Nghiên cứu phát triển sản phẩm du lich văn hóa quảng bình

Việc phát triển sản phẩm du lịch biển và dulịch hang động c ng đang tồn tại những nhược điểm của riêng của nó ngoàicác dịch vụ chính như tham quan, khám phá các dịch vụ khác hầu như chưa

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

~~~~~~~~~~~~

VÕ THỊ BÍCH PHƯƠNG

DU LỊCH VĂN HOÁ QUẢNG BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

~~~~~~~~~~~~

VÕ THỊ BÍCH PHƯƠNG

DU LỊCH VĂN HOÁ QUẢNG BÌNH

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Kết cấu luận văn 11

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ DU LỊCH VĂN HÓA VÀ SẢN PHẨM DU LỊCH VĂN HÓA 13

1.1 Các khái niệm cơ bản 13

1.1.1 Du lịch văn hóa 13

1.1.2 Sản phẩm du lịch và sản phẩm du lịch văn hóa 15

1.2 Các điều kiện phát triển sản phẩm du lịch văn hóa 18

1.2.1 Điều kiện cung 18

1.2.2 Điều kiện cầu 24

1.3 Các loại hình sản phẩm du lịch văn hóa 25

1.4 Nội dung và các nguyên tắc khi phát triển sản phẩm du lịch văn hóa 27

1.4.1 Nội dung phát triển sản phẩm du lịch văn hóa 27

1.4.2 Các yêu cầu và nguyên tắc khi phát triển sản phẩm du lịch văn hóa 34

Tiểu kết chương 1 35

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM DU LỊCH VĂN HÓA TỈNH QUẢNG BÌNH 36

2.1 Hiện trạng phát triển du lịch tỉnh Quảng Bình 36

2.2 Tiềm năng và điều kiện phát triển sản phẩm du lịch văn hóa Quảng Bình 39

2.2.1 Điều kiện cung 39

2.2.2 Điều kiện cầu 61

2.2.3 Đánh giá chung về tiềm năng và điều kiện phát triển sản phẩm du lịch văn hóa tỉnh Quảng Bình Error! Bookmark not defined. 2.3 Thực trạng sản phẩm du lịch văn hóa tỉnh Quảng Bình 63

2.3.1 Loại hình sản phẩm du lịch văn hóa 63

2.3.2 Đánh giá hiện trạng sản phẩm du lịch văn hóa Quảng Bình 68

Tiểu kết chương 2 83

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM DU LỊCH VĂN HÓA TỈNH QUẢNG BÌNH 85

3 1 Cơ sở đề xuất giải pháp 85

3.1.1 Định hướng phát triển theo ngành, lĩnh vực 85

3.1.2 Định hướng phát triển theo không gian lãnh thổ 88

3.1.3 Định hướng đầu tư phát triển du lịch 89

3.1.4 Định hướng phát triển sản phẩm du lịch văn hóa 90

3.2 Những giải pháp phát triển sản phẩm du lịch văn hóa Quảng Bình 92

3.2.1 Hoàn thiện và cải tiến các sản phẩm du lịch văn hóa hiện có 92

3.2.2 Phát triển và mở rộng địa bàn các sản phẩm du lịch văn hóa mới 98

3.2.3 Các giải pháp khác 99

3.3 Một số kiến nghị 102

3.3.1 Kiến nghị với tỉnh Quảng Bình và Sở Văn hóa, Thể thao, và Du lịch Quảng Bình 102

3.3.2 Kiến nghị với chính quyền địa phương 103

3.3.3 Kiến nghị với các công ty du lịch 103

3.3.4 Kiến nghị với các cơ sở đào tạo du lịch 104

Tiểu kết chương 3 104

Kết luận 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 109

PHỤ LỤC 112

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CHDCND Cộng hòa Dân chủ Nhân dân

CHXHCN Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa

UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural

Organization)

Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc UNWTO (World Tourism Organization)

Tổ chức Du lịch thế giới VH-TT-DL Văn hóa Thể thao và Du lịch

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1: So sánh sự khác nhau giữa sản phẩm văn hóa và sản phẩm du lịch.

16

Bảng2.1: Khách du lịch đến Quảng Bình giai đoạn 2009-2013 38

Bảng 2.2: Doanh thu du lịch tỉnh Quảng Bình giai đoạn 2009-2013 39

Bảng 2.3: Số lượng các cơ sở lưu trú trên địa bàn tỉnh Quảng Bình 55

Bảng 2.4: Hiện trạng cơ sở kinh doanh ăn uống phục vụ khách du lịch tỉnh Quảng Bình năm 2009-2013 56

Bảng 2.5: Lao động du lịch của tỉnh Quảng Bình giai đoạn 2009-2020 58

DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ MÔ HÌNH Sơ đồ 1.1: Những yếu tố văn hóa – xã hội tạo sự hấp dẫn của một vùng du lịch 19

Sơ đồ 1.2: Quy trình xây dựng sản phẩm văn hóa thành sản phẩm du lịch 28

Sơ đồ 1.3: Các bước xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa 33

4

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sự phát triển nhanh của du lịch toàn cầu và những xu hướng du lịch mớixuất hiện trong thời gian gần đây đã và đang thúc đẩy cạnh tranh mạnh mẽgiữa các quốc gia trên thế giới trong việc thu hút khách du lịch Để nâng cao

vị thế cạnh tranh điểm đến trên thị trường du lịch quốc tế, yếu tố sản phẩm dulịch chiếm vị trí đặc biệt quan trọng Sản phẩm du lịch chính là sự trải nghiệmcủa khách du lịch về điểm đến du lịch Vì vậy, điểm đến nào mang lại sự trảinghiệm càng đa dạng, càng thú vị cho khách du lịch sẽ quyết định sự thànhcông trong cạnh tranh thu hút khách du lịch

Xuất phát t nhu cầu đa dạng của du khách khi tham gia các chuyến dulịch, tính đa dạng của sản phẩm du lịch được xem là một trong những yếu tốmang tính quyết định để du khách lựa chọn đi du lịch ở địa điểm nào đó, đồngthời c ng là yếu tố cần thiết để thúc đẩy sự phát triển ngành du lịch ở

m i địa phương hay m i quốc gia Ngoài ra, tính liên kết và đồng bộ trong quátrình phát triển sản phẩm du lịch hay nói cách khác là việc phát triển sản phẩm dulịch thành mạng lưới, hệ thống thay vì chỉ co cụm ở khu vực trung tâm c ng là điềukiện không thể thiếu trong chiến lược phát triển du lịch của địa phương hay quốcgia Điều này v a giúp du khách có điều kiện th a mãn tối đa nhu cầu tham quan,khám phá những điều mới lạ v a tạo điều kiện cho cư dân địa phương tham gia tíchcực vào hoạt động du lịch, góp phần mang lại lợi ích về kinh tế –xã hội cho cư dânbản địa

Dải đất Quảng Bình như một bức tranh hoành tráng, có r ng, có biển vớinhiều cảnh quan thiên nhiên đẹp, c ng như nhiều di tích lịch sử- văn hóa nổitiếng Theo thống kê, đến năm 2012 Quảng Bình có khoảng hơn 150 di tíchlịch sử được xếp hạng Ngoài ra, Quảng Bình có bờ biển dài 116,04 km với

rất nhiều bãi tắm đẹp như Nhật Lệ, Đá Nhảy, Bảo Ninh… đặc biệt Vườn quốcgia Phong Nha - Kẻ Bàng được công nhận là Di sản Thiên nhiên thế giới,được đánh giá là một trong 238 sinh thái quan trọng trên toàn cầu, với các dãynúi đá vôi phát triển hầu như liên tục và thành phần tương đối đồng nhất,được đánh giá là vùng Karst rộng nhất với diện tích trên 200.000 ha, là mộtmẫu điển hình của quá trình địa chất về thể loại Karst và hình thành hangđộng đang diễn biến toàn cầu không chỉ ở lĩnh vực đa dạng sinh học mà còn làmột khu vực thắng cảnh hang động bậc nhất thế giới Với tiềm năng du lịch

đa dạng, phong phú du lịch Quảng Bình trong những năm gần đây đã có nhiềubước tiến đáng kể Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch vùng Bắc Trung Bộđến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030” đã khẳng định Thành phố Đồng Hới

và khu vực Phong Nha-Kẻ Bàng thuộc tỉnh Quảng Bình là một trong nhữngtrọng điểm phát triển du lịch quan trọng của vùng Bắc Trung Bộ Chínhnhững tài nguyên du lịch nổi trội, là yếu tố có thể giúp Quảng Bình thu hútđược một lượng lớn khách du lịch trong tương lai gần

Tuy nhiên, trên thực tế các sản phẩm du lịch ở Quảng Bình hiện nay vẫncòn khá đơn điệu, sản phẩm du lịch chủ đạo vẫn chỉ có sản phẩm du lịch hangđộngvà sản phẩm du lịch biển Việc phát triển sản phẩm du lịch biển và dulịch hang động c ng đang tồn tại những nhược điểm của riêng của nó ngoàicác dịch vụ chính như tham quan, khám phá các dịch vụ khác hầu như chưađược triển khai, hoặc có dịch vụ bổ sung thì c ng còn rất manh mún, nh lẻ.Mặt khác, các tài nguyên du lịch tự nhiên này chỉ phân bố co cụm ở một sốkhu vực nhất định, nên sức lan t a của các loại hình du lịch này còn yếu, khảnăng thu hút người dân tham gia vào các khu vực du lịch biển và hang động bịhạn chế, lợi ích xã hội mang lại cho người dân địa phương chưa nhiều Chính

vì thế dù có nhiều tiềm năng nhưng sản phẩm du lịch Quảng Bình vẫn đangkhá mờ nhạt” Trước thực trạng đó, phát triển sản phẩm du

lịch văn hóa là giải pháp gia tăng giá trị tổng thể cho các sản phẩm du lịchQuảng Bình Khi kết hợp với sản phẩm du lịch biển và hang động, sản phẩm

du lịch văn hóa sẽ nâng cao tính hấp dẫn, đa dạng cho du lịch Quảng Bình,góp phần tạo nên một bữa tiệc du lịch” phong phú, với nhiều lựa chọn cho dukhách

Khách du lịch đến tham quan Quảng Bình ngoài mục đích thụ hưởng cácdịch vụ t du lịch biển và hang động thì nhu cầu tìm hiểu , khám phá văn hóacủa địa phương c ng rất lớn nên việc phát triển sản phẩm du lịch văn hóa cònđáp ứng nhu cầu tìm hiểu về văn hóa của khách du lịch khi đến Quảng Bình.Những năm gần đây đã có nhiều dự án đầu tư du lịch đã được tiến hành vàđưa vào hoạt động như dự án phát triển bền vững tiểu vùng sông Mê Kông

mở rộng, dự án GIZ với các hoạt động tập trung vào khai thác và bảo vệVườn Quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng c ng như định hướng phát triển kinh tếcho một số bản làng thuộc vùng lõi và vùng đệm của Vườn Quốc Gia PhongNha-Kẻ Bàng thông qua các mô hình phát triển du lịch cộng đồng, du lịch vănhóa…Tuy nhiên các dự án này vẫn đang còn dang dở và chưa đem lại mộthướng đi thích hợp cho việc phát triển du lịch Quảng Bình

Căn cứ vào thực trạng đó tác giả đã lựa chọn đề tài Nghiên cứu phát triển

sản phẩm du lịch văn hóa Quảng Bình” làm luận văn thạc sĩ với mong muốn

đưa ra được những giải pháp phát triển sản phẩm du lịch văn hóa, xây dựngcác sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng của Quảng Bình nhằm thúc đẩy dulịch vùng đất này phát triển tương xứng với tiềm năng vốn có

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Cho đến nay đã có rất nhiều tác giả, công trình nghiên cứu giới thiệu về văn hóa và danh thắng Quảng Bình với rất nhiều góc nhìn và mục đích khác

nhau Về phương diện lý luận liên quan trực tiếp đến văn hóa truyền thốngQuảng Bình có các nhà nghiên cứu tiêu biểu như:

Tác giả Dương Văn An với Ô Châu cận lục” ghi lại những tên làng, tên

núi, tên sông, những sản vật, những thành thị, chợ búa, danh lam thắng tích,những ngành nghề và tập quán sinh sống của cư dân Châu Ô xưa (nay là cáctỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Th a Thiên Huế ) cho ta một cái nhìn khái quát

về văn hóa Quảng Bình trong lịch sử

Sau khi tỉnh Bình Trị Thiên được chia tách thành 3 tỉnh Quảng Bình,Quảng Trị, Th a Thiên Huế thì các nghiên cứu tập trung vào khai thác những

nét độc đáo trong văn hóa , thắng cảnh của Quảng Bình như cuốn Quảng

Bình, nước non và lịch sử”(1997) Và “Địa chí văn hóa miền biển Quảng Bình”(2001)của tác giả Nguyễn Tú Ngoài ra còn có các tác giả Lương Duy

Tâm với Địa Lý- Lịch sử Quảng Bình”(1998) hay Hoàng Tất Thắng có công trình nghiên cứu “ Biên soạn địa danh lịch sử - văn hóa Quảng Bình phục vụ

du lịch”(2004).

Trần Hoàng với cuốn sách " Quảng Bình thắng cảnh và văn hoá" do nhà

xuất bản Lao động phát hành năm 2007 Đặc điểm của những nghiên cứu này

là đưa đến cho người đọc cái nhìn hệ thống về vùng đất, con người QuảngBình Tuy nhiên, các nghiên cứu này mới chỉ d ng lại ở mức giới thiệu sơ lượcvăn hóa Quảng Bình với việc liệt kê các thắng cảnh, di tích văn hóa - lịch sử ởQuảng Bình như Đèo Ngang, Quảng Bình Quan, L y Thầy, đền thờ Liễu Hạnhcông chúa, bãi biển Đá Nhảy…việc miêu tả các cảnh quan

ở Quảng Bình trong các công trình này chỉ ở dưới góc nhìn tiềm năng, các giátrị văn hóa đặc sắc ở Quảng Bình nhưng chưa đưa ra cách thức, đề xuất để biến cáccác tiềm năng này thành sản phẩm du lịch phục vụ du khách để mang lại gía trịkinh tế và góp phần bảo tồn tài nguyên Như vậy, chưa có một

công trình nghiên cứu về sản phẩm du lịch văn hóa Quảng Bình một cáchtoàn diện cho đến thời điểm hiện tại.

Vấn đề phát triển sản phẩm du lịch c ng đã có một số tác giả đề cập đếntrong các công trình nghiên cứu như: đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của

tác giả Đ Cẩm Thơ “Nghiên cứu xây dựng sản phẩm du lịch Việt Nam có tính

cạnh tranh trong khu vực và quốc tế” Hay viện nghiên cứu phát triển du lịch

với“nghiên cứu xây dựng sản phẩm du lịch biển đảo vùng du lịch Bắc

Bộ”.Thời gian gần đây có luận văn thạc sỹ“Nghiên cứu phát triển sản phẩm

du lịch văn hóa Nam Định”của Học viên Nguyễn Thị Thu Thủy (Khoa Du

lịch học - trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia HàNội)

Bên cạnh đó, các bài viết về sản phẩm du lịch văn hóa c ng được đăng tảikhá nhiều trên các tạp chí Du lịch trong nước và quốc tế cụ thể:

Tác giả Dương Văn Sáu có bài viết Phát triển sản phẩm du lịch ở Việt

Nam”, tạp chí du lịch Việt Nam số tháng 3/2010 Hay bài nghiên cứu của hai

tác giả Trần Thị Minh Hòa, Trần Thúy Anh trên tạp chí du lịch Việt Nam số

tháng 12/2011 với nhan đề “Khai thác di sản văn hóa phục vụ phát triển du

lịch” và tác giả Nguyễn Quang Vinh với bài viết Quy trình xây dựng sản phẩm văn hóa thành sản phẩm du lịch”… Các bài viết, bài nghiên cứu này

chủ yếu tập trung vào phát triển sản phẩm du lịch nói chung, hoặc là đi vàonghiên cứu du lịch văn hóa và tác động của loại hình du lịch này đến đời sống

xã hội mà không phải là đi sâu vào một địa phương cụ thể như Quảng Bình

Tác giả Jordi Datzira- Masip với bài viết Culture Heritage

Tourism-opportunities for Product Development” được đăng trên Spain Tourism

Review số 2/2006 đã xây dựng mô hình các bước phát triển sản phẩm du lịchvăn hóa với trường hợp cụ thể thành phố Barcelona, Tây Ban Nha

Với tình hình nghiên cứu trên, tác giả không chỉ d ng lại ở việc kế th amột số nghiên cứu về xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa ở Việt Nam, trênthế giới và về du lịch Quảng Bình Luận văn tập trung vào đối tượng chủ yếu

là cách thức khai thác các tài nguyên du lịch văn hóa, sao cho nó trở thànhmột sản phẩm du lịch v a chứa đựng yếu tố văn hóa, v a mang tính kinh tế Cóthể nói, sản phẩm du lịch văn hóa chính là cầu nối giữa các giá trị văn hóatruyền thống và ngành công nghiệp du lịch Tác giả hi vọng với chiếc cầu nốinày sẽ góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch Quảng Bình, nâng cao chấtlượng và tạo ra được những sản phẩm du lịch độc đáo mang tính đặc thù củariêng tỉnh Quảng Bình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các hoạt động và sản phẩm du lịch vănhóa trên địa bàn tỉnh Quảng Bình

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập và xử lý thông tin, số liệu: Luận văn sử dụngphương pháp sử dụng số liệu thứ cấp và sơ cấp

 Thu thập nguồn dữ liệu thứ cấp t các kết quả nghiên cứu, sách báo tạpchí, các trang web điện tử, các tài liêu, báo cáo của cơ quan quản lý du lịch vàchính quyền địa phương Dựa trên cơ sở đó đưa ra được các khái niệm

chung nhất liên quan đến đề tài đang nghiên cứu, đưa ra những đánh giá và những giải pháp để phát triển sản phẩm du lịch văn hóa Quảng Bình.

 Thu thập dữ liệu sơ cấp bằng việc khảo sát thực địa, ph ng vấn các cán

bộ chuyên trách du lịch của Tỉnh Quảng Bình và một số người dân địa

phương nơi có tài nguyên du lịch văn hóa ( Danh sách ph ng vấn tại phần phụlục)

- Phương pháp phân tích tổng hợp: phương pháp này được dùng để phântích mối quan hệ chặt chẽ giữa du lịch và văn hóa, phân tích tuyến điểm du lịchtiêu biểu hiện đang khai thác thành sản phẩm du lịch văn hóa của Quảng

Bình, phân tích các số liệu, thông tin liên quan đến đề tài, t đó đề xuất giải pháp thực hiện

- Phương pháp khảo sát thực địa: Phương pháp này giúp cho kết quảnghiên cứu có tính xác thực hơn Việc đối chiếu, so sánh giữa thông tin, sốliệu t các tài liệu với điều kiện thực tế giúp tác giả bổ sung, điều chỉnh nângcao tính chính xác của thông tin, số liệu Trong quá trình nghiên cứu tác giả

đã tiến hành thu thập ý kiến của hướng dẫn viên, ban quản lý di tích, ý kiếncủa các doanh nghiệp du lịch, quản lý cơ quan du lịch về điểm du lịch, hoạtđộng kinh doanh tại điểm du lịch

- Phương pháp điều tra xã hội học: Tác giả tiến hành ph ng vấn một sốdoanh nghiệp lữ hành, cán bộ quản lý của chính quyền địa phương, các cán bộquản lý du lịch ở sở VH-TT-DL Quảng Bình, một số nhà nghiên cứu về vănhóa ở Quảng Bình

5 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, phụ lục và danh mục tài liệu thamkhảo, luận văn gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận chung về du lịch văn hóa và sản phẩm du lịch văn hóa

Chương 2: Thực trạng phát triển sản phẩm du lịch văn hóa tỉnh Quảng Bình

Chương 3: Một số giải pháp góp phần phát triển sản phẩm du lịch văn hóatỉnh Quảng Bình

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ DU LỊCH VĂN HÓA

Du lịch văn hóa là loại hình du lịch mà mục tiêu là khám phá những di tích và di chỉ Nó mang lại những ảnh hưởng tích cực bằng việc đóng góp vào việc duy tu, bảo tồn Loại hình này trên thực tế đã minh chứng cho những nỗ lực bảo tồn và tôn tạo, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng vì những lợi ích văn hóa- kinh tế- xã hội (ICOMOS, 1999)

Du lịch văn hóa là loại hình du lịch dựa trên cơ sở khai thác các giá trị

di sản văn hóa dân tộc và được tổ chức một cách có văn hóa”1

1 Nguyễn Văn Bình (2005), Phát triển du lịch sinh thái, du lịch văn hóa- một công cụ bảo vệ môi trường tự

nhiên và môi trường xã hội, Bảo vệ môi trường du lịch, Tổng cục Du lịch, tr.98

Du lịch văn hóa là loại hình chủ yếu hướng vào việc quy hoạch, lập trình, thiết kế các tour lữ hành tham quan các công trình văn hóa cổ kim”2

Như vậy, du lịch văn hóa là một loại hình du lịch phát triển dựa vào việcnghiên cứu, khám phá và khai thác các tài nguyên nhân văn, giá trị văn hóa,thông qua đó, truyền tải các giá trị văn hóa của một địa phương, một vùng,một quốc gia đến du khách bốn phương C ng nhờ vào việc phát triển du lịchvăn hóa các di sản, giá trị truyền thống của m i quốc gia c ng được góp phầngìn giữ và bảo tồn

Ở một số nước trong đó có Đông Nam Á, về mặt lý thuyết người ta xếploại hình du lịch văn hóa (Cultural tourism) vào loại hình du lịch sinh thái (Ecotourism) bởi cho rằng sinh thái học (Escology) bao gồm cả sinh thái học nhân văn(Human Ecology)

Du lịch văn hóa là một hoạt động du lịch lấy tính văn hóa làm mục tiêu vàxuyên suốt Bởi thế, du lịch văn hóa mang các đặc điểm:3

- Du lịch văn hóa mang tính giáo dục nhận thức: Sản phẩm du lịch văn hóangoài phần dịch vụ, còn một phần là những di sản văn hóa vật thể c ng như phi vậtthể Những di sản văn hóa này hàm chứa nhiều thông tin về văn hóa, lịch sử của dântộc c ng như kiến thức thẩm mỹ, nghệ thuật Rõ ràng, du lịch văn hóa giúp du kháchhiểu biết hơn về lịch sử văn hóa của quốc gia điểm đến

- Du lịch văn hóa có thị trường khách lựa chọn: Khách lựa chọn du lịchvăn hóa thường đã xác định mục đích chuyến đi của mình là nhằm tìm hiểu về vănhóa nơi mình đến Thông thường, đối tượng khách này c ng có những kiến thức xãhội nhất định

2 Trần Thúy Anh, Nguyễn Thu Thủy, Nguyễn Thị Anh Hoa (2010), Ứng xử văn hóa trong du lịch, Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội, tr.22

3 Nguyễn Văn Bình (2005), Phát triển du lịch sinh thái, du lịch văn hóa- một công cụ bảo vệ môi trường tự

nhiên và môi trường xã hội, Bảo vệ môi trường du lịch, Tổng cục Du lịch, tr.98 - 99

- Du lịch văn hóa giúp bảo tồn và phát huy giá trị nền văn hóa truyềnthống: Để phát triển được du lịch văn hóa, điều quan trọng là phải bảo tồn đượcnhững giá trị di sản văn hóa mang đậm bản sắc riêng của dân tộc Chỉ có như thếmới thu hút được du khách.

- Du lịch văn hóa là nhịp cầu trao đổi văn hóa giữa các dân tộc: Những trithức văn hóa thu nhận được t các sản phẩm du lịch văn hóa sẽ góp phần làm lan t anhững giá trị văn hóa của quốc gia, thẩm thấu vào các nền văn hóa khác

1.1.2 Sản phẩm du lịch và sản phẩm du lịch văn hóa

Sản phẩm du lịch là mối quan tâm không chỉ khách du lịch mà cả các nhàquản lý, kinh doanh và cộng đồng địa phương Có nhiều cách hiểu về sảnphẩm du lịch Ở góc độ kinh doanh du lịch, một sản phẩm du lịch được hiểu

là tập hợp các dịch vụ cần thiết để th a mãn nhu cầu của khách du lịch trong

chuyến du lịch”(Luật du lịch, 2005) T con mắt của khách du lịch, sản phẩm

du lịch là những trải nghiệm mà họ trải qua trong quá trình du lịch, kể t khi họrời kh i nhà cho đến khi quay về nhà

Theo tác giả Victor T.G Middeton (1994) có 3 nhóm yếu tố cấu thành sảnphẩm du lịch gồm: tài nguyên du lịch (thắng cảnh tự nhiên, công trình xâydựng, tài nguyên văn hóa, giá trị xã hội);Cở sở vật chất và dịch vụ (lưu trú, ănuống, vận chuyển, thể thao và giải trí); khả năng tiếp cận (cơ sở hạ tầng, thiết

bị, yếu tố vận hành, quy định quản lý)

Sản phẩm du lịch văn hóa có nguồn gốc t các sản phẩm văn hóa - là sảnphẩm do con người tạo ra và được sinh ra trước sản phẩm du lịch Một sảnphẩm du lịch trước hết phải là một sản phẩm văn hóa Nó sẽ trở thành sảnphẩm du lịch khi được sử dụng vào hoạt động kinh doanh nhằm th a mãn cácnhu cầu của du khách Sản phẩm du lịch và sản phẩm văn hóa có sự gắn bónhưng c ng có nhiều sự khác biệt

Bảng 1.1: So sánh sự khác nhau giữa sản phẩm văn hóa và sản phẩm du lịch.4

Bền vững, tính bất biến cao Thích ứng, tính khả biến cao

Mang nặng dấu ấn của cộng đồng cư Mang nặng dấu ấn của các cá nhân,

Dùng cho tất cả các đối tượng khác Chỉ dùng cho khách du lịch, phục vụnhau, phục vụ mọi người những đối tượng sử dụng dịch vụ du

lịchSản xuất ra không phải để bán, chủ Hàng hóa sản xuất phải được bán rayếu phục vụ đời sống sinh hoạt văn thị trường, bán cho du khách, phục vụhóa - tinh thần của cư dân bản địa nhu cầu của các đối tượng khách du

lịch là cư dân của các vùng miền khácnhau

Chú trọng giá trị tinh thần, giá trị Giá trị văn hóa đi kèm giá trị kinh tế không đo được hết bằng giá cả xã hội Giá trị dược đo bằng giá cả.Qui mô hạn chế, thời gian và không Qui mô không hạn chế, thời gian và

Sản phẩm mang nặng định tính, khó Định tính, định lượng được thể hiệnxác định định lượng Giá trị của sản qua thời gian hoạt động Giá trị củaphẩm mang tính vô hình thể hiện qua sản phẩm là hữu hình, biểu hiện thông

ấn tượng, cảm nhận qua những chỉ số kinh tế thu được.Tuy có mối quan hệ chặt chẽ với nhau trong quá trình tạo ra sản phẩm dulịch văn hóa nhưng sản phẩm du lịch và sản phẩm văn hóa rõ ràng có nhiềuđiểm khác biệt Sản phẩm văn hóa chỉ trở thành sản phẩm du lịch khi nó tham

4 Dương văn Sáu (2010), Phát triển sản phẩm du lịch ở Việt Nam, Tạp chí Du lịch, số 2, tr.33.

gia vào quá trình của hoạt động kinh doanh du lịch, phục vụ các nhu cầu khácnhau của khác nhau của khách du lịch Khi đó, nó được gọi tên là sản phẩm

du lịch văn hóa, trở thành một yếu tố hợp thành của các chương trình du lịchvăn hóa để th a mãn nhu cầu của khách tham gia loại hình du lịch này Cóxuất xứ t sản phẩm văn hóa, nhưng sản phẩm du lịch văn hóa mang nhiều đặctrưng của sản phẩm du lịch Chúng đã trở thành hàng hóa phục vụ kinh doanh,đem lai lợi ích kinh tế Nhưng t thực tế của hoạt động kinh doanh du lịch chothấy, tất cả các sản phẩm du lịch đều là sản phẩm văn hóa nhưng không phảisản phẩm văn hóa nào c ng trở thành sản phẩm du lịch

Sản phẩm du lịch văn hóa được cấu thành bởi 3 yếu tố chính là : yếu tố tàinguyên du lịch văn hóa (di tích, lễ hội, truyền thuyết…), yêu tố dịch vụ (dịch

vụ tham quan, dịch vụ vui chơi giải trí, dịch vụ lưu trú ăn uống, vậnchuyển…), yếu tố môi trường tự nhiên và môi trường kinh tế xã hội

Tài nguyên du lịch văn hóa là yếu tố góp phần quan trọng nhất trong việctạo ra bản sắc đặc trưng cho điểm du lịch và đóng vai trò quan trọng trongviệc tạo ra sức hút đối với các thị trường khách du lịch Tài nguyên du lịchvăn hóa là cơ sở nền tảng, là điều kiện tiên quyết để có thể tạo ra các sảnphẩm du lịch văn hóa Còn những việc làm của con người chỉ là gia tăng thêmphần giá trị cho điểm du lịch

Yếu tố dịch vụ du lịch là phương tiện, cầu nối cho du khách tiếp cận vớicác giá trị của tài nguyên Các hoạt động dịch vụ cần thông qua hình thức, nộidung hoạt động của mình để giới thiệu với du khách các giá trị đặc thù của tàinguyên Quá trình du khách hưởng thụ các giá trị tài nguyên c ng chính là quátrình du khách sử dụng dịch vụ du lịch

Yếu tố môi trường tự nhiên và môi trường kinh tế - xã hội là yếu tố ảnhhưởng trực tiếp đến chất lượng và độ bền vững của tài nguyên du lịch Môitrường tự nhiên trong sạch không chỉ có lợi cho sức kh e con người mà còn

giúp cho các di tích lịch sử văn hóa, các lễ hội tươi đẹp và hấp dẫn hơn rấtnhiều Môi trường kinh tế-xã hội với các điều kiện kinh tế tốt, cơ sở hạ tầngtiện nghi, người dân hiểu biết và thuận tiện sẽ giúp du khách cảm thấy an tâm

và dễ chịu hơn khi đến điểm du lịch

1.2 Các điều kiện phát triển sản phẩm du lịch văn hóa

1.2.1 Điều kiện cung

1.2.1.1 Tài nguyên du lịch nhân văn

Theo khoản 2 (Điều 13, Chương II) Luật Du Lịch Việt Nam năm 2005quy định: Tài nguyên du lịch nhân văn gồm truyền thống văn hóa, các yếu tốvăn hóa, văn nghệ dân gian, di tích lịch sử, cách mạng, khảo cổ, kiến trúc, cáccông trình lao động sáng tạo của con người và các di sản văn hóa vật thể, phivật thể khác có thể được sử dụng phục vụ mục đích du lịch”

Tài nguyên du lịch nhân văn là các đối tượng, hiện tượng do con người tạo ra và được con người khai thác để phục vụ cho hoạt động du lịch Nhìn t góc nhìn du lịch văn hóa chính là tài nguyên nhân văn của du lịch Nguồn tài nguyên văn hóa này có thể phân tách thành 2 loại:

Văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể Văn hóa vật thể là những sáng tạocủa con người, hiện hữu trong không gian mà có thể cảm nhận bằng các giácquan như tri giác, xúc giác Chẳng hạn như di tích lịch sử văn hóa, hàng thủcông, công cụ sinh hoạt, sản xuất, các món ăn dân tộc…còn văn hóa phi vậtthể như lễ hội, các loại hình nghệ thuật, cách ứng xử, giao tiếp…, lại đượccảm nhận một cách gián tiếp và vô hình”

Cùng với tài nguyên du lịch tự nhiên, tài nguyên du lịch nhân văn là mộttrong những điều kiện phát triển du lịch của m i quốc gia, m i vùng, m i địaphương Giá trị của những di sản văn hóa cùng với các thành tựu kinh tế,chính trị xã hội….là đối tượng cho du khách khám phá, thưởng thức Bên

cạnh đó, nguồn tài nguyên này còn quyết định tới quy mô, thể loại, chất lượng

và hiệu quả của hoạt động du lịch của m i vùng miền; là một trong 8 yếu tốtạo nên sức hấp dẫn du lịch của một vùng du lịch (Theo quan niệm cuảBarbara Kirshenblatt)

Tuy nhiên, không phải yếu tố nào c ng trở thành tài nguyên du lịch nhânvăn Chỉ có những tài nguyên có sức hấp dẫn với du khách và có thể khai thácphát triển du lịch để tạo hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường mới được gọi làtài nguyên du lịch nhân văn Chi những sản phẩm văn hóa nào có giá trị phục

vụ du lịch mới được coi là tài nguyên du lịch nhân văn Vì vậy, tài nguyên dulịch nhân văn thường là những giá trị văn hóa tiêu biểu, đặc sắc của m i địaphương, m i quốc gia

Thể thao và

Cảnh quan Hoạt động

giải trí TN, khí hậu

Mua sắm &

Đặc điểm văn hóa,

Khả năng

của vùng CSHT Thái độ đối

với KDL

1 2

Sơ đồ 1.1: Những yếu tố văn hóa – xã hội tạo sự hấp dẫn của một vùng du lịch 5

Tài nguyên du lịch nhân văn có những tính chất chung là: Đa dạng (làm phong phú sản phẩm du lịch), Hấp dẫn (thu hút du khách), Độc đáo (có nét

19

riêng, nét đặc trưng), Không dịch chuyển (ngay cả khi có sản phẩm mô ph ng

c ng không thay thế được) và Dễ tổn thất Trong khi tài nguyên du lịch tựnhiên tạm coi là vô hạn (vô hạn tương đối) thì tài nguyên du lich nhân văn và xãhội lại là hữu hạn Ngoài ra, tài nguyên du lịch nhân văn mang đặc điểm chungnhư có mối quan hệ chặt chẽ với các điều kiện tự nhiên, tài nguyên tự nhiên, vớicác điều kiện kinh tế - xã hội, chịu sự chi phối của các quy luật tự nhiên, quy luậtphát triển văn hóa như: phân vùng, lan t a, đan xen và hội nhập và các quy luật xãhội…Vì vậy, m i địa phương, m i quốc gia thường có tài nguyên du lịch nhân vănmang tính đặc sắc, độc đáo để hấp dẫn du khách Du khách đi du lịch để tìm hiểu,hưởng thụ các giá trị về văn hóa, tự nhiên Song do tính kết tinh, đan xen, hội nhậpnên trong qua trình khai thác, sử dụng vào hoạt động du lịch, tài nguyên du lịchnhân văn dễ bị mai một, thay đổi, mất đi bản sắc văn hóa Do vậy, trong quá trìnhbảo tồn, tôn tạo khai thác tài nguyên nhân văn vào mục đích du lịch, việc bảo vệtính đặc sắc, độc đáo, nguyên vẹn của tài nguyên này là bí quyết hấp dẫn du khách

và phát triển du lịch bền vững

1.2.1.2 Cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật và dịch vụ du lịch

Cơ sở vật chất kỹ thuật có vai trò đặc biệt đối với việc cấu thành một sảnphẩm du lịch nói chung và du lịch văn hóa nói riêng

Theo nghĩa rộng, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch được hiểu là toàn bộ cácphương tiện vật chất kỹ thuật được huy động tham gia vào việc khai thác tàinguyên du lịch nhằm tạo ra và thực hiện các dịch vụ và hàng hóa, th a mãncác nhu cầu của du khách trong chuyến hành trình của họ Theo cách hiểunày, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch bao gồm các cơ sở vật chất kỹ thuật củabản thân ngành du lịch và cơ sở vật chất kỹ thuật của một số ngành kinh tếkhác như mạng lưới và phương tiện giao thông vận tải, hệ thống thông tin liênlạc, công trình cung cấp điện nước tham gia phục vụ du lịch…Những yếu tố

này được gọi chung là yếu tố thuộc cơ sở hạ tầng xã hội, giữ vai trò đảm bảođiều kiện chung cho việc phát triển du lịch Điều này được giải thích bởi sự lệthuộc của du lịch vào thành quả của các ngành kinh tế khác Hay còn gọi làđiều kiện về cơ sở hạ tầng.

Theo nghĩa hẹp, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch được hiểu là toàn bộ cácphương tiện vật chất kỹ thuật do các tổ chức du lịch xây dựng nhằm khai tháctiềm năng du lịch, tạo ra và làm mới lại các sản phẩm phẩm dịch vụ và hànghóa, làm th a mãn nhu cầu của khách du lịch Chúng bao gồm hệ thống kháchsạn, nhà hàng, khu vui chơi, giải trí, phương tiện vận chuyển…và các côngtrình h trợ Đây chính là yếu tố tác động trực tiếp tới số lượng và chất lượngdịch vụ du lịch Chính vì vậy, sự phát triển du lịch bao giờ c ng gắn liền vớiviệc xây dựng và hoàn thiện cơ sở vật chất kỹ thuật

T cách hiểu chung đó, cơ sở vật chất để phát triển sản phẩm du lịch vănhóa bao gồm cơ sở vật chất của ngành du lịch nói chung và các ngành kinh tếkhác có liên quan tới du lịch (như nông nghiệp, công nghiệp thực phẩm, kếtcấu hạ tầng, giao thông vận tải…) c ng như cơ sở vật chất của chính các điểm

du lịch văn hóa, các di sản văn hóa, các doanh nghiệp kinh doanh du lịch vănhóa

Du lịch là một ngành kinh tế dịch vụ, sản phẩm du lịch chủ yếu là dịch vụ,không tồn tại dưới dạng vật thể, không lưu kho, lưu bãi, không chuyển quyền

sở hữu khi sử dụng Do vậy nó c ng mang những đặc tính của dịch vụ nóichung Theo Luật du lịch (2005): Dịch vụ du lịch là việc cung cấp các dịch vụ

về lữ hành, vận chuyển, lưu trú, ăn uống, vui chơi giải trí, thông tin, hướngdẫn và những dịch vụ khác nhằm đáp ứng nhu cầu của khách du lịch”

Dịch vụ du lịch được phân thành các dịch vụ cơ bản và các dịch vụ bổsung Dịch vụ du lịch là yếu tố then chốt khi xây dựng, phát triển sản phẩm du

lịch Các hoạt động dịch vụ càng phong phú, đa dạng thì sản phẩm du lịchcàng hấp dẫn, càng mang lại nhiều trải nghiệm mới mẻ cho du khách.

Nhóm lao động chức năng quản lý Nhà nước về du lịch : là những ngườilàm việc trong các cơ quan quản lý nhà nước về du lịch t Trung ương xuốngđịa phương

Nhóm lao động chức năng sự nghiệp ngành du lịch: là những người làmviệc ở các cơ sở giáo dục, đào tạo như cán bộ giảng dạy, nghiên cứu ở cáctrường đại học, cao đẳng, trung học và cán bộ nghiên cứu các viện khoa học

về du lịch

Nhóm lao động chức năng kinh doanh du lịch : là những người làm việctrong các cơ sở doanh nghiệp du lịch Nhóm này có thể phân thành 4 nhóm nhgồm lao động chức năng quản lý chung của doanh nghiệp du lịch, lao độngchức năng quản lý theo các nghiệp vụ kinh tế trong doanh nghiệp du lịch, laođộng chức năng đảm bảo điều kiện kinh doanh của doanh nghiệp du lịch vànhóm lao động trực tiếp cung cấp dịch vụ cho khách trong doanh nghiệp dulịch

Để phát huy tố vai trò của m i nhóm nhân lực trong quá trình phục vụkhách du lịch cần có kế hoạch đào tạo, sử dụng và quản lý nguồn nhân lực du

lịch một cách phù hợp Một đội ng lao động v a gi i chuyên môn, ngoại ngữ

v a am hiểu tình hình văn hóa xã hội, tâm huyết với nghề, có ý thức gìn giữ

và bảo vệ tài nguyên du lịch sẽ là cơ sở vững chắc cho việc phát triển ngành dulịch của một quốc gia

1.2.1.4 Các điều kiện khác

Bên cạnh các điều kiện trên, để phát triển sản phẩm du lịch văn hóa còn

có sự đóng góp của các yếu tố như:

- Chính sách quản lý, quảng bá và xúc tiến

Sự có mặt của bộ máy quản lý nhà nước về du lịch; hệ thống các thể chếquản lý, các chính sách và cơ chế quản lý c ng như các tổ chức và doanhnghiệp chuyên trách về du lịch để thực hiện các hoạt động kinh doanh du lịch

là cơ sở để phát triển du lịch của m i vùng, m i quốc gia

Chính sách phát triển sản phẩm du lịch văn hóa cần tập trung đầu tư vàocác điểm du lịch văn hóa trọng yếu, tăng cường nghiên cứu thị trường, xúctiến quảng bá hình ảnh, xây dựng chiến lược sản phẩm , tạo ra các sản phẩm

du lịch văn hóa mang đặc trưng địa phương rõ nét Chú trọng công tác bảo tồn

di sản văn hóa để tạo ra tính bền vững cho hoạt động du lịch văn hóa…

- Môi trường văn hóa - xã hội

Môi trường văn hóa –xã hội với các yếu tố dân số, nghề nghiệp, chuẩnmực và giá trị văn hóa, ngôn ngữ, tôn giáo, sắc tộc, học vấn và ảnh hưởng củagiao lưu văn hóa đến tiêu dùng du lịch….có tác động không nh đến sự hìnhthành và phát triển sản phẩm du lịch văn hóa

Môi trường văn hóa lành mạnh, các giá trị, chuẩn mực đạo đức được tôntrọng, cư dân địa phương có trình độ dân trí cao, mến khách và thân thiện…điều kiện an ninh- xã hội ổn định, không có bạo loạn, chiến tranh, khủng bốthường sẽ có sức thu hút đối với khách du lịch quốc tế và nội địa vì

họ có cảm giác an toàn, yên ổn và đảm bảo cuộc sống của mình trong chuyến

du lịch

- Giá cả

Giá cả là yếu tố đóng vai trò quan trọng trong kinh doanh du lịch và quyếtđịnh vòng đòi của sản phẩm du lịch Mặc dù ngày nay sự cạnh tranh về chấtlượng đang lấn át dần chiến lược cạnh tranh về giá nhưng những quyết sách

về giá vẫn có ý nghĩa then chốt trong việc thu hút khách hành, xác định lợinhuận của doanh nghiệp Việc áp dụng các chính sách mới về giá trong các cơ

sở kinh doanh du lịch sẽ đưa đến nhứng nhân tố mới, những điều kiện mới để

mở rộng sản phẩm du lịch của mình Giá cả chịu ảnh hưởng của các nhân tốthuộc môi trường vĩ mô ( môi trường nhân khẩu học, môi trường kinh tế…)

và các nhân tố thuộc môi trường vi mô (khách hàng, đối thủ cạnh tranh, nhàcung ứng, chí phí…) Dựa vào các yếu tố này doanh nghiệp sẽ chọn một mứcgiá phù hợp để đưa sản phẩm ra thị trường

1.2.2 Điều kiện cầu

1.2.2.1 Nhu cầu và sở thích du lịch của du khách

Ngoài nhu cầu nghỉ dưỡng, tham quan, ngắm cảnh….thì nhu cầu thẩmnhận các giá trị văn hóa độc đáo, khác lạ là một xu thế nổi bật của khách dulịch trong những năm gần đây.Thông thường, nếu trình độ dân trí càng cao thìnhu cầu về du lịch văn hóa càng tăng

Những di tích với kiến trúc độc đáo, những lễ hội nhiều màu sắc,những disản văn hóa chứa đựng quá khứ, dấu tích lịch sử…là những điểm đến ưa thíchcủa nhiều du khách Cuộc sống hiện đại bề bộn, nhiều lo toan, nhàm chánkhiến con người ngày càng có nhu cầu muốn thay đổi không gian sống, tìmđến những vùng đất mới, những con người mới với phong tục, tập quán,phong cách sống… khác biệt để được giao lưu, học h i và nâng cao hiểu biếtcủa bản thân

1.2.2.2 Mức sống về vật chất

Thu nhập của nhân dân là chỉ tiêu quan trọng và là tiền đề vật chất để họ

có thể tham gia du lịch Đây là yếu tố quyết định nhu cầu có khả năng thanhtoán của khách du lịch Bởi vì khi có khả năng thanh toán thì động cơ, nhucầu du lịch của du khách mới biến thành hành vi tiêu dùng du lịch Đối vớisản phẩm du lịch văn hóa, mức chi tiêu cho các dịch vụ du lịch khá đa dạng,nên không đòi h i phải là du khách có thu nhập và khả năng thanh toán caomới có thể mua sản phẩm Điều này c ng là yếu tố thuận lợi cho việc pháttriển sản phẩm du lịch văn hóa

1.3 Các loại hình sản phẩm du lịch văn hóa

 Căn cứ vào mục đích của du khách khi lựa chọn sản phẩm, sản phẩm du lịch văn hóa được chia thành các nhóm cơ bản sau:

Để phục vụ cho hình thức du lịch tâm linh cần có chính sách quản lý chặtchẽ của Ban quản lý các di tích tránh tình trạng chen lấn, lộn xộn, buôn thầnbán thánh” tại các khu vực này Cần quy hoạch lại các dịch vụ giữ xe, bánhàng … tránh tình trạng tự phát như hiện nay vì nó ảnh hưởng đến ý nghĩa

và mỹ quan của điểm du lịch Xây dựng các trạm nghỉ chân, cơ sở lưu trú,phục vụ ăn uống để một số du khách hành hương có ch nghỉ ngơi

- Sản phẩm tham quan các di tích lịch sử văn hóa

Sản phẩm tham quan các di tích lịch sử văn hóa là loại hình du lịch mà dukhách nhắm đến việc hiểu biết, thẩm nhận các giá trị lịch sử hay quá khứ củamột quốc gia hay một địa phương nào đó

Hoạt động chủ yếu của hình thức du lịch này là tham quan các di tích lịch

sử gắn liền với các cuộc chiến tranh (Làng chiến đấu, trận địa, địa đạo, tượngđài…) Ngoài ra, du khách có thể được tham quan các bảo tàng lịch sử cáchmạng với nhiều hiện vật gắn với những sự kiện, trong quá khứ, hay đượcchứng kiến hình ảnh tái hiện của các cuộc chiến qua các đoạn băng, câuchuyện của các cựu chiến binh

Để phục vụ hình thức du lịch tham quan các di tích lịch sử văn hóa cần cóchính sách bảo tồn và giữ gìn hệ thống di tích ,chú trọng đến sức chứa của tàinguyên trong quá trình khai thác Ngoài ra hiểu biết sâu sắc của hướng dẫnviên về lịch sử, những bài thuyết minh ấn tượng, phương tiện di chuyển phùhợp…là cần thiết để đáp ứng hu cầu hiểu biết của khách du lịch

- Sản phẩm du lịch làng quê

Văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất trong đa dạng với sự hội tụbản sắc văn hóa của 54 dân tộc anh em M i vùng miền, m i làng quê đều cónhững nét độc đáo riêng có về phong tục, tập quán, sinh hoạt…Những nét độcđáo, mới lạ về văn hóa của các vùng miền là nét hấp dẫn du khách đi du lịchvăn hóa làng quê

Du khách có thể đi tham quan phong cảnh làng quê, ngắm cảnh đẹp thiênnhiên, c ng có thể tham gia các sinh hoạt truyền thống như lễ hội, chợ phiênhay thưởng thức ẩm thực truyền thống địa phương…Ngày nay mô hình làngvăn hóa du lịch, hay du lịch cộng đồng đã được triển khai rất thành công ởnhiều địa phương Để phục vụ hình thức du lịch này cần có sự liên kết giữacác đơn vị lữ hành với cư dân địa phương và chính quyền, c ng như chuẩn bị

về cơ sở hạ tầng và vật chất kỹ thuật như điện, đường, trạm y tế, cơ sở lưu trúhay các phương tiện đi lại Tập huấn cho cư dân địa phương tham gia vàohoạt động du lịch các kỹ năng cần thiết như giao tiếp, ngoại ngữ Đặc biệt,muốn gìn giữ nét văn hóa độc đáo của các làng quê cần có hình thức khai

thác, bảo tồn thích hợp và giải pháp hạn chế đến những tác động tiêu cực của hoạt động du lịch mang đến cho cộng đồng khi phát triển du lịch.

- Sản phẩm du lịch lễ hội

Mục đích của du khách khi tham gia du lịch lễ hội là nâng cao hiểu biết vềvăn hóa và tăng cường, mở rộng quan hệ về giao tiếp Lễ hội có thể là lễ hộitruyền thống, festival chuyên đề, liên hoan phim, âm nhạc…

Hoạt động chủ yếu của hình thức du lịch này là tham quan tìm hiểu phần

lễ, tham gia vui chơi ở phần hội Ngoài ra, nhiều nơi du khách tham gia vàocác nghi lễ, tổ chức các trò chơi để được trải nghiệm không khí lễ hội

Trong du lịch lễ hội, để đảm bảo phục vụ du khách một cách tốt nhất cần

có cơ chế quản lý lễ hội phù hợp tránh tình trạng chặt chém” giá cả, chèn ép

du khách , c ng như việc thương mại hóa lễ hội một cách quá đà dẫn đến đánhmất yếu tố truyền thống của lễ hội

- Các hình thức du lịch khác

Ngoài các hình thức trên đây sản phẩm du lịch văn hóa còn có các hìnhthức như sản phẩm du lịch làng nghề, sản phẩm du lịch văn hóa biển đảo…cáchình thức du lịch này dựa trên bản sắc văn hóa làng nghề, quy trình công nghệ vàcác mặt hàng thủ công, mỹ nghệ hay các hoạt động của cư dân vùng biển đảonhư các lễ hội, ẩm thực, nghề nghiệp… để phát triển sản phẩm du lịch

Sản phẩm du lịch văn hóa có thể là một sản phẩm du lịch văn hóa chuyên

đề (lễ hội, di tích lịch sử, làng quê, làng nghề…) hoặc là một sản phẩm dulịch văn hóa tổng hợp bao gồm nhiều điểm du lịch thuộc nhiều loại hình dulịch khác nhau

1.4 Nội dung và các nguyên tắc khi phát triển sản phẩm du lịch văn hóa

1.4.1 Nội dung phát triển sản phẩm du lịch văn hóa

Phát triển sản phẩm du lịch văn hóa không chỉ phát triển về quy mô, số lượng mà phải quan tâm đến chất lượng sản phẩm du lịch Phát triển sản

phẩm du lịch văn hóa có thể là xây dựng sản phẩm mới hay c ng có thể là sựcải tiến các sản phẩm đã có nhưng trên hết các sản phẩm tạo ra phải v a có giátrị kinh tế, v a đảm bảo giá trị văn hóa Nội dung phát triển sản phẩm du lịchgồm các công đoạn (xem sơ đồ 1.2)

Sơ đồ 1.2: Quy trình xây dựng sản phẩm văn hóa thành sản phẩm du lịch6

 Xây dựng chiến lược phát triển sản phẩm du lịch văn hóa

Trước khi xây dựng chiến lược hay có kế hoạch phát triển sản phẩm du lịch văn hóa việc kiểm kê, nghiên cứu và đánh giá giá trị các sản phẩm văn

6 Nguyễn Quang Vinh (2007), Quy trình xây dựng sản phẩm văn hóa thành sản phẩm du lịch, Hội thảo khoa

học Nghiên cứu và đào tạo du lịch ở Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế” tr.91.

hóa là một công việc hết sức quan trọng có ý nghĩa quyết định với các bướctiếp theo trong quá trình phát triển sản phẩm du lịch văn hóa.Vì trên thực tế,không phải sản phẩm du lịch văn hóa nào c ng phục vụ cho phát triển du lịch,nên kiểm kê, đánh giá tài nguyên là nghiên cứu và xác định một cách toàndiện, đầy đủ nhất các giá trị và các thành tố cấu thành của sản phẩm văn hóa.Thông qua đó xác định thị trường mục tiêu thích hợp t ng sản phẩm du lịchvăn hóa c ng như cách thức bảo tồn, gìn giữ để đảm bảo tính bền vững, lâu dàicho các sản phẩm văn hóa.

- Xác định thị trường mục tiêu và các đặc tính, thị hiếu của thị trường:

M i sản phẩm văn hóa chỉ có sức hấp dẫn đối với một hoặc một số đối tượngkhách, rất ít sản phẩm có khả năng thu hút mọi đối tượng Vì vậy, việc xác địnhđúng đối tượng khách hướng tới của sản phẩm văn hóa sẽ giúp cho việc địnhhướng khai thác các sản phẩm này cho hoạt động du lịch trở nên hiệu quả hơn

- Đánh giá khả năng khai thác cho hoạt động du lịch: Một sản phẩm văn

hóa có thể khai thác được cho hoạt động du lịch cần hội đủ nhiều yếu tố như: Tínhđặc trưng là cảm giác riêng biệt, nổi bật mà sản phẩm văn hóa tạo cho du khách.Tính ổn định của sản phẩm văn hóa thể hiện ở chu kỳ và tần suất phục vụ của cácsản phẩm văn hóa nếu sản phẩm văn hóa mang tính bấp bênh thì khó có thể đầu tưphát triển thành sản phẩm du lịch văn hóa vì tính rủi ro cao Tính mở thể hiện ởkhả năng có thể điều chỉnh, thích nghi của các sản phẩm văn hóa trong một sốtrường hợp Tuy nhiên, việc điều chỉnh và thích nghi này đòi h i sản phẩm văn hóavẫn phải giữ được giá trị cốt lõi của mình nếu không muốn tự hòa tan”, tự đánhmất mình

- Xây dựng quy hoạch/chương trình khai thác: sau khi đã xác định sản

phẩm văn hóa có khả năng xây dựng thành một sản phẩm du lịch thì một công việccần thiết là tiến hành thiết lập một quy hoạch tổng thể (đối với những sản

phẩm có quy mô lớn hay giá trị cao) hoặc một chương trình dài hạn để quản

lý một cách toàn diện quá trình khai thác cho hoạt động du lịch Các quyhoạch/chương trình này cần tính đến những nhân tố như xu hướng tiêu dùngcủa thị trường mục tiêu, những tác động của hoạt động du lịch tới sản phẩmvăn hóa, các hoạt động quản lý và nguồn lực cần thiết để khai thác c ng nhưhiệu quả kinh tế – xã hội tổng hợp của quá trình khai thác

 Giai đoạn tổ chức, xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa

- Liên kết, thiết lập hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật và nguồn nhân lực:

Muốn có một sản phẩm du lịch hoàn thiện không thể chỉ có sản phẩm văn

hóa mà còn phải có đầy đủ điều kiện về cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kỹthuật của ngành Du lịch

Hệ thống cơ sở hạ tầng bao gồm nhiều thành tố nhưng để phát triển hoạtđộng du lịch thì điều kiện tiên quyết cần có là hệ thống giao thông Các cơ sởvật chất kỹ thuật của ngành Du lịch bao gồm hệ thống vận chuyển khách,khách sạn, nhà hàng, các khu vui chơi giải trí… Ngoài ra, bản thân các sảnphẩm văn hóa trong nhiều trường hợp c ng cần có những cơ sở vật chất riêngcủa nó Một sản phẩm văn hóa chỉ có thể trở thành một sản phẩm du lịch vănhóa hoàn chỉnh khi các yếu tố này được đảm bảo Do vậy, ngay t trong quátrình lên kế hoạch xây dựng sản phẩm yếu tố này đã phải được tính đến

Nhân tố con người giữ vai trò quyết định tới việc khai thác một cách cóhiệu quả các sản phẩm văn hóa cho hoạt động du lịch Chính vì vậy, việc đàotạo và phát triển nguồn nhân lực là một khâu then chốt trong quy trình xâydựng sản phẩm văn hóa thành sản phẩm du lịch Nguồn nhân lực này cầnđược trang bị cả những kiến thức về du lịch và văn hóa c ng như lòng yêunghề và sự trân trọng các giá trị văn hóa của dân tộc

- Tổ chức liên kết với các tuyến điểm du lịch: Để đáp ứng nhu cầu đa

dạng và tổng hợp của du khách các sản phẩm du lịch ít khi được khai thác mộtcách đơn lẻ mà thường tập hợp và liên kết lại với nhau trở thành những điểm,tuyến du lịch Do vậy, ngay trong giai đoạn lập kế hoạch c ng như tổ chức khaithác, nếu không tính đến yếu tố này và nằm ngoài các điểm, tuyến du lịch chính thìviệc khai thác các sản phẩm văn hóa sẽ gặp rất nhiều khó khăn và đòi h i sự đầu tưlớn Để một sản phẩm văn hóa có thể kết hợp với các sản phẩm khác nhằm tạonhững điểm, tuyến du lịch đôi khi c ng cần có sự điều chỉnh trong hình thức hoặccách thức tổ chức sản phẩm văn hóa này (như thời gian, không gian…)

- Xúc tiến quảng bá hình ảnh của sản phẩm văn hóa : Việc xúc tiến, quảng

bá hình ảnh của sản phẩm sẽ làm cho đối tượng công chúng rộng rãi nắm được thôngtin về sản phẩm và đặc biệt là những giá trị văn hóa mà nó chứa đựng Chính điều này

sẽ tạo nên sự ham muốn tìm hiểu, khám phá và thưởng thức - nền tảng phát sinh ranhu cầu du lịch của con người Quá trình này bao

gồm nhiều giai đoạn trong đó sử dụng nhiều công cụ và phương tiện t khâuthiết kế hình ảnh (logo, slogan, hình ảnh đặc trưng…) đến việc thiết lập vàduy trì hoạt động của các kênh truyền thông…

- Liên kết với các công ty gửi khách và các nguồn khách chính: Một cách

khá thông dụng để khai thác các sản phẩm văn hóa cho hoạt động du lịch chính làthông qua các công ty lữ hành hoặc các đầu mối gửi khách lớn Những đối tác nàykhông chỉ làm nhân tố trung gian liên kết các sản phẩm và làm cầu nối đưa sảnphẩm văn hóa đến với du khách mà chính họ thông qua các hoạt động của mìnhcòn thực hiện việc xúc tiến quảng bá cho các sản phẩm văn hóa này

 Giai đoạn duy trì và bảo tồn

- Các hoạt động duy trì, bảo tồn: Để có thể khai thác một cách bền vững,

các sản phẩm văn hóa đòi h i các hoạt động duy trì và bảo tồn nhằm lưu giữ nhữnggiá trị văn hóa nội tại Quá trình này thường được tiến hành song song,

đan xen và nhiều lúc không tách bạch được giữa việc lưu giữ các giá trị truyềnthống (bảo tồn) với việc bổ sung các nguồn lực (kỹ thuật, công nghệ, nhânlực, cơ sở vật chất…) để đảm bảo sự khai thác các sản phẩm văn hóa cho hoạtđộng du lịch được diễn ra một cách thường xuyên, liên tục và có hiệu quả(duy trì)

- Đánh giá và điều chỉnh: Việc đánh giá cần dựa trên những mục tiêu đã đặt

ra trong quá trình lên kế hoạch Thông thường một sản phẩm văn hóa được đánh giá

là khai thác có hiệu quả cho hoạt động du lịch phải đạt được những mục tiêu về kinh

tế, về sự quảng bá rộng rãi c ng như uy tín của hình ảnh sản phẩm và đặc biệt là mụctiêu về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa

Căn cứ vào các đánh giá định kỳ, các nhà quản lý sản phẩm văn hóa cóthể tiến hành quá trình điều chỉnh những nội dung trong hoạt động tổ chức,quản lý và khai thác sản phẩm của mình Việc điều chỉnh này có thể bao gồm

t việc xác định mục tiêu khai thác hay xác định đối tượng phục vụ hướng tới(thị trường mục tiêu) cho đến việc tổ chức và quản lý khai thác Thậm chí quá trìnhnày bao gồm cả việc xác định lại những khía cạnh đưa vào khai thác cho hoạt động

du lịch của sản phẩm văn hóa

Dưới khía cạnh khác, nếu xem sản phẩm du lịch du lịch văn hóa là mộtloại hàng hóa hoàn chỉnh bán cho khách du lịch, thì trong sản phẩm du lịchvăn hóa không chỉ có điểm đến du lịch, nhân tố con người, cơ sở hạ tầng, cơ

sở vật chất, dịch vụ tại các điểm đến mà nội dung của sản phẩm du lịch vănhóa lúc này rộng lớn hơn nhiều Sản phẩm du lịch văn hóa lúc này còn là hoạtđộng của du khách suốt chuyến hành trình, trải nghiệm của họ với sản phẩm

du lịch, số lượng và chất lượng các dịch vụ, hay những nhà cung ứng du lịch

các dịch vụ ngoài điểm đến như dịch vụ bán sản phẩm, dịch vụ vận chuyểngiữa các điểm đến, hay dịch vụ hướng dẫn của hướng dẫn viên trong chuyếnđi….(xem sơ đồ 1.3)

Giai đoạn đầu Động cơ văn hóa của chuyến du lịch

Cơ sở hạ Cơ sở vật chất Dịch vụ

Quy trình tạo ra sản phẩm du lịch

Hoạt động và trải nghiệm

Nguồn cung ứng văn hóa

hình ảnh thông và xúc và thương

Sơ đồ 1.3: Các bước xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa 7

Như vậy, sơ đồ 1.2 và sơ đồ 1.3 kết hợp lại cho ta nội dung cốt lõi để phát triển hoàn thiện một sản phẩm du lịch văn hóa Mô hình 1.2 cho thấy các yếu

33

tố ảnh hưởng và các bước cần thiết trong quá trình xây dựng sản phẩm du lịchvăn hóa Đồng thời khẳng định quá trình xây dựng và phát triển sản phẩm dulịch văn hóa là một quá trình thường xuyên, liên tục Mô hình 1.3 của tác giảJordi Datzira- Masip lại liệt kê các yếu tố cấu thành nên sản phẩm và làm rõgiá trị cốt lõi của sản phẩm du lịch văn hóa là hoạt động và trải nghiệm.

Tóm lại, việc phát triển sản phẩm du lịch nhưng vẫn đảm bảo được cácmục tiêu bảo tồn là một quá trình lâu dài và trải qua nhiều bước, nhiều côngđoạn Các công việc này phải được tiến hành một cách cẩn trọng và căn cứvào nhiều điều kiện và nhân tố khách quan như môi trường văn hóa - xã hội;đường lối, chính sách phát triển văn hóa và du lịch c ng như những điều kiện

về kinh tế và nhu cầu của công chúng Việc đảm bảo những yêu cầu này sẽgiúp cho quá trình khai thác các tài nguyên văn hóa cho hoạt động du lịchđược diễn ra một cách có hiệu quả và bền vững

1.4.2 Các yêu cầu và nguyên tắc khi phát triển sản phẩm du lịch văn hóa 8

- Nguyên tắc thị trường: phải xuất phát t nhu cầu của khách du lịch và tạo

ra những sản phẩm du lịch văn hóa thích hợp Đối với các thị trường khácnhau phải có chiến lược phát triển sản phẩm phù hợp với đặc điểm của thịtrường đó

Phải tính đến các tuyến điểm để hình thành trong tour du lịch văn hóa.Đảm bảo ba hiệu quả (kinh tế-xã hội-môi trường; bốn giá trị (thưởng thức -lịch sử - khoa học và thực tế); năm điều kiện (giao thông- có đường đi, kinh tế

- có vốn đầu tư, tài nguyên nhân văn xã hội - cơ sở ban đầu để phát triển, khảthi- về điều kiện đầu tư, thị trường - có nguồn khách)

8 Trần Thúy Anh (Chủ biên), Giáo trình du lịch văn hóa: Những vấn đề lý luận và nghiệp vụ, Nxb Giáo dục

Việt Nam.

- Nguyên tắc kinh tế: phải đảm bảo lợi ích kinh tế cho người kinh doanh

du lịch văn hóa, cho người dân địa phương và cho ngân sách Đặc biệt gắn vớilợi ích kinh tế của người dân với lợi ích kinh tế có được t du lịch văn hóa

- Nguyên tắc bảo vệ: nguồn lực văn hóa là hữu hình nên phải v a khai

thác v a bảo vệ và làm giàu để khai thác được lâu dài Cần tính đến khả năng vềsức chứa và các giải pháp hạn chế sự mai một, hay thậm chí làm mất đi vốn vănhóa phục vụ du lịch văn hóa

Tiểu kết chương 1

Trong hơn một thập niên trở lại đây, dấu ấn du lịch Việt Nam ngày càngđậm nét trên bản đồ du lịch thế giới Dấu ấn đó không chỉ được tạo nên bởinhững thắng cảnh hùng vĩ, những bãi biển xanh trong, những loài động, thựcvật quý hiếm…mà còn là kết tinh của nền văn hóa có bề dày hàng nghìn nămlịch sử và bản sắc văn hóa đa dạng của 54 dân tộc anh em Chính nguồnnguyên liệu quý giá này đã tạo nên những sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc,hấp dẫn, thu hút du khách t bốn phương đến Việt Nam

Chương 1 của đề tài này đóng vai trò xác định cơ sở lý luận, soi sáng chonhững nội dung nối tiếp ở những chương sau, mang tính chất chỉ đường Việcnghiên cứu về sơ sở lý luận của sản phẩm du lịch văn hóa, nhằm đưa ra chìakhóa” để giải quyết hai nội dung then chốt của việc phát triển sản phẩm dulịch văn hóa, đó là: Thứ nhất là phát huy tối đa tiềm năng du lịch văn hóa vốn

có của tỉnh, thứ hai là thông qua du lịch góp phần gìn giữ và bảo tồn những disản văn hóa nổi bật của địa phương Mặt khác, phát triển sản phẩm du lịchvăn hóa không phải là công việc đơn giản mà nó gồm nhiều công đoạn, quátrình, liên quan đến hầu hết lĩnh vực ngành nghề trong xã hội Do đó, để pháttriển sản phẩm du lịch văn hóa có hiệu quả, bền vững cần chú trọng cácnguyên tắc thị trường, nguyên tắc kinh tế, nguyên tắc bảo vệ