Nghiên cứu thần tích hai huyện từ sơn và tiên du tỉnh bắc ninh

Kinh Bắc xưa, tỉnh Bắc Ninh ngày nay, không những chỉ tự hào về truyền thốnganh hùng của một miền phiên dậu phía bắc thành Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội, màcòn tự hào về một miền quê có

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

-ĐÀO THỊ HUỆ

NGHIÊN CỨU THẦN TÍCH HAI HUYỆN TỪ

SƠN VÀ TIÊN DU TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Hán Nôm

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-ĐÀO THỊ HUỆ

NGHIÊN CỨU THẦN TÍCH HAI HUYỆN TỪ

SƠN VÀ TIÊN DU TỈNH BẮC NINH

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Hán Nôm

Mã số: 60220104

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Công Việt

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Chúng tôi xin cam đoan:

hướng dẫn trực tiếp của PGS.TS Nguyễn Công Việt

giả, tác phẩm, thời gian địa điểm công bố

hoàn toàn trách nhiệm

Nhân đây, chúng tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến các thầy côtrong Bộ môn Hán Nôm tạo điều kiện để tôi học tập và hoàn thành tốt khóa học.Đặc biệt, tôi xin được gửi lời biết ơn sâu sắc đến thầy giáo – PGS.TS Nguyễn CôngViệt đã trực tiếp hướng dẫn chúng tôi thực hiện Luận văn này

Mặc dù, chúng tôi đã cố gắng hoàn thiện Luận văn này bằng tất cả sự nhiệttình và năng lực của mình, tuy nhiên không thể tránh khỏi những thiếu sót, rất mongnhận được những đóng góp quý báu của Quý thầy cô và các bạn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 15 tháng 3 năm

2016

Học viên

Đào Thị Huệ

MỤC LỤC

MỤC LỤC……….i

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài. 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

2.1 Thành tựu về sưu tập: 3

2.2 Thành tựu về biên mục: 3

2.3 Thành tựu về nghiên cứu: 3

2.4 Nghiên cứu thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du: 4

3 Đối tượng nghiên cứu – Phạm vi nghiên cứu – Phương pháp nghiên cứu 5

3.1 Đối tượng nghiên cứu. 5

3.2 Phạm vi nghiên cứu. 5

3.3 Phương pháp nghiên cứu. 5

3.3.1 Phương pháp thống kê định lượng 6

3.3.2 Phương pháp văn bản học 6

3.3.3 Phương pháp nghiên cứu liên ngành 6

4 Đóng góp của Luận văn 6

5 Bố cục của Luận văn 7

6 Các quy ước trình bày trong Luận văn 7

PHẦN NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VĂN BẢN THẦN TÍCH Ở HAI HUYỆN TỪ SƠN VÀ TIÊN DU 8

1.1 Vài nét về hai huyện Từ Sơn và Tiên Du……… 8

1.1.1 Địa lý tự nhiên và địa lý hành chính. 8

1.1.1.1 Địa lý tự nhiên. 8

1.1.1.2 Địa lý hành chính. 9

1.1.2 Văn hóa – xã hội. 14

1.1.2.1 Phong tục tập quán tín ngưỡng 14

1.1.2.2 Di tích lịch sử - văn hóa và lễ hội truyền thống. 15

1.1.3 Các ngành nghề thủ công truyền thống. 20

1.2 Văn bản thần tích ở hai huyện Từ Sơn và Tiên Du. 22

1.2.1 Danh mục thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du theo địa giới hiện nay lưu trữ tại VNCHN 22

1.2.2 Sự phân bố văn bản thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du. 25

1.2.2.1 Phân bố về mặt không gian. 25

1.2.2.2 Phân bố về mặt thời gian. 37

1.3 Các dạng thức văn bản thần tích hai huyện Tiên Du và Từ Sơn. 42

1.3.1 Thư tịch thần tích Hán Nôm. 42

1.3.2 Bi ký thần tích…………. .43

Tiểu kết chương I 45

CHƯƠNG 2: TÌM HIỂU GIÁ TRỊ CÁC VĂN BẢN THẦN TÍCH HAI HUYỆN TỪ SƠN VÀ TIÊN DU 46

2.1 Giá trị lịch sử của văn bản thần tích 46

2.1.1 Cung cấp thông tin về các sự kiện lịch sử. 47

2.1.2 Cung cấp thông tin về các nhân vật lịch sử 56

2.2 Giá trị văn học của văn bản thần tích 62

2.2.1 Yếu tố thần thoại. 62

2.2.2 Giá trị văn chương 65

2.2.2.1.Thơ ……… 65

2.2.2.2 Lối viết biền ngẫu 72

2.2.2.3 Điển cố, điển tích 74

2.3 Giá trị văn hóa của văn bản thần tích. 79

2.3.1 Nhận diện nguồn gốc hệ thống thần linh trong thần tích ở hai huyện Từ Sơn, Tiên Du………… 81

2.3.2 Ảnh hưởng của thần tích đối với hoạt động thờ cúng, lễ hội truyền thống của địa phương……… 87

Tiểu kết chương II 93

PHẦN KẾT LUẬN 93

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC 1 101

PHỤ LỤC 2 102

PHỤ LỤC 3 150

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ ẢNH MINH HỌA

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Thần tích là một trong những loại hình văn bản Hán Nôm chứa đựng nhữngthông tin khá phong phú về nhiều lĩnh vực, từ sử học, văn học, dân tộc học, cho đếnvăn hóa và tín ngưỡng dân gian, do đó rất có giá trị

Thần tích hay thần phả, ngọc phả, sự tích hay gọi chung là loại hình văn bảnxuất hiện ở nước ta từ khá sớm Dường như mỗi làng của người Việt đều có đềnmiếu thờ thần, nên đều có ghi sự tích của thần vào văn bản thần tích Trong dân gian

Việt Nam thường lưu truyền câu thành ngữ “Trống làng nào làng ấy đánh, Thánh

làng nào làng ấy thờ”, ý muốn khẳng định rằng mỗi làng quê Việt Nam đều có riêng

một hoặc nhiều vị thần để tôn thờ

Kinh Bắc xưa, tỉnh Bắc Ninh ngày nay, không những chỉ tự hào về truyền thốnganh hùng của một miền phiên dậu phía bắc thành Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội, màcòn tự hào về một miền quê có nền văn hiến lâu đời, với 1.259 di tích lịch sử - văn hóa,trong đó có 495 di tích được Nhà nước công nhận và xếp hạng, có

ra,

đây còn là một vùng đất nổi tiếng với các lễ hội dân gian truyền thống, trong đó chủyếu là các lễ hội được tổ chức để tôn thờ các vị thần có công “bảo quốc định bang”;giúp nước, giúp dân như hội Đồng Kỵ xã Đồng Quang, huyện Từ Sơn vào ngàymồng 2 tháng Giêng hàng năm thờ Thiên Cang Đế đời Hùng Vương thứ VI dẹp giặcXích quỷ; hội Chấp xã Hòa Long, huyện Yên Phong vào ngày mồng 4 tháng Giênghàng năm để thờ Trương Hống – Trương Hát; hay hội Phật Tích xã Phật Tích,huyện Tiên Du cũng vào ngày mồng 4 tháng Giêng hàng năm thờ Phật Quan Âm và

Lý Thánh Tông… Việc tôn thờ thần và Thành hoàng làng ở các di tích gắn với các

lễ hội dân gian Muốn quản lý tốt các di tích phải hiểu rõ lai lịch di tích – trong đóthần tích là tư liệu quan trọng nhất Thông qua thần tích cho biết lịch sử di tích, từ

đó phát huy tính tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của nó

Các văn bản tư liệu Hán Nôm về Thần tích của tỉnh Bắc Ninh hiện đang đượclưu giữ ở kho Thần tích AE của VNCHN và Viện thông tin Khoa học Xã hội (trực

1

thuộc Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) chiếm số lượng tương đối lớn.Nhưng các văn bản này mới chỉ được thống kê ở dạng thư mục và vẫn chưa đượcnghiên cứu một cách có hệ thống và chi tiết.

Từ Sơn và Tiên Du là hai huyện có lịch sử phát triển lâu đời Theo các nguồnkhảo cổ học thì nơi đây là điểm trung chuyển của những dòng người di dân từ miềnthượng lưu tiến dần xuống miền hạ lưu các con sông như: sông Hồng, sông Đuốngnên mảnh đất này còn lưu giữ được khá nhiều thần tích

Hơn nữa, hai vùng đất này còn có hệ thống các di tích lịch sử văn hóa khá dàyđặc so với các huyện khác trong tỉnh Bắc Ninh Tương ứng với số lượng di tích dàyđặc ấy, là các di tích đình – đền chiếm mật độ đậm đặc hơn cả, nơi đây thờ các vịthần thường là Thành hoàng làng Hiện nay, công tác nghiên cứu về di tích khôngthể không nghiên cứu về thần tích Mặc dù, thần tích tỉnh Bắc Ninh nói chung vàthần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du nói riêng đã được một số nhà nghiên cứudịch và công bố Song cho đến nay chúng tôi vẫn chưa thấy có một công trình nàonghiên cứu một cách toàn diện về văn bản và giá trị nội dung của Thần tích haihuyện Từ Sơn và Tiên Du

Vì vậy, có thể thấy việc nghiên cứu thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Dutỉnh Bắc Ninh đáp ứng nhu cầu thực tế của việc quản lý các di tích, lễ hội đặt ra hiệnnay và nghiên cứu văn hoá tín ngưỡng dân gian nói chung Qua việc thống kê sốlượng chính xác văn bản thần tích, cũng như việc khảo sát tổng quan, phiên âm,dịch nghĩa các văn bản thần tích tiêu biểu của hai huyện Từ Sơn và Tiên Du giúpcho việc nghiên cứu và phục vụ nghiên cứu là việc làm cần thiết, nằm trong chuyênmôn của ngành Hán Nôm

Với những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: Nghiên cứu Thần tích hai huyện Từ

Sơn và Tiên Du tỉnh Bắc Ninh làm đề tài Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Hán Nôm.

2． Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ trước tới nay, mảng tư liệu Hán Nôm về thần tích, thần phả luôn thu hútđược sự quan tâm, chú ý, tìm hiểu của các nhà nghiên cứu Một số thành tựu nghiêncứu về thần tích ở Việt Nam có thể kể đến như sau:

2

2.1 Thành tựu về sưu tập:

+ Việt điện u linh là một sưu tập gồm 26 truyện các vị thần được thờ cúng ở

các đền miếu Việt Nam thời Trần, do Lý Tế Xuyên giữ chức Thủ Đại tạng, Thư hỏachính chưởng trung phẩm phụng ngự, An Tiêm lộ vận sứ, biên soạn

+ Lĩnh Nam chích quái sưu tập gồm 22 truyện thần kỳ do các bậc “tài cao học

rộng” đời Lý – Trần viết ra và Vũ Quỳnh đời Lê sửa sang, biên tập lại

Bên cạnh đó còn phải kể đến các tác giả như Lê Quý Đôn, Phạm Huy Chú và

nhiều tác giả vô danh khác đã tập hợp và viết các bộ Đại Nam thần lục; Bách thần

lục; Thiên Nam liệt truyện; Hội chân biên…

+ Bộ Thư mục thần tích thần sắc do ông Lại Văn Toàn tổ chức biên soạn, xuất

bản vào năm 1996 cũng cung cấp những thông tin khá đầy đủ về tư liệu thần tích hiệnđang được lưu trữ tại Thư viện Viện Thông tin Khoa học Xã hội Sách cho biết sốthần tích trong cả nước có 12.895 đơn vị Trong đó thần tích của tỉnh Bắc Ninh có

1042 đơn vị, riêng huyện Từ Sơn là 104 đơn vị và huyện Tiên Du là 151 đơn vị

2.3 Thành tựu về nghiên cứu:

3

+ Nguyễn Hữu Mùi (1998), Tác giả Nguyễn Bính, Nguyễn Hiền và quá trình

tàng trữ, sao lục thần tích ở thời Nguyễn, Luận án Thạc sĩ khoa học Ngữ Văn.

huyện

huyện Quỳnh Côi, Thư Trì tỉnh Thái Bình, Đề tài cơ sở VNCHN.

Hiền, ông là ai? (Nguyễn Hữu Mùi, TCHN, số 3, 1995) và Thêm những tư liệu mới

về quá trình biên lục, tàng trữ thần tích đời Vĩnh Hựu (Nguyễn Hữu Mùi, TCHN, số

2 (31), 1997); Thần tích Hà Nội - Đặc điểm số lượng và giá trị (Nguyễn Thị

Oanh, TCHN, số 5 (120); 2013)v.v…

Riêng Nghiên cứu thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du thì đạt được một số thành tựu đáng kể như:

Thành hoàng trong tỉnh Bắc Ninh (Bắc Kỳ) Trong bài viết này, tác giả đã đưa ra:

bản đồ các Thành hoàng trước thế kỷ II trước CN có 105 vị thần thời đại HùngVương, thời Bắc Thuộc có 116 thần, từ thế kỷ X đến XIII (nhà Đinh, nhà Lê) có

127 thần, từ thế kỷ XIII đến XVIII (nhà trần, thuộc Minh, nhà Lê) có 77 thần

Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện nay những nghiên cứu về thần tích BắcNinh nói chung và thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du nói riêng vẫn còn rấtkhiêm tốn, chỉ là những bản dịch thần tích nhỏ lẻ của từng địa phương như:

- Thần tích tổng Hà Lỗ, huyện Đông Ngàn, Từ Sơn, Bắc Ninh –H :Viện Sử

học, 1974 – 5 tr TL 70 (17,18)

- Thần tích xã Cổ Châu, tổng Hà Lỗ, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh –H :Viện

Sử

học, 1974 TL 70 (12,14)

- Thần tích xã Lũng Sơn, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh/Người dịch: Đỗ Thị

Bích Tuyển, Nguyễn Thị Hường; Người hiệu đính: Mai Xuân Hải –H.: VNCHN,

1999 – 24tr + 32tr nguyên bản; 30cm Ký hiệu: D.1448

4

- Thần tích xã Lũng Sơn, tổng Nội Duệ, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh/Người

dịch: Nguyễn Kim Măng; Người hiệu đính: Mai Xuân Hải – H.: VNCHN,1999 –7tr, 30cm Ký hiệu: D.1288

Do vậy, hoàn toàn chưa có một công trình nghiên cứu một cách hoàn chỉnh, hệthống và chi tiết về thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du

3． Đối tượng nghiên cứu – Phạm vi nghiên cứu – Phương pháp nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu.

Luận văn tập trung nghiên cứu thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du, vì vậyđối tượng nghiên cứu chính của chúng tôi là các văn bản thần tích được lưu trữ tạiVNCHN mang ký hiệu AE.a7/1 – AE.a7/26 và có tham khảo thêm thần tích lưu trữ

Các bản thần tích hiện còn lưu giữ được ở các địa phương của hai huyện TừSơn và Tiên Du

3.2 Phạm vi nghiên cứu.

Với khuôn khổ một luận văn nên chúng tôi tập trung nghiên cứu về thần tíchhai huyện Từ Sơn và Tiên Du theo địa giới hiện nay, tiến hành khảo sát chủ yếu cácvăn bản thần tích hiện đang được lưu trữ tại kho AE của VNCHN, có sự đối chiếuvới thực tế một số di tích lớn ở địa phương để nắm được tình trạng còn hay mất củaThần tích Ngoài ra, chúng tôi sử dụng thêm một số tài liệu đối chiếu như Thần tích

giá trị của các văn bản thần tích đối với việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa, xã hội, tínngưỡng dân gian của hai huyện Từ Sơn và Tiên Du Bên cạnh đó, chúng tôi còn lậpdanh mục di tích thờ thần trên địa bàn hai huyện và chọn lọc giới thiệu một số vănbản thần tích có giá trị ở một vài địa phương tiêu biểu

3.3 Phương pháp nghiên cứu.

Trong luận văn này, chúng tôi chủ yếu vận dụng những phương pháp nghiêncứu sau:

5

3.3.1 Phương pháp thống kê định lượng

Tra tìm, thống kê trong các bộ thư mục, thư tịch có ghi chép về thần tích haihuyện Từ Sơn và Tiên Du để lập danh mục từ đó đánh giá và phân loại các tài liệuthần tích theo các tiêu chí: về không gian, thời gian, niên đại biên soạn và sao chépcùng các vấn đề có liên quan.v.v Thông qua đó đưa ra những nhận xét tổng quan

về tình hình và đặc điểm tư liệu thần tích của hai huyện

3.3.2 Phương pháp văn bản học

Vì thần tích có từ rất sớm với nhiều niên đại biên soạn, sao chép khác nhaucho nên thông qua việc đối chiếu, so sánh, tìm hiểu những tương đồng và dị biệttrong từng văn bản thần tích để có thể đưa ra những nhận định tổng quát về văn bảnthần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du

3.3.3 Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Thần tích là loại hình văn bản ghi chép lai lịch, công trạng của các vị thầnThành hoàng, phản ánh một mặt nào đó đời sống tinh thần, tín ngưỡng của ngườidân Việt trong một thời gian dài Hơn thế nữa, thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên

Du có nội dung phong phú, đa dạng, chép về nhiều vị thần khác nhau từ thiên thầncho đến nhân thần, từ thần sông, thần núi, thần biển, đến thần cây, thần gò đất, thầnđống đất… cùng các nghi thức thờ cúng ở mỗi địa phương lại có sự khác nhau… Vìvậy khi nghiên cứu các văn bản này cần phải sử dụng đến các phương pháp nghiêncứu lịch sử, phương pháp nghiên cứu văn học, phương pháp nghiên cứu dân tộchọc, phương pháp nghiên cứu văn hóa học… để có thể làm rõ hơn nội dung cũngnhư giá trị của các văn bản thần tích

Ngoài những phương pháp trên, chúng tôi còn tiến hành phương pháp điền dã

để khảo cứu, xác minh và bổ sung thêm những tư liệu mới về thần tích hai huyện

Từ Sơn và Tiên Du

4． Đóng góp của Luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu chuyên sâu về văn bản và giá trị thần tíchtại hai huyện Từ Sơn và Tiên Du, mở ra hướng tiếp cận, sử dụng và phát huy giá trịcủa các văn bản thần tích trong đời sống văn hóa tinh thần, tín ngưỡng của người

6

dân đất Kinh Bắc nói riêng và của cả nước nói chung Luận văn bước đầu có nhữngđóng góp sau:

Sơn và Tiên Du từ số lượng văn bản, loại hình phân bố, niên đại tàng trữ và sao lục;tác giả biên soạn và sao chép ghi trong thần tích…đưa ra những nhận định xác đáng

về thực trạng văn bản thần tích của hai huyện

- Việc tìm hiểu thần tích hai huyện Từ Sơn, Tiên Du không chỉ giúp hiểu rõhơn về sự tích, công trạng của các vị thần ở địa phương, tín ngưỡng thờ thần củangười dân bản địa, đồng thời còn cho chúng ta thấy được những giá trị nhất định về

sử học, về văn học dân gian, v.v …

- Phiên dịch công bố một số văn bản thần tích có giá trị ở một số địa phươngtiêu biểu, góp phần làm tư liệu cho những nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa, tôn giáo

và tín ngưỡng dân gian

5． Bố cục của Luận văn

Luận văn gồm có 4 phần: Phần mở đầu, Phần nội dung, Phần kết luận và Phầnphụ lục

Phần Nội dung được chia làm 2 chương:

Phần Phụ lục bao gồm:

- Phụ lục 1: Phiếu lược thuật thần tích của hai huyện Từ Sơn và Tiên Du ngày nay lưu trữ tại VNCHN

thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du

- Phụ lục 3: Phiên âm, dịch nghĩa một số văn bản thần tích có giá trị ở một sốđịa phương tiêu biểu

6． Các quy ước trình bày trong Luận văn

7

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VĂN BẢN THẦN TÍCH HAI HUYỆN TỪ

SƠN VÀ TIÊN DU

1.1 Vài nét về hai huyện Từ Sơn và Tiên Du.

1.1.1 Địa lý tự nhiên và địa lý hành chính.

1.1.1.1 Địa lý tự nhiên.

Vị trí địa lý: Từ Sơn và Tiên Du là hai huyện nằm ở phía Bắc tỉnh Bắc Ninh,

cách trung tâm tỉnh 5km về phía Bắc, cách thủ đô Hà Nội 25km về phía Nam Diệntích tự nhiên cụ thể như sau:

Huyện Từ Sơn: 2.519,90 ha; với 12 đơn vị hành chính gồm: 07 phường(Đông Ngàn, Đồng Nguyên, Tân Hồng, Đình Bảng, Châu Khê, Đồng Kỵ, Trang Hạ)

và 5 xã (Hương Mạc, Phù Khê, Tương Giang, Tam Sơn, Phù Chẩn).(địa giới hànhchính theo Nghị định số 01/NĐ-CP ngày 24/9/2008 của Thủ tướng Chính phủ vềviệc thành lập thị xã Từ Sơn)

Huyện Từ Sơn giáp ranh với các địa phương sau:

Huyện Tiên Du: 9.568,65 ha, với 14 đơn vị hành chính gồm: 01 thị trấn (thịtrấn Lim) và 13 xã (xã Liên Bão, xã Đại Đồng, xã Phật Tích, xã Hiên Vân, xã Lạc

Vệ, xã Nội Duệ, xã Tri Phương, xã Hoàn Sơn, xã Tân Chi, xã Minh Đạo, xã CảnhHưng, xã Việt Đoàn, xã Phú Lâm) (địa giới hành chính mới theo Nghị định60/2007 /NĐ-CP)

Huyện Tiên Du giáp ranh với các địa phương sau:

8

Địa hình: Do nằm trong vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng nên địa hình hai

huyện Từ Sơn và Tiên Du tương đối bằng phẳng Hầu hết diện tích của hai huyệnđều có độ dốc <30 (trừ một số nơi có đồi núi thấp như: núi Tiêu Sơn, núi Phật Tích,núi Chè, núi Bất Lự, núi Đông Sơn, đồi Lim, núi Móng, Long Khám, Hiên Vân…có

độ cao từ 20 – 120m) Địa hình vùng đồng bằng có xu thế nghiêng ra biển theohướng Tây Bắc – Đông Nam mang nét đặc trưng và chuyển tiếp từ trung du xuốngđồng bằng Độ cao trung bình là: 2,5 – 6,0m so với mặt nước biển

Địa chất: Đặc điểm địa chất hai huyện Từ Sơn và Tiên Du tương đối đồng

nhất do nằm gọn trong vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng nên Từ Sơn, Tiên Dumang những nét đặc trưng của cấu trúc địa chất sụt trũng sông Hồng Mặt khác, donằm trong miền kiến tạo Đông Bắc nên có những nét mang tính chất của vùng ĐôngBắc, bề dày trầm tích đệ tứ chịu ảnh hưởng rõ rệt của cấu trúc mỏng, càng xuốngphía Nam cấu trúc địa chất càng dầy hơn phía Bắc

Khí hậu: nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa: nóng ẩm, mưa nhiều,

chịu ảnh hưởng trực tiếp của gió mùa Thời tiết trong năm chia làm 2 mùa rõ rệt:

mùa mưa và mùa khô Hàng năm có 2 mùa gió chính: Gió mùa Đông Bắc và giómùa Đông Nam, gió mùa Đông Bắc từ tháng 10 năm trước đến tháng 3 năm sau,gió mùa Đông Nam từ tháng 4 đến tháng 9 mang theo hơi ẩm mưa rào

1.1.1.2 Địa lý hành chính.

Theo các nguồn tài liệu khảo cổ học, từ thời Hùng Vương, vùng đất Từ Sơn,Tiên Du đã có nhiều bộ tộc người Việt sinh sống dọc theo đôi bờ sông Tiêu Tươngthuộc địa phận các xã Đình Bảng, Đồng Nguyên, Tam Sơn, Tương Giang của huyện

Từ Sơn và sông Thiên Đức chảy qua các xã Chi Phương, Cảnh Hưng, Tân Chi củahuyện Tiên Du

Huyện Từ Sơn

Tên huyện Từ Sơn mới xuất hiện từ đầu thế kỷ XX Trước đó, vùng đất thuộc

Từ Sơn lệ vào huyện có tên là Đông Ngàn Thời Đinh (970 – 980) trở về trướchuyện Đông Ngàn gọi là châu Cổ Lãm Dưới thời Lê Đại Hành (989 – 1005) gọi làchâu Cổ Pháp Tháng 8 năm 1010, Lý Thái Tổ đổi thành phủ Thiên Đức Thời

9

thuộc Minh (1214 – 1227) gọi là huyện Đông Ngàn thuộc châu Vũ Ninh Sang thờiTrần thì bắt đầu gọi là huyện Đông Ngàn Từ thời Lê (thế kỷ XV) đến cuối thờiNguyễn (đầu thế kỷ XX), huyện Đông Ngàn thuộc phủ Từ Sơn.

Vào thế kỷ XV, huyện Đông Ngàn có 88 xã và 1 châu Thời Lê Thánh Tông(1490), huyện có 90 xã Thời Gia Long (1802 – 1819) huyện có 13 tổng với 96 xã,thôn, phường gồm: tổng Hội Phụ có 8 xã, tổng Tuân Lệ có 10 xã, tổng Hà Lỗ có 9

xã, tổng Yên Thường có 8 xã, tổng Hạ Dương có 6 xã, tổng Dục Tú có 4 xã, tổngMẫn Xá có 6 xã, tổng Phù Lưu có 7 xã, tổng Xuân Canh có 11 xã thôn, tổng PhùChẩn có 4 xã, tổng Nghĩa Lập có 8 xã thôn, tổng Cổ Loa có 8 xã thôn, tổng TamSơn có 8 xã thôn [25, tr.125]

Từ thời Minh trở đi, có một số xã được đổi tên như: Ông Mặc đổi thành HươngMặc; Phù Cảo đổi thành Phù Tảo; Hoa Thiều đổi là Kim Thiều…[25, tr.126]

Sách “Đồng Khánh dư địa chí” chép huyện Đông Ngàn có 13 tổng, 92 xã,

thôn, sở Đầu thế kỷ XX, 3 tổng: Tuân Lệ, Xuân Canh, Cổ Loa được cắt khỏi huyệnĐông Ngàn để thành lập huyện Đông Anh tỉnh Phúc Yên (nay là Hà Nội) Từ đây,huyện Đông Ngàn còn 10 tổng gồm: tổng Hội Phụ có 8 xã, tổng Hà Lỗ có 9 xã, tổngYên Thường có 8 xã, tổng Dục Tú có 4 xã, tổng Mẫn Xá có 6 xã, tổng Phù Lưu có 7

xã, tổng Phù Chẩn có 4 xã, tổng Nghĩa Lập có 7 xã, tổng Tam Sơn có 8 xã, tổng HạDương có 6 xã [25, tr.127 – 128]

Trước năm 1945, xã Đông Mai và xã Yên Từ của tổng Tam Sơn được chuyển

về huyện Yên Phong Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, đơn vị hành chính cấptổng bị giải thể, đơn vị hành chính cấp xã cũ được giữ nguyên và trực thuộc huyện

Từ Sơn

Năm 1949, Ủy ban Kháng chiến Hành chính Liên khu I ban hành Quyết định

số 422PC/2 về việc hợp nhất một số xã của huyện Từ Sơn như: xã Đồng Kỵ hợpnhất với xã Trang Hạ lấy tên là xã Đồng Quang, xã Dương Lôi hợp nhất với xã PhùLưu và Đại Đình lấy tên là xã Tân Hồng… Bốn xã được giữ nguyên là Đình Bảng,Dục Tú, Phù Chẩn, Tiền Phong [25, tr.129] Năm 1952 cắt một số xã thôn của quận

Từ Sơn về quận Đông Anh như: Quan Đình, Quan Độ, Hương Mạc, Vân Điềm, Lỗ

10

Khê, Hà Lỗ… Năm 1961, theo Nghị quyết của Quốc hội khóa II kỳ họp thứ 2, 10 xã

và 1 thị trấn của huyện Từ Sơn được chuyển về Hà Nội, trong đó 5 xã được chuyển

về huyện Đông Anh; 5 xã và 1 thị trấn được chuyển về huyện Gia Lâm

Năm 1963, hai huyện Từ Sơn và Tiên Du hợp nhất thành huyện Tiên Sơn Đếnnăm 1999, theo Nghị định số 68/1999/NĐ – CP lại tách thành hai huyện Tiên Du và

Từ Sơn Huyện Từ Sơn khi đó có 11 đơn vị hành chính trực thuộc [25, tr 131] Năm

2008, Chính phủ ban hành Nghị định số 01/NĐ – CP về việc thành lập thị xã TừSơn thuộc tỉnh Bắc Ninh trên cơ sở toàn bộ 6.133,23 ha diện tích tự nhiên và143.843 nhân khẩu của huyện Từ Sơn gồm 12 đơn vị hành chính trực thuộc, trong

đó có 7 phường: Đông Ngàn, Đồng Kỵ, Trang Hạ, Đồng Nguyên, Tân Hồng, ĐìnhBảng, Châu Khê và 5 xã: Tam Sơn, Tương Giang, Hương Mạc, Phù Khê, Phù Chẩn[25, tr.132 – 133]

Thành phủ Từ Sơn (cũng là huyện lỵ Đông Ngàn), theo sách Đại Nam nhất

thống chí, trước năm 1808 đặt tại xã Vĩnh Kiều Năm Gia Long thứ 7 (1808)

chuyển về xã Thạc Quả, sau đó rời đến xã Cẩm Chương Năm Minh Mệnh thứ 8(1827) mới chuyển đến địa điểm giáp ranh xã Phù Lưu và xã Xuân Thụ Năm MinhMệnh thứ 11 (1830) mới đắp thành Trước tháng 9 năm 2008 đóng ở thị trấn TừSơn Hiện nay đóng ở trung tâm thị xã Từ Sơn Tính đến ngày 1 tháng 4 năm 2009,thị xã Từ Sơn có 140.536 nhân khẩu, trong đó có 70.629 nam, 69.907 nữ

Huyện Tiên Du

Tên gọi của huyện Tiên Du là từ tên dãy núi Tiên Du nằm tại thôn Phật Tích

Sách Đại Việt sử kí toàn thư chép “khi Triệu Đà tiến quân đánh An Dương Vương

đóng quân ở núi này” và “tướng quân Nguyễn Thủ Thiệp thời 12 sứ quân cũng

đóng quân tại vùng này” Còn theo sách Đại Nam nhất thống chí tên huyện Tiên Du

có từ thời Trần trở về trước [15, tr 64]

Thời thuộc Minh (1414 - 1427) huyện Tiên Du thuộc châu Vũ Ninh và là một

bộ phận của phủ Bắc Giang [15, tr 64] Bắt đầu từ thời Lê (1428), huyện Tiên Du

thuộc phủ Từ Sơn Theo sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi và Hồng Đức bản đồ ghi

rằng huyện này thời Lê (1428-1781) có đến 52 xã [25, t2, tr 420]

11

Thời Gia Long (1802 – 1819) huyện có 9 tổng với 52 xã, gồm: tổng Phù Đổng;tổng Dũng Vi; tổng Đại Vi; tổng Đông Sơn; tổng Thụ Triền; tổng Nội Duệ; tổngKhắc Niệm; tổng Chi Nê; tổng Nội Viên Các xã: Nguyễn Xá, Phù Đổng, Văn Trinhnăm 1807 phiêu tán, đến năm 1808 phục hồi.

Đến năm Đồng Khánh thứ nhất (1886), huyện có 9 tổng với 56 xã thôn [186,

tr 490], gồm: tổng Phù Đổng; tổng Dũng Vi; tổng Đại Vi; tổng Đông Sơn; tổng ThụPhúc; tổng Nội Duệ; tổng Khắc Niệm; tổng Chi; tổng Nội Viên Đầu thế kỉ 20, tổngKhắc Niệm được chuyển về huyện Võ Giàng, sau đó một thời gian lại được chuyểntrả lại cho huyện Tiên Du

Sau Cách mạng tháng Tám, khi cấp tổng bị bãi bỏ, đơn vị hành chính xã cũđược giữ Nguyễn và trực thuộc huyện Tiên Du Năm 1948, các xã được thành lậptrên cơ sở một số làng sát nhập lại

Năm 1961, xã Phủ Đổng và xã Trung Hưng (sau đổi là Trung Màu) đượcchuyển về huyện Gia Lâm (Thành phố Hà Nội) Đến năm 1963, Hội đồng chính phủ

ra quyết định 25/QĐ nhập hai huyện Tiên Du và Từ Sơn thành một huyện lấy tên làTiên Sơn Cũng theo quyết định này, 2 xã Phú Lâm và Tương Giang của huyện YênPhong được chuyển về huyện Tiên Sơn

Sau khi điều chỉnh lộ giới, huyện Tiên Sơn có 26 xã và 1 thị trấn Đó là các xã:Khắc Niệm, Hạp Lĩnh, Lạc Vệ, Tân Chi, Phú Lâm, Vân Tương, Liên Bão, HiênViên, Việt Đoàn, Minh Đạo, Cảnh Hưng, Nội Duệ, Tương Giang, Hoàn Sơn, PhậtTích, Tri Phương, Tam Sơn, Đồng Nguyễn, Tân Hồng, Đại Đồng, Hương Mạc, PhùKhê, Châu Khê, Đồng Quang, Đình Bảng, Phù Chẩn và thị trấn Từ Sơn

Ngày 11 tháng 8 năm 1999 Chính phủ ra nghị định số 68/1999/NĐ-CP táchhuyện Tiên Sơn thành hai huyện Tiên Du và Từ Sơn Tại thời điểm đó, huyện Tiên

Du có 10.630,03 ha diện tích đất tự nhiên và 125.157 nhân khẩu, với 16 đơn vị hànhchính trực thuộc (bao gồm 15 xã và 1 thị trấn) là: xã Khắc Niệm, xã Hạp Lĩnh, xãLạc Vệ, xã Tân Chi, xã Phú Lâm, xã Liên Bão, xã Hiên Viên, xã Việt Đoàn, xãMinh Đạo, xã Cảnh Hưng, xã Nội Duệ, xã Hoàn Sơn, xã Phật Tích, xã Tri Phương,

xã Đại Đồng và Thị trấn Lim

12

Đến năm 2007 theo nghị định số 60/2007/ NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giớihành chính huyện Yên Phong, huyện Quế Võ, huyện Tiên Du để mở rộng thành phốBắc Ninh, từ ngày 24 tháng 4 năm 2007, toàn bộ diện tích đất tự nhiên và nhân khẩucủa xá Khắc Niệm và xã Hạp Lĩnh được chuyển về thành phố Bắc Ninh.

Từ đó cho đến nay, huyện Tiên Du có 14 đơn vị hành chính trực thuộc, bao gồm

13 xã và 1 thị trấn: Cảnh Hưng, Đại Đồng, Hoàn Sơn, Hiên Vân, Minh Đạo, Liên Bão,Lạc Vệ, Nội Duệ, Phật Tích, Phú Lâm, Việt Đoàn, Chi Phương, Thị trấn Lim

Nằm trong vùng Kinh Bắc với lịch sử phát triển lâu đời, từ lâu nơi này đã cónhiều nhóm cư dân đến quần tụ, khai hoang, trồng trọt, phát triển thành các xómlàng đông đúc như hiện nay Tính đến ngày 1 tháng 4 năm 2009 huyện Tiên Du có124.497 nhân khẩu, trong đó có 61.498 nam, 62.999 nữ

Vài nét về việc hợp nhất và tách ra của hai huyện Từ Sơn và Tiên Du.

Trong sách “Các trấn tổng xã danh bị lãm” ký hiệu A.570/1 – 2 ghi địa danh

và tổ chức hành chính Kinh Bắc giai đoạn cuối Lê đầu Nguyễn thì phủ Từ Sơn gồm:

Quế Dương; huyện Tiên Du; huyện Vũ Giàng; huyện Yên Phong Như vậy, bắt đầu

từ thời Lê (1428), huyện Tiên Du thuộc phủ Từ Sơn

Ngày 14 tháng 3 năm 1963, Hội đồng Chính phủ ra quyết định số 25/QĐ, nhập

2 huyện Tiên Du và Từ Sơn thành một huyện, lấy tên là huyện Tiên Sơn

Ngày 4 tháng 6 năm 1969, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 84-CPhợp nhất huyện Tiên Sơn và huyện Yên Phong thành một huyện lấy tên là huyệnTiên Phong Nhưng đến ngày 19 tháng 1 năm 1974, Hội đồng Chính phủ ban hànhQuyết định số 17-CP phê chuẩn đề nghị của UBND tỉnh Hà Bắc thôi không hợpnhất huyện Tiên Sơn với huyện Yên Phong

Ngày 3 tháng 5 năm 1985, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số HĐBT về việc điều chỉnh địa giới các huyện Tiên Sơn, Quế Võ và thị xã Bắc Ninh.Theo đó, xã Võ Cường thuộc huyện Tiên Sơn được chuyển về thị xã Bắc Ninh.Sau khi điều chỉnh địa giới, huyện Tiên Sơn có 26 xã và 1 thị trấn

130-13

Ngày 11 tháng 8 năm 1999 Chính phủ ra Nghị định số 68/1999/NĐ – CP táchhuyện Tiên Sơn thành 2 huyện, lấy tên là huyện Tiên Du và huyện Từ Sơn Từ đóđến nay, huyện Từ Sơn và huyện Tiên Du vẫn giữ nguyên tên gọi, địa giới hànhchính và trực thuộc tỉnh Bắc Ninh.

1.1.2 Văn hóa – xã hội.

1.1.2.1 Phong tục tập quán tín ngưỡng

Văn bản Thần tích được hình thành trên cơ sở tín ngưỡng thờ Thành hoàng

“Thành hoàng” là tên gốc từ Hán: “Thành” là cái thành, còn “Hoàng” là cái hào đàosâu bao quanh thành, tức vị thần coi giữ, bảo trợ cho cái thành trì của Trung Quốc

Ở nước ta, sách đầu tiên nói đến Thành hoàng là Việt điện u linh, đó là Tô Lịch với

tước hiệu “Đô phủ Thành hoàng thần quân” của thành Đại La

Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng là một nét phong tục đặc sắc và không thể thiếu

trong đời sống tâm linh của người dân hai vùng Từ Sơn, Tiên Du Do quan niệm “đất

có thổ công, sông có hà bá”, mỗi vùng đất, mỗi làng quê đều có một vị thần bảo hộ để

giúp cho dân chúng tránh mọi tai ương, bệnh tật, giúp họ có thể yên ổn làm ăn Những

vị thần bảo hộ này có thể là những nhân vật thần thoại như Thánh Gióng, Chử Đồng

Tử, Tản Viên Sơn Thánh, v.v…; có thể là những anh hùng hào kiệt, có công lao đối vớiđất nước như Lý Thường Kiệt, Đoàn Thượng, Hai Bà Trưng v.v…; cũng có thể lànhững người có công với làng xã được nhân dân mến mộ mà tôn thờ trong đó có cảngười nước Bắc quốc xưa và Trung Quốc nay; hoặc cũng có thể là những dâm thần, kẻcướp nhưng chết vào giờ linh mà được dân thờ phụng

Bên cạnh đó, với truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, phong tục thờ cúng tổtiên, ông bà là một phần rất quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân haivùng đất này Ngoài việc các gia đình đều có bàn thờ làm không gian thờ tự vàongày giỗ, ngày rằm, mùng một để tưởng nhớ tổ tiên, người dân Từ Sơn và Tiên Ducòn dựng các từ đường, nhà thờ, chép gia phả và khắc gia phả vào bia đá để các thế

hệ con cháu đi sau nhớ đến nguồn gốc, tổ tông của dòng họ mình

Từ rất sớm hai mảnh đất này đã có sự xâm nhập ảnh hưởng rất lớn của Phậtgiáo, chính vì vậy nơi đây có mật độ các chùa chiền dày đặc, cùng với lòng sùng

14

Phật của cư dân Từ Sơn và Tiên Du Hàng tháng cứ đến ngày rằm, ngày mùng một,người dân nơi đây lại đến các ngôi chùa làng, các đại danh lam như chùa Phật Tích,chùa Hồng Ân, chùa Cổ Pháp, chùa Tiêu; v.v… để bái Phật, cầu cho bản thân, giađình, quốc thái dân an, tạo nên một nét đặc sắc rất riêng của tín ngưỡng vùng này.Ngoài ra, ở hai huyện Từ Sơn và Tiên Du còn có một bộ phận người dân theođạo Thiên Chúa giáo, tập trung tại các xã phường Đồng Nguyên, Cẩm Giàng, LiênBão, Phật Tích, Hoàn Sơn, Tri Phương, Tân Tri, trong đó, nhà thờ sớm nhất đượcxây dựng tại địa phương là vào năm 1934 ở thôn Đống Trà (tục quen gọi là thôn núiChè) xã Liên Bão.

Bên cạnh những tín ngưỡng nêu trên, Tiên Du còn có những phong tục hết sứcđiển hình như tục Kết chạ Kết chạ là tục có ở hầu hết các tỉnh đồng bằng và trung

du Bắc Bộ, nhưng ở vùng Kinh Bắc xưa, tục kết chạ đậm đặc hơn cả Tỉnh BắcNinh (theo địa bàn hành chính hiện nay) có ít nhất 30 chạ Không thể tìm thấy con

số lớn như vậy ở các tỉnh, thành khác Tiên Du nổi tiếng với chạ hàng tổng Nội Duệgồm tất cả 6 xã phường của tổng: xã Lũng Giang, xã Xuân Ổ, xã Nội Duệ, xã NộiDuệ Khánh, xã Nội Duệ Nam và giáo phường Tiên Du (gồm 3 làng: Lũng Giang,Lũng Sơn, Duệ Đông) [219, tr.30] Ngoài ra còn có các cặp làng kết chạ với nhau:Lũng Giang - Tam Sơn, Lũng Giang - Hoài Bão Bên cạnh đó, một số làng còn kếtchạ với các làng ở khu vực ngoài huyện như: Viêm Xá - Hoài Thị, Bịu Trung - PhúcĐức, Khả Lễ - Bái Uyên, Hạ Giang - Phù Lưu, Tam Tảo - Xuân Dục, v.v…

1.1.2.2 Di tích lịch sử - văn hóa và lễ hội truyền thống.

Di tích:

Là vùng đất có địa hình địa mạo tương đối phong phú, lịch sử phát triển lâu đời,dân cư đông đúc, nơi giao thoa của nhiều yếu tố văn hoá, nơi đây có một hệ thống ditích vô cùng phong phú về số lượng, đa dạng về chủng loại như đình, chùa, miếu, bansơn thần, điện thờ, từ đường, lăng mộ, nhà thờ đạo thiên chúa v.v Theo thống kê,huyện Từ Sơn có 124 di tích các loại với 85 di tích được xếp hạng huyện Tiên Du có

128 di tích các loại với 58 di tích đã được xếp hạng [25, tr.15], trong đó có các di tíchnổi tiếng như Đền Đô, chùa Tiêu Sơn, chùa Phật Tích, lăng Quận

15

công Đỗ Nguyễn Thuỵ, Nguyễn Diễn, v.v… Ngoài ra nơi đây còn có núi non hùng

vĩ như núi Nguyệt Thường, Lạn Kha (hay là núi Phật Tích) được nhắc đến trong

các câu chuyện Vương Chất xem cờ, Từ Thức gặp tiên, núi Tiêu Sơn v.v… đã góp

phần tô điểm cho cảnh sắc nơi đây Có thể kể tới một số di tích nổi bật như:

Đền Đô: còn gọi là Đền Lý Bát Đế hay Cổ Pháp điện thuộc phường Đình

Bảng – Từ Sơn, được khởi công xây dựng từ ngày mồng 3 tháng 3 năm Canh Ngọ

1030 bởi Lý Thái Tông khi vị hoàng đế này về quê làm giỗ cha Sau này, đền đượcnhiều lần trùng tu và mở rộng Lần trùng tu lớn nhất là vào năm thứ hai niên hiệuHoàng Định của vua Lê Kính Tông (tức năm 1620), khắc văn bia ghi lại công đứccủa các vị vua triều Lý Từ xa xưa, đền Đô luôn được các đời vua liên tục tôn tạo,

mở rộng Vào đời vua Lê Kính Tông, năm Giáp Thìn (1605), đền Đô đã được xâydựng lại ngay trên đất cũ và được khắc văn bia ghi lại công đức của các vị vua triều

Lý Nơi đây thờ 8 vị vua nhà Lý đó là: Lý Công Uẩn tức Lý Thái Tổ (1009-1028);

Lý Thái Tông (1028-1054); Lý Thánh Tông (1054-1072); Lý Nhân Tông 1128); Lý Thần Tông (1128-1138); Lý Anh Tông (1138-1175); Lý Cao Tông (1175-1210) và Lý Huệ Tông (1210-1224)

(1072-Đình làng (1072-Đình Bảng: nay thuộc làng (1072-Đình Bảng – Từ Sơn, theo các nguồn tư

liệu ở địa phương thì đình làng Đình Bảng (tên Nôm là làng Báng) được khởi dựngvào thời Lê Trung hưng - Niên hiệu Vĩnh Hựu thứ 2 - đời vua Lê Ý Tông (1736) domột ông quan người làng là Nguyễn Thạc Lượng hưng công xây dựng và đượchoàn thành sau hàng chục năm Đình toạ lạc trên khu đất cao giữa làng, quay hướngchính Nam Phía trước đình là ao làng rộng thoáng - dấu tích còn lại của dòng sôngTiêu Tương cổ xưa Công trình kiến trúc là một toà Đại đình đồ sộ, bình đồ kiếntrúc kiểu chữ Công gồm 7 gian 2 chái Tiền đình và toà Hậu cung liên kết với nhaubằng nhà chuyển bồng Với nghệ thuật và quy mô kiến trúc độc đáo từ xưa đìnhlàng Đình Bảng đã được lưu truyền trong dân gian là ngôi đình đệ nhị của xứ Bắc:

Thứ nhất là đình Đông Khang Thứ nhì đình Báng, vẻ vang đình Diềm.

16

Đình Hồi Quan: nay thuộc Làng Hồi Quan - Tưong Giang - Từ Sơn - Bắc

Ninh, thờ hai danh nhân: Ông Tam Quang Đại vương và bà Nguyễn Thị NgọcThường người quê hương Ông Tam Quang là danh tướng của Hai Bà Trưng đã cócông trong công cuộc khởi nghĩa, giành lại nền độc lập trong những năm 40 - 43 sauCông nguyên, bà Nguyễn Thị Ngọc Hường đã có tâm tôn tạo đình làng, ngôi đìnhlàng được dựng vào thời Lê năm Ất Mùi (1715) và được sửa dựng lại năm 1901.Trước đây phía trước của đình còn có các công trình: tắc môn, vũ sĩ và ao hình bánnguyệt Nhưng nay chỉ còn tiền tệ, đại đình, hậu cung Tháng 2 năm 1988 dân làngtrùng tu lại lần thứ hai nhưng vẫn giữ nguyên dáng vẻ ban đầu, đặc biệt nhữngmáng chạm khắc hoa văn trên đầu dư, cồn bẩy rất sinh động Những đồ thờ, đồ tế,binh khí còn giữ được ở đình là những dấu ấn, triều đại Lê - Nguyễn, đồng thời lànhững tác phẩm đặc sắc, đình Hồi Quan không chỉ là nơi thờ các danh nhân mà lànơi trung tâm sinh hoạt văn hoá, hội họp dân làng, là nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch

sử quan trọng của địa phương Năm 1989 đình Hồi Quan được nhà nước quyếtđịnh công nhận là khu di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật

Chùa Tiêu Sơn: thường gọi là chùa Tiêu, xưa có tên là chùa Lục Tổ, tọa lạc ở

sườn núi Tiêu, thuộc xã Tương Giang, huyện Từ Sơn, cách Hà Nội 20km về phíaBắc dọc theo quốc lộ 1A Chùa thuộc hệ phái Bắc tông, được dựng từ thời Lý, lànơi tu thiền và giảng pháp của nhiều cao tăng thời Lý trong đó có Thiền sư VạnHạnh v.v… Ở chùa có tấm bia đá cao 0,68m, ngang 0,40m, khắc bốn chữ: “Lý Gia

Linh Thạch” Sách Từ điển di tích văn hóa Việt Nam (Hà Nội, 1993) giới thiệu chùa

này xưa là nơi trụ trì của Thiền sư Vạn Hạnh đồng thời cũng là nơi sinh của vua Lý

Thái Tổ Theo Đại Việt sử ký toàn thư cho biết ở Viện Cảm Tuyền chùa Thiên Tâm

có con chó đẻ con sắc trắng đốm đen thành hình hai chữ “Thiên tử” điều đó ứng vớiviệc vua Lý Thái Tổ sinh năm Giáp Tuất rồi lên làm vua Chùa được trùng tu nhiềulần Cổng chùa hiện nay được xây năm 1986 Chùa xưa từng lưu giữ ván in sách

Thiền uyển tập anh, một tác phẩm ghi chép về các danh tăng Việt Nam có giá trị về

văn học, sử học, triết học Đặc biệt, chùa còn giữ tháp mộ và nhục thân Thiền sư

Như Trí, viên tịch năm Quý Mão (1723), là người có công khắc in cuốn Thiền

17

Uyển tập anh Chùa đã được Bộ Văn hóa Thông tin công nhận là Di tích lịch sử

-văn hóa quốc gia

Chùa Phật Tích: chùa Phật Tích có tên chữ là Vạn Phúc tự, tọa ở sườn núi Lạn

Kha, được xây dựng vào thời nhà Lý năm Thái Bình thứ 4 (1057) Ngôi chùa được coi

là trung tâm văn hóa chính trị thời Phật giáo Lý - Trần Thời vua Trần Nhân Tông choxây tại chùa một thư viện lớn và cung Bảo Hoa, lấy Phật Tích làm nơi tổ chức cuộc thiThái học sinh (thi Tiến sỹ) Vào thời nhà Lê, năm Chính Hòa thứ bảy đời vua, chùa

được xây dựng lại với quy mô rất lớn, có giá trị nghệ thuật cao Theo Đại Việt sử ký

toàn thư chép: Khoảng niên hiệu Xương Phù nhà Trần, thi khoa Thái học sinh, niên

hiệu Cảnh Hưng nhà Lê mở yến hội lớn, đều ở chùa này, cho nên người ta cho đây lànơi thắng tích Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và quá trình tiêu thổ khángchiến khiến chùa bị tàn phá nhiều Từ khi hòa bình lập lại đến nay, chùa Phật Tích đãtrải qua nhiều lần tu tạo Năm 1959, Bộ Văn hóa cho tái tạo lại 3 gian chùa nhỏ làm nơiđặt pho tượng A-di-đà bằng đá quý giá Tháng 4 năm 1962, nhà nước công nhận chùaPhật Tích là di tích Lịch sử - Văn hoá

Lăng Nguyễn Diễn: lăng Nguyễn Diễn được xây dựng từ năm Cảnh Hưng thứ

Ninh

như tên cũ của nó được khắc trên tấm biển đá là lăng “Hồng Vân” Năm 1952 thựcdân Pháp vào tàn phá nên cấu trúc lăng gần như bị phá huỷ, chỉ còn lại một số cáctác phẩm điêu khắc: các pho tượng đá, võ sĩ, tượng thú, bàn thờ…

1 Nguyễn Diễn là một viên quan triều Lê, sống vào thời Cảnh Hưng Ông là người làng Đình Cả, xã Nội Duệ huyện Tiên Sơn, xuất thân làm quan Thái giám trong phủ chúa Trịnh Sâm Khi Lê Duy Mật dấy quân khởi nghĩa, ông được cử làm trấn thủ kiêm đốc đồng xứ Thanh Hoá, tước Hiếu Trung hầu Sau vì có công đàn áp cuộc khởi nghĩa nông dân do Lê Duy Mật cầm đầu ông được phong Bình Nhung đại tướng quân, sau khi chết được phong Duệ Vương, hưởng hậu thần tổng Nội Duệ.

18

Lăng Quận công Đỗ Nguyên Thuỵ 2 : được xây dựng vào năm Giáp Dần niên hiệu

Long Đức (1734), tại thôn Đình Cả xã Nội Duệ Cổng lăng được xây bằng đá ong,cổng có ba cửa, trên cửa lớn có một biển đá khắc ba chữ “Thọ Phúc Môn” Phía bêntrong cổng lăng, sát vách cổng có đặt hai tượng võ sĩ bằng đá cầm đao đứng trangnghiêm Trên ngực một võ sĩ đề “Hùng tướng quân”, còn người đối diện đề “Dũngtướng quân” Trên mặt khu sinh phần có bày một ngai đá đặt trên một chiếc sập quỳbằng đá Hai bên ngai đá lại dựng hai pho tượng nhỏ trong tư thế quỳ khoanh tay Đốixứng khu sinh phần là khu nhà bia, có quy mô tương đối lớn, được xây bằng đá ong,

Ngoài ra, còn nhiều di tích lịch sử tiêu biểu khác như đình Đông Khang(Đông Yên ngày nay); Đền Đầm (Phù Lưu); Đình Thọ Trai (Thọ Trai)v.v…

Lễ hội:

Từ Sơn và Tiên Du là vùng đất được hình thành và phát triển qua hàng nghìnnăm lịch sử Nơi đây gắn liền với các truyền thuyết về việc thần tiên du chơi, vớihàng trăm di tích lịch sử văn hoá, cùng với đó là hệ thống các lễ hội truyền thống vôcùng đặc sắc mà không bất cứ nơi nào có được Có thể kể tới các lễ hội như:

Hội Lim: hội Lim, còn có tên khác là hội núi Hồng Vân, là lễ hội lớn nhất của

huyện Tiên Du, trước đây hội được tổ chức vào ngày rằm tháng 8 Âm lịch, nhưng saunày để tưởng nhớ công ơn Tướng công Nguyễn Đình Diễn, Quận công Đỗ NguyễnThuỵ góp công, góp của xây dựng chùa Lim, cùng với bà Mụ Ả người làng Duệ Nam

bỏ tiền mua hương hoả, mở mang chùa Hồng Ân, nên sau này hội được chuyển sangngày 13 tháng Giêng Hội Lim rất phong phú đa dạng về nội dung, bao gồm nhiều nghithức tế lễ và trò chơi, diễn xướng dân gian như đánh vật, chọi gà, cờ người, tổ tômđiếm, đánh đu trên đồi Lim, và đặc biệt nhất là hát Quan họ, chính vì vậy người ta còngọi hội Lim là hội Quan họ Quan họ trong lễ hội không chỉ mang tính chất diễn xướng

mà nó còn trở thành một nếp văn hoá, một lối chơi, một phong tục lâu đời

2 Đỗ Nguyên Thụy: người thôn Đình Cả, Nội Duệ, xứ Kinh Bắc đã tự hiến nhiều ruộng vườn và tiền của cho tổng Nội Duệ trùng tu đình chùa, mở mang hội hè, gìn giữ thuần phong mỹ tục Ông đã quy định lễ nhập tịch cầu phúc vào dịp tháng Giêng hàng năm, theo truyền thống “xuân thu nhị kỳ”.

19

Trong ngày hội, không chỉ có các “bọn Quan họ” của địa phương tham gia diễnxướng, mà còn có “bọn Quan họ” từ khắp các nơi đến kết bạn, giao duyên.

Hội Phật Tích: Phật Tích là một trong những ngôi chùa có lịch sử lâu đời,

chùa được xây dựng từ thời Lý, đến nay đã có hơn 1000 năm lịch sử Hàng năm vàongày 4 tết Nguyên đán, nhân dân xã Phật Tích thường mở hội truyền thống đểtưởng nhớ công lao các vị tiền bối đã khai sinh và tu tạo chùa Trong những ngàyxuân tưng bừng ấy, khách thập phương về đây lễ Phật, hái hoa mẫu đơn, thưởngngoạn cảnh đẹp vùng Kinh Bắc hoặc tham dự các trò chơi ngày hội như đấu vật,chơi cờ, đánh đu, hát quan họ

Hội Đền Đô: Lễ hội đền Đô được tổ chức hàng năm theo cổ lệ vào ngày 15 –

3(âm lịch), kéo dài trong 4 ngày: 14, 15, 16, 17 – 3 (nay tổ chức gọn lại trong 3ngày 14, 15, 16 – 3) và chính hội là ngày 15 – 3 Tương truyền, đó là lễ hội kỷ niệmngày Lý Thái Tổ đăng quang (15 – 3 năm Canh Tuất – 1010) Ngày ấy tốt lành,

chính Ngọ đắc tâm linh, Lý Thái Tổ làm lễ tế trời, đặt niên hiệu Thuận Thiên mong

Thiên hạ thái bình, Người ban Chiếu dời đô Trong nghi thức tế lễ có lễ “Túc Yết” đây là nghi thức rước Lý Thánh Mẫu Minh Đức Hoàng Thái hậu Phạm thị, người

-đã có công sinh thành ra Lý Thái Tổ Nghi thức này còn được hiểu là lễ báo hiếu, lễrước Thánh Mẫu về dự đại lễ của con Lễ hội đền Đô là một lễ hội truyền thống có

từ xa xưa, một tục lệ hết sức quan trọng của người dân Đình Bảng, sôi động cảvùng Kinh Bắc, đến cả Thăng Long - Hà Nội và các tỉnh bạn

Ngoài ra, hầu hết các địa phương trong hai huyện đều có ngày hội để tưởngnhớ đến các vị Thành hoàng làng của riêng mình như: hội làng Hồi Quan mồng 7-2

âm lịch hàng năm; hội Đồng Kỵ mồng 6 tháng Giêng hàng năm; hội làng DưỡngMông (tên Nôm là làng Móng) vào mồng 8 tháng Giêng hàng năm v.v…

1.1.3 Các ngành nghề thủ công truyền thống.

Các làng nghề truyền thống của Bắc Ninh nói riêng và của cả nước nói chungxuất hiện từ rất sớm Từ thời kỳ Bắc thuộc (thế kỷ thứ I TCN đến đầu thế kỷ X)ngoài sản xuất nông nghiệp, đã hình thành và phát triển các làng nghề Thủ công

20

nghiệp Các làng nghề này chủ yếu sản xuất các công cụ và vật dùng làm bằng sắt,đồng, giấy, thủy tinh, mộc, xây dựng v.v…

Tính đến thời điểm hiện nay, Từ Sơn có 9 làng nghề truyền thống, trong đólàng nghề sản xuất sắt thép (nghề rèn) ở Từ Sơn chủ yếu tập trung ở xã Châu Khê,trong đó phải kể đến làng nghề truyền thống Đa Hội Người có công truyền nghềđầu tiên ở đây là Thuần Công Trần Đức Huệ, năm 1599 (thời Lê Mạc) ông đã mở

ấp, lập trại bên bờ sông Châu Đàm để truyền nghề rèn cho nhân dân trong thôn Vìthế khi làng Đa Hội phát triển được nghề đã dựng đình thờ ông là vị tổ sư nghề rèn

Cũng như nghề sắt thép, nghề mộc mĩ nghệ ở Từ Sơn đã có từ rất lâu đời.Đầu tiên, nghề xuất hiện ở làng Phù Khê Thượng (xã Phù Khê), đến nay nghề mộc

mỹ nghệ là nghề được phổ biển rộng nhất ở Từ Sơn, trong tổng số 9 làng nghề thì

có tới 6 làng nghề làm mộc mỹ nghệ, nổi tiếng là Phù Khê, Hương Mạc, ĐồngQuang rồi lan sang đến Tam Sơn, Tân Hồng, Đồng Nguyên

Nghề dệt ở Từ Sơn chủ yếu tập trung ở xã Tương Giang, trong đó phải kể

đến làng nghề truyền thống dệt Hồi Quan – ca dao có câu: Hồi Quan là đất cửi

canh/Đến xâm xẩm tối rắp ranh chơi bời, sau đó đến Tiêu Long Thời kỳ phong

kiến, Tương Giang nổi tiếng với các sản phẩm vải mộc được các hộ sản xuất, các

hộ buôn và thương lái đưa đi khắp các vùng trong cả nước

Huyện Tiên Du có khoảng 6 làng nghề truyền thống, trong đó nổi tiếng vớicác làng nghề như: Nghề làm chổi ở Xuân Hội, xã Lạc Vệ: đã có từ cách đây hàngtrăm năm, tạo công ăn việc làm và mang lại thu nhập ổn định cho hàng trăm hộ dân

làm ra những sản phẩm cao cấp và hàng gia dụng từ mây tre Trước đây, chổi nan làsản phẩm chính của làng, nhưng để đáp ứng nhu cầu thị trường, một số hộ gia đình

đã sản xuất thêm nhiều chủng loại như chổi lúa, chổi đót, chổi nhựa… được khắpnơi ưa chuộng

Nghề làm bún ở làng Tiền (tục gọi là làng Ném): người Kinh Bắc vẫn thườngbảo nhau rằng: “Bún Ném khô sợi, dẻo, giòn No bụng mà vẫn muốn còn ăn thêm”.Nghề làm bún ở đây có hàng trăm năm nay, đời này kế tiếp đời kia Để làm lên

21

thương hiệu sản phẩm, người Ném Tiền đã kỳ công chọn gạo không dính, khônghẩm và không hề pha chế bất kỳ loại bột nào Nước làm bún phải trong sạch và phùhợp bắt nhịp cùng khí hậu theo chu kỳ thời gian trong năm Vì vậy bún Ném Tiền có

ở khắp các nơi như Hà Nội, Hưng Yên, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Bắc Giang Hiệnnay, toàn xã có khoảng 600 hộ làm nghề sản xuất bún, mỗi ngày cung cấp cho thịtrường trên 7 nghìn tấn bún, bánh các loại

Nghề làm mành treo cửa truyền thống ở làng Giới Tế, Phú Lâm: làng có têntục là làng Rừng Mành, trải qua chiều dài lịch sử dân tộc làng Rừng Mành ngày xưa,tục truyền, được các cụ bô lão trong làng kể lại: từ thửa khai thiên lập địa, nơi đây làmột rừng trúc lớn, tre lá rậm rạp làng Rừng Mành hình thành có đầy đủ các yếu tốcủa một làng đã có từ hàng ngàn năm, làng có nghề truyền thống rất lâu đời, ngườidân làm nghề trồng lúa, đánh cá, tôm, cua để nuôi sống dân làng

Nghề xe tơ kéo sợi ở Đình Cả, xã Nội Duệ: dân gian vẫn truyền tụng rằng:

“Hỡi cô thắt lưng bao xanh/Có về Đình Cả với anh thì về/Đình Cả có lịch có nề/ Có

ao tắm mát có nghề cửi canh” Tuy đến nay không còn duy trì được, nhưng nó vẫnnổi tiếng một thời về các sản phẩm tơ lụa tơ tằm

Nghề tái chế giấy ở xã Phú Lâm: đã có từ khá lâu, các hộ chủ yếu sản xuấtcác loại giấy vệ sinh, giấy gói, giấy bao bì phục vụ cho công nghiệp và tiêu dùng

Do nguyên liệu sử dụng chủ yếu là các loại giấy tái chế nên nơi đây còn là nơi tậpkết các loại giấy cũ Quy trình tái chế giấy ở Phú Lâm hoàn toàn bằng thủ công Khi

có giấy, báo cũ về sẽ có một bộ phận tập trung vào phân loại và làm sạch giấy.Những thứ được loại bỏ như gim, nilon người ta dùng để san lấp các chỗ đấttrũng hoặc trôn ở những mảnh đất bỏ trống

1.2 Văn bản thần tích ở hai huyện Từ Sơn và Tiên Du.

1.2.1 Danh mục thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du theo địa giới hiện nay lưu trữ tại VNCHN.

Văn bản thần tích hai huyện Từ Sơn, Tiên Du là một bộ phận của văn bản thầntích Bắc Ninh nói riêng và là một bộ phận của kho thần tích chung cả nước lưu trữtại VNCHN Theo thống kê của chúng tôi, thần tích Bắc Ninh được lưu trữ tại

22

VNCHN từ ký hiệu từ AE.a7/1 đến AE.a7/26 tổng cộng gồm 30 đơn vị văn bản.Trong số đó, thần tích thuộc địa bàn huyện Đông Ngàn và huyện Tiên Du có tới 15đơn vị văn bản chiếm 50% tổng số thần tích của cả tỉnh, cụ thể như sau:

Như đã trình bày ở mục 1.1 của chương này, Luận văn chỉ tập trung nghiêncứu văn bản thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du ngày nay lưu giữ tại VNCHN

Do đó, văn bản thần tích huyện Từ Sơn ngày nay có 01 phần của huyện Đông Ngànxưa và 01 phần của huyện Tiên Du, còn văn thần tích huyện Tiên Du có 01 phầnthuộc Từ Sơn bây giờ Vì vậy, khi tiến hành xác lập danh mục thần tích hai huyệnchúng tôi không thống kê những xã, tổng bây giờ không thuộc đơn vị hành chínhcủa Từ Sơn, Tiên Du

Địa danh ở đây được lấy theo văn bản thần tích

Bảng 1.1: Danh mục thần tích huyện Từ Sơn ngày nay.

Huyện

Từ Sơn

Tổng cộng

Bảng 1.2: Danh mục thần tích huyện Tiên Du ngày nay.

Huyện

Tiên Du

Tổng số

Như vậy, số lượng văn bản thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du ngày naylưu trữ tại VNCHN là 10 đơn vị văn bản: AE.a7/4; AE.a7/5; AE.a7/6; AE.a7/7;AE.a7/8; AE.a7/22; AE.a7/23; AE.a7/24; AE.a7/25; AE.a7/26 với 44 bản thần tích

cụ thể trên tổng số 12 thôn, 34 xã và 10 tổng của hai huyện

1.2.2 Sự phân bố văn bản thần tích hai huyện Từ Sơn và Tiên Du.

1.2.2.1 Phân bố về mặt không gian.

 Phân bố theo đơn vị hành chính.

Cũng như các vùng khác của trong cả nước, làng xã của hai huyện Từ Sơn,Tiên Du luôn biến động và phát triển ngày một tăng thêm Mỗi khi dân cư tăngthêm, kinh thế phát triển thì số làng xã lại nhiều hơn

Do hai huyện đã trải qua rất nhiều lần cải cách hành chính của các triều đại từ

Lê sang Nguyễn và cho đến ngày nay, thêm vào đó là những lần sát nhập tách ra từtỉnh này với tỉnh khác, huyện này với huyện khác, từ xã này với xã khác, làng nàyvới làng khác nên địa danh hành chính cũng như đơn vị hành chính dần thay đổi têngọi cho phù hợp với nền chính trị từng thời Cụ thể:

Bảng 1.3: Thống kê theo đơn vị hành chính ngày nay của huyện Từ Sơn.

25

Phường, xã, thị trấn

PhườngĐông Ngàn

Phường TânHồng

PhườngĐình Bảng

PhườngĐồng Kỵ

PhườngTrang Hạ

PhườngChâu Khê

Xã TươngGiang