi, mọi lúc Lớp từ chỉ bộ phận cơ thể có ba đặc điểm chính như sau:

Thứ nhất, chức năng cơ bản của nhóm từ này là để gọi tên/ định danh các

bộ phận trên cơ thể của con người

Thứ hai, nhóm từ chỉ bộ phận cơ thể có thể mở rộng nghĩa để chỉ các bộ

phận của sự vật

Thứ ba, lớp từ chỉ bộ phận cơ thể thường tham gia vào các kết hợp từ để

tạo ra các cụm từ hoặc được ẩn dụ hóa để biểu trưng các trạng thái tâm lí, tìnhcảm khác nhau của con người

Qua thống kê cuốn “Từ điển thành ngữ và tục ngữ Lào - Việt” của tác giảNguyễn Văn Thông, người viết đã tổng hợp được 36 thành tố chỉ bộ phận cơ thểngười, với 314 lượt xuất hiện Các thành tố chỉ bộ phận cơ thể người trong cáccâu xú pha xít của Lào theo thứ tự bảng chữ cái như sau:

Hủ (tai); Hủa (đầu);

Khẻn (cánh tay); Khẹo (răng); Khị (phân, cứt); Kho (cổ); Khổn

(lông); Lẳng (lưng); Lếp mư (móng tay); Lịn (lưỡi); Lượt (máu);

Mư (tay)

Nạ (mặt); Nẳng (da); Nôm (sữa);

Pạc (miệng, mồm, mép); Phả mư (bàn tay); Pộ mư (ngón cái)

Tà (mắt); Tắp (gan); Thò coi (ngón út); Thoọng (bụng); Tin (chân);

Xịn (thịt); xoọc (khủy tay); Xốp (môi)