Nghệ thuật tiểu thuyết nguyễn bình phương

Không những vậy các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương còn có tính hệ thống ở những vấn đề mà nhà văn lựa chọn, có sự thống nhất về nghệ thuật viết.Mỗi tác phẩm mang một nét riêng nhưng đều

NGUYỄN THỊ PHƯƠNG DIỆP

NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC VĂN HỌC

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VĂN HỌC

MÃ SỐ: 60.22.32

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: TS NGUYỄN VĂN NAM

HÀ NỘI – 2010

Mục lục

A Phần mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

………. 2

2 Lịch sử vấn đề ………. 3

3 Phạm vi, phương pháp nghiên cứu ……… 7

4 Cấu trục luận văn ……… 8

B Nội dung chính Chương 1 Xây dựng nhân vật………

1.1 Các loại nhân vật tiêu biểu ………

1.1.1Nhân vật “đi vắng” ………

1.1.2Nhân vật điên ………

1.1.3Nhân vật đám đông ……….

1.2 Thủ pháp nghệ thuật ………

1.2.1 Xóa trắng nhân vật ……….

1.2.2 Kì ảo hóa nhân vật ……….

Chương 2 Tổ chức không gian và thời gian ………

2.1 Tổ chức không gian ……….

2.1.1 Không gian thực ………

2.1.2 Không gian tâm lý – tâm linh ………

2.2 Tổ chức thời gian ………

2.2.2 Thời gian tâm lý – tâm linh ……….

Chương 3 Nghệ thuật tự sự ……….

3.1 Tổ chức cốt truyện – kết cấu tác phẩm ………

3.1.1 Sự phân rã cốt truyện ………

3.1.2 Sự xâm nhập các thể loại vào kết cấu tiểu thuyết 3.2 Người kể chuyện ……… 73

3.2.1 Ngôi kể và điểm nhìn ………

3.2.2 Giọng điều trần thuật ………

C Kết luận

D Tài liệu tham khảo

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Bối cảnh xã hội Việt Nam những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI cónhiều biến động thay đổi Nhịp điệu phát triển của kinh tế cùng những biến độngkhác của đời sống đã tác động không nhỏ tới tâm thế của con người đương đại Tâmthế ấy được phản ánh trong một bộ phận các tác phẩm văn học nghệ thuật trong đó

có tiểu thuyết Quan tâm tới tiểu thuyết đương đại, chúng tôi muốn thông qua tấmgương ấy để tìm hiểu sâu hơn về con ngưòi Việt Nam trong thời kỳ mới - một thời

kỳ nhiều cơ hội nhưng cũng có nhiều thử thách Con người dù ở đâu, trong hoàncảnh nào cũng luôn có một khát vọng là chinh phục tìm hiểu thế giới bên ngoài cũngnhư đi sâu khám phá bản thể bên trong của mình Câu hỏi về ý nghĩa của sự tồn tại,

về sự sống và cái chết, về vô thức và hữu thức luôn là những câu hỏi đeo bám mỗichúng ta Trong cuộc sống hiện đại khi nhịp sống quá gấp gáp, khi nhiều giá trị đang

bị đảo lộn và định hình, khi những giới hạn một mặt được thu hẹp một mặt lại trởnên vô cùng khiến con người càng hoang mang Không còn tâm thế của người làmchủ cả thế giới con người bắt đầu thấy mình nhỏ bé; và vì vậy những câu hỏi ở trênlại càng đòi hỏi được trả lời một cách ráo riết hơn Tiểu thuyết đương đại đã phầnnào phản ánh thực tế ấy Văn học Việt Nam giai đoạn này không còn đi sâu vào đềtài chiến tranh mà nó bắt đầu chuyển mình phản ánh đời sống của mỗi số phận cánhân giữa cuộc sống hoà bình mà nhiều phức tạp Trong khuynh hướng đổi mới vănhọc, tiểu thuyết cũng không ngừng tìm tòi những hướng đi mới để hoàn thành nhiệm

vụ của mình trước yêu cầu của thực tế cuộc sống Vì vậy tìm hiểu những đổi mớitrong tiểu thuyết đương đại không chỉ để nhìn thấy một quan niệm mới về conngười, về thế giới mà còn để nhìn thấy quá trình vận động của tiểu thuyết để tiếp cậngần hơn với tiểu thuyết thế giới (dù rằng con đường phải đi còn rất dài) cũng nhưtìm được con đường đổi mới cho văn học nghệ thuật

Chọn tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương làm đối tượng của đề tài nghiên cứutrước tiến xuất phát từ mối quan tâm tới tiểu thuyết đương đại Từ mối quan tâm nàychúng tôi chú ý tới một đối tượng tiêu biểu với hi vọng thông qua đó có thể hiểu sâusắc tổng thể Khó có thể kết luận Nguyễn Bình Phương là nhà tiểu thuyết xuất sắcnhất giai đoạn này khi chưa có những tiêu chí cụ thể để đánh giá vị trí của nhà văntrong từng thời kỳ văn học Nhưng có thể coi Nguyễn Bình Phương là một đại diệntiêu biểu, có nhiều đóng góp tích cực bằng những sáng tạo nghệ thuật của mình chotiểu thuyết đương đại nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung Nguyễn

Bình Phương là một nhà văn viết khá đều tay Trong khoảng 15 năm (1991- Bả giời đến 2006 - Ngồi) viết văn anh đã cho ra đời 7 tiểu thuyết, một số tập thơ và truyện

ngắn Chưa phải là một khối lượng đồ sộ nhưng đặt trong bối cảnh thực tế của đòisống văn học nước nhà những năm gần đây thì không nhiều nhà văn Việt Nam làmđược điều đó Không những vậy các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương còn có tính

hệ thống ở những vấn đề mà nhà văn lựa chọn, có sự thống nhất về nghệ thuật viết.Mỗi tác phẩm mang một nét riêng nhưng đều là những sản phẩm của một quá trìnhlao động nghệ thuật nghiêm túc với khát vọng đổi mới thực sự của nhà văn Giữa cáctác phẩm tuy không có sự đồng đều chất lượng nhưng chính sự không đồng đều đócho phép chúng tôi quan sát được quá trình đổi mới thi pháp của nhà văn và qua quátrình vận động đó ta có thế phần nào hình dung được chặng đường chung của cả nềnvăn học Dù còn nhiều ý kiến tranh cãi trong cách đánh giá về nhà văn này song hẳnchúng ta phải cùng thừa nhận anh đã tìm cho mình được một sắc diện riêng trongmột nền văn học đang có phần nhợt nhạt Một trong những lí do để chúng tôi tiếpcận tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương đó chính là sự say mê với đối tượng nghiêncứu Trong khoa học không có chỗ cho những yếu tố tình cảm chủ quan Nhưngchính sự say mê đã khiến chúng tôi chú ý quan sát và tìm hiểu về các tác phẩm củaNguyễn Bình Phương Tình cảm này trước tiên là dành cho tài năng của một nhà vănthuộc thế hệ trẻ, có ý thức trách nhiệm với nghề viết, có khát vọng tìm đường và đã

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

luôn chọn cho mình một lối đi riêng mặc dù không phải không có những trả giá vànhọc nhằn.

Nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương chúng tôi chú ý tới góc độ nghệthuật của tác phẩm Bởi không có nội dung và hình thức nào đơn thuần tồn tại độclập, hình thức thể hiện chính là một kênh để tìm hiểu chính xác những tư tưởng chủ

đề mà tác giả thực sự ấp ủ Đồng thời nhận xét một nhà văn có nhiều đóng góp sángtạo mà không chỉ được những đặc sắc trong nghệ thuật viết của anh ta thì đó chỉ làmột nhận xét không xác tín Xét cho đến tận cùng thì nghệ thuật biểu hiện làm nênđặc trưng của mỗi nhà văn trước cùng một nội dung là hiện thực cuộc sống Hướngtiếp cận thi pháp học coi trọng văn bản của tác phẩm không phải là mới mẻ trongnghiên cứu phê bình văn học thời gian gần đây Ứng dụng thi pháp vào nghiên cứuđối tượng của mình, chúng tôi hi vọng sẽ có cái nhìn chính xác khách quan và toàndiện về tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Ở luận văn này chúng tôi tiếp cận tiểuthuyết của nhà văn từ ba góc độ chính là nhân vât, không - thời gian và cấu trúc,cách kể chuyện Đó chưa phải là tất cả thế giới nghệ thuật của một cuốn tiểu thuyếtnhưng là những yếu tố cơ bản để tạo nên mỗi tác phẩm đặc sắc

2 Lịch sử vấn đề:

Với 7 tiểu thuyết, một số tập thơ và truyện ngắn có thể nói Nguyễn Bình Phươngđược dư luận khá quan tâm Mỗi khi nhà văn cho ra đời một tác phẩm mới dư luận vàbạn đọc lại quan tâm chú ý tìm hiểu và bày tỏ các đánh giá khác nhau Tuy nhiên nhữngcông trình nghiên cứu một cách có hệ thống về toàn bộ các sáng tác của Nguyễn BìnhPhương để chỉ ra những đặc trưng nghệ thuật tiêu biểu nhất của nhà văn này thì chưa

có Các ý kiến chủ yếu là các bài báo dưới nhiều dạng khác nhau

Các bài báo viết về Nguyễn Bình Phương khá nhiều từ báo mạng đến báo viết,

từ những bài báo mang tính chất giới thiệu đến những bài nghiên cứu trên các tạp chíchuyên ngành, từ những bài báo về một tác phẩm cụ thể đến những bài báo có tính

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

khái quát cao Một trong những nhà nghiên cứu sớm viết bài về Nguyễn BìnhPhương là Đoàn Cầm Thi Nhà nghiên cứu này đã nhìn các sáng tác của NguyễnBình Phương dưới cái nhìn của vô thức và hữu thức trong mối quan hệ so sánh, liên

hệ với thơ Hàn Mặc Tử và thơ Hồ Xuân Hương (Sáng tác văn học: giấc mơ và điên,

Người đàn bà nầm: “Từ thiếu nữ ngủ ngày” đọc Người đi vắng của Nguyễn Bình Phương) Từ đó, tác giả bài viết chỉ ra những đặc sắc trong cách nhìn nhận hiện thực

và con người của Nguyễn Bình Phương Với lối viết dựa trên cơ sở của phân tâmhọc Đoàn Cầm Thi đã cho chúng tôi một gợi mở về hướng tiếp cận các tác phẩm củaNguyễn Bình Phương

Trên websitee http//chimviet.fr.free và trên trang web cá nhân của Thuỵ Khuê(http://thuykhue.fr.free) đã đăng tải khá nhiều các bài viết nghiên cứu về các yếu tố

huyền ảo, tâm linh trong từng tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương như Khuynh hướng

hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Những đứa trẻ chết già, Tính chất hiện thực linh

ảo âm dương trong tiểu thuyết Người đi vắng, Những yếu tố tiểu thuyết mới trong tác phẩm Trí nhớ suy tàn, Những đặc trưng của bút pháp huyền ảo trong tiểu thuyết Ngồi…

Những bài viết này đã chỉ ra những nét nổi bật nhất của từng tác phẩm trong sáng tác

của nhà văn Mỗi bài viết là những nhận xét đánh giá xác đáng, tinh tế là những pháthiện có tính chất gợi mở cho những người nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương Tuynhiên các bài viết này thiếu tính hệ thống và nhất quán trong phương pháp tiếp cận.Vìvậy tuy là sự ghi nhận đối với tác giả nhưng lại chưa có những đánh giá khái quát baotrùm được hệ thống tác phẩm của Nguyễn Bình Phương

Một số bài báo về Nguyễn Bình Phương rất đáng chú ý trong số vô vàn các bài

báo viết về nhà văn này ta có thể kể đến như: Một số đặc điểm nổi bật trong sáng

tác của Nguyễn Bình Phương (Trương Thị Ngọc Hân) đăng tải trên website

http://www.tienve.com Bài viết chỉ ra ba đặc điểm nổi bật nhất trong sáng tác củaNguyễn Bình Phương là: cách lựa chọn hiện thực là những mảng tự sự phân mảnh,

sử dụng kết cấu xoăn kép nhiều mạch truyện song song, sử dụng yếu tố kỳ ảo Tiếp

đó có thể kể đến bài báo của nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch đăng tren báo Văn

nghệ số ra ngày 25/11/2006, đánh giá về Ngồi nhưng cũng là những ghi nhận chung

cho sự sáng tạo của Nguyễn Bình Phương Bài báo này đi sâu vào nội dung ý nghĩa

của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương đó chính là vấn đề: Nó là một cuộc mời gọi đặt

vấn đề phản tư về đời sống và ý nghĩa của đời sống Nó là một tiểu thuyết bắt người

ta suy nghĩ và làm điều ấy nó xứng đáng là một tiểu thuyết và là một tiểu thuyết xuất sắc [40, ] Những lời khen sôi nổi, nhiệt thành mà Phạm Xuân Thạch giành cho

Nguyễn Bình Phương được đưa ra từ những căn cứ mà nhà nghiên cứu phát hiện rấttinh tế, độc đáo Tuy nhiên bài viết giống như bài phê bình hơn nghiên cứu, và mới

chỉ dừng lại ở chỗ đánh giá một tác phẩm Trên tạp chí chuyên ngành Nghiên cứu

văn học số tháng 4 năm 2008 tác giả Đoàn Ánh Dương đã có một bài viết rất đáng

lưu ý đó là Nguyễn Bình Phương, Lục đầu giang tiểu thuyết Bài viết có sự nghiên

cứu công phu, có cái nhìn hệ thống và cách tiếp cận độc đáo Tác giả đã ví mỗi tiểuthuyết như là một dòng sông chi lưu hợp lưu lại để cùng đổ ra biển rộng Hướng tiếpcận của tác giả bài viết là ở cấu trúc và phương thức huyền thoại, chỉ ra nét đặc trưngnhất của mỗi chi lưu trong dòng hợp lưu chung Bài viết có khen có chê và có nhữngđánh giá khá khách quan chính xác về tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Gây được sự chú ý như vậy với dự luận, tác phẩm của Nguyễn Bình Phươngcũng đã tạo ra một sức hút đối với các bạn đọc chuyên nghiệp, những sinh viênchuyên ngành và những nhà nghiên cứu Các báo cáo khoa học của sinh viên về mộtthủ pháp nghệ thuật, một tác phẩm cụ thể khá nhiều Các đề tài tốt nghiệp đại học

như: Đến Ngồi – một hành trình cách tân tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương do

sinh viên Nguyễn Ngọc Quân khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội vàNhân văn Hà Nội thực hiện Khoá luận này đã chứng tỏ người nghiên cứu có ý thứctiếp cận tác phẩm của Nguyễn Bình Phương một cách hệ thống trong tiến trình vậnđộng và đã có những đánh giá ghi nhận xác đáng về quá trình lao động sáng tạo của

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

Nguyễn Bình Phương Khóa luận được viết với một văn phong mượt mà vừa khoahọc lại vừa có yếu tố “phiêu” thể hiện người viết vừa có cơ sở lý luận vừa rất giàu

cảm xúc với đối tượng nghiên cứu Tuy nhiên khoá luận tập trung sâu nhất vào Ngồi,

đồng thời bộc lộ một nhược điểm đáng yêu là sự say mê với đối tượng nghiên cứu,nên đôi lúc những nhận xét còn mang màu sắc chủ quan và khá cảm xúc Ngoài ra

có thể kể đến luận văn thạc sĩ văn học của Hồ Thị Bích Ngọc, Nguyễn Bình Phương

với việc khai thác tiềm năng thể loại để hiện đại hoá tiểu thuyết, trường Đại học Sư

phạm Hà Nội năm 2008 Các công trình này đều đi sâu khai thác khả năng hiện đạihóa, cách tân sáng tạo của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Nhiều công trình khoa học khác không lấy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương làđối tượng nghiên cứu duy nhất Nhưng nhìn chung đa số các công trình nghiên cứu vềtiểu thuyết Việt Nam giai đoạn từ cuối những năm 90 của thế kỷ trước đến những nămđầu thế kỷ XXI ít nhiều đều khảo sát các tiểu thuyết của nhà văn này (đặc biệt là ở góc

độ cấu trúc và nhân vật) và coi đây như một trong những tác phẩm tiêu biểu của giaiđoạn văn học trên như Luận án tiến sĩ ngữ văn Viên Văn học Việt Nam của tác giả Bùi

Thanh Truyền, Yếu tố kì ảo trong văn xuôi đương đại Việt Nam, hay luận án thạc sỹ văn

học của Hoàng Cẩm Giang tại trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn về cấu trúctiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI đều khảo sát tương đối nhiều trên tác phẩm củaNguyễn Bình Phương Điều đó cho thấy tiểu thuyết của tác giả này khá tiêu biểu và cótính đại diện cho văn học giai đoạn này cả về mặt ưu lẫn khuyết điểm

Tuy còn nhiều ý kiến trái chiều song chính những bài báo những công trìnhnghiên cứu về Nguyễn Bình Phương đã khẳng định được chỗ đứng của nhà văn nàytrong đời sống văn học hiện đại Dù tiếp cận tác phẩm của anh dưới góc độ nàochúng ta cũng không thể phủ nhận ý thức tìm tòi, quá trình lao động nghệ thuậtnghiêm túc, những ý tưởng được ấp ủ và trau chuốt của Nguyễn Bình Phương trongquá trình cách tân tiểu thuyết Việt Nam Dù đã có sự ghi nhận nhưng chưa thực sự

có một công trình hệ thống lại những đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết Nguyễn BìnhPhương Phần nhiều các nhà nghiên cứu mới đi vào một khía cạnh hoặc một tácphẩm cụ thể Bản thân người viết cũng từng làm đề tài khóa luận tốt nghiệp về tiểuthuyết Nguyễn Bình Phương nhưng dưới góc độ tiếp cận là một thủ pháp nghệ thuật(cái kỳ ảo) Vì vậy luận văn này hi vọng sẽ hệ thống lại những nét tiêu biểu đặctrưng trong nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn này, nhầm hướng tới một cái nhìntoàn diện và khách quan hơn cũng như kế thừa hướng nghiên cứu của chúng tôi từnhững đề tài trước Thông qua những nghiên cứu này sẽ đánh giá được vai trò củaNguyễn Bình Phương trong quá trình cách tân hiện đại hoá tiểu thuyết Đồng thờichỉ ra một số nét tiêu biểu của văn học đương đại nước nhà.

3 Phạm vi, phương pháp nghiên cứu

Luận văn tốt nghiệp này tiếp cận tác phẩm từ phương pháp thi pháp học Chúngtôi khảo sát các yếu tố hình thức của tác phẩm để thấy được nghệ thuật tiểu thuyếtcủa Nguyễn Bình Phương Tuy nhiên không coi hình thức là một yếu tố riêng biệt

mà hình thức đi cùng nội dung nên ngoài phương pháp thi pháp học chúng tôi còn sửdụng một số phương pháp, thao tác khác như thống kê, so sánh… để có cái nhìn tổngquan và chính xác hơn về đối tượng nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của chúng tôi chủ yếu tập trung vào 7 cuốn tiểu thuyết của

Nguyễn Bình Phương xuất bản từ năm 1991 đến năm 2006 là: Bả giời, Vào cõi, Trí

nhớ suy tàn, Những đứa trẻ chết già, Người đi vắng, Thoạt kì thuỷ và Ngồi Bên

cạnh đó chúng tôi sẽ khảo sát thêm các tập thơ như Từ chết sang chồi biếc, trường ca

Khách của trần gian và một số truyện ngắn của tác giả này để có cái nhìn toàn diện

hơn về tư tưởng sáng tác và phong cách nghệ thuật của tác giả Chúng tôi cũng sẽ có

sự so sánh với các tác phẩm cùng thời của các tác giả khác để có cái nhìn kháchquan nhất về đối tượng nghiên cứu

4 Cấu trúc luận văn

Luận văn gồm ba phần: Phần mở đầu, phần nội dung chính và phần kết luận.Trong đó phần nội dung chính gồm 3 chương:

Chương 1 chúng tôi tập trung khảo sát nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giảNguyễn Bình Phương Chúng tôi sẽ đi từ lý thuyết về nhân vật, những biến đổi trongviệc xây dựng nhân vật của tiểu thuyết hiện đại đến nhân vật trong tiểu thuyết củaNguyễn Bình Phương Ở chương này chúng tôi sẽ làm rõ các loại nhân vật tiêu biểu

và thủ pháp xây dựng nhân vật của nhà văn

Chương 2, chúng tôi khảo sát cách tổ chức không gian và thời gian của tác giả.Với hai phần: một phần khảo sát về tổ chức không gian, một phần khảo sát về tổchức thời gian, chúng tôi muốn làm rõ những nét độc đáo trong việc tạo dựng mộtkhông - thời gian đặc biệt trong các tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương Ngoài ýnghĩa như một yếu tố của kết cấu truyện, không - thời gian còn có vai trò không nhỏtrong việc giúp nhà văn chuyển tải những nội dung tư tưởng của mình

Trong chương 3, chúng tôi khảo sát nghệ thuật kể chuyện trên hai góc độ đó là

tổ chức kết cấu tác phẩm và người kể chuyện Trên mỗi góc độ đó chúng tôi sẽ đisâu tìm hiểu ở những thành tố bé hơn nhằm chỉ ra những đặc điểm mang tính cáchtân trong nghệ thuật tự sự của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

B NỘI DUNG CHÍNH

CHƯƠNG 1: XÂY DỰNG NHÂN VẬT

Nhân vật là một trong những thành tố cơ bản của tiểu thuyết Chính vì vậy khitiểu thuyết hiện đại và hậu hiện đại có những đổi mới trong cách viết, lối tự sự, cáchxây dựng nhân vật, thậm chí đề xuất tiểu thuyết “phản nhân vật” thì nhân vật vẫn tồntại như một yếu tố quan trọng nhất của cấu trúc tiểu thuyết Nhân vật gắn liền với cốttruyện, chuyển tải nội dung cơ bản cũng như là hạt nhân của các thủ pháp nghệthuật Vì vậy người ta không thể tiêu diệt nhân vật, chí ít tác phẩm vẫn luôn tồn tạinhân vật - người kể chuyện Bởi nhân vật là một thành tố vừa thuộc nội dung lại vừathuộc hình thức của tiểu thuyết Nghiên cứu về nhân vật thực chất là đang tìm hiểuxem tác giả nhìn nhận con người như thế nào và chuyển tải hình tượng đó trong tácphẩm của mình bằng cách nào?

Vậy nhân vật là gì? Nhân vật chính là người dẫn dắt người đọc vào một thế

giới riêng của đời sống trong một thời kỳ lịch sử nhất định [9,126] Theo Từ điển

thuật ngữ văn học thì nhân vật (character) là: con người cụ thể được miêu tả trong

tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng, cũng có thể không có tên

riêng… Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống… Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người Vì thế nhân vật luôn gắn chặt với chủ đề của tác phẩm [9; 235 – 236].

Như vậy ta có thể hiểu nhân vật có thể là con người hoặc đồ vật, hay các sinhvật khác Tuy nhiên nó phải mang các bản tính của con người và nhằm mục đíchphản ánh cuộc sống của con người Mở rộng khái niệm như vậy giúp chúng ta dễdàng tiếp cận hơn với một số “nhân vật” đặc biệt không phải là con người chỉ mang

bản tính con người và hướng tới việc phản ánh cuộc sống của con người trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương.

Trên thế giới nhìn lạitiểu thuyết của các nhà văn đầu thế kỷ XX ta có thể thấyđược khuynh hướng tấn công vào nhân vật F.Kafka đã giản lược dần tên của nhânvật đến khi chỉ còn kí hiệu nhân vật bằng một chữ cái… Thực chất nó không làmnhân vật biến mất trong tác phẩm mà chỉ thủ tiêu tính cách nhân vật mà thôi Ở đâytác giả đã làm “dẹt” nhân vật của mình Xóa nhòa cuộc sống thực với các yếu tố nhưnghề nghiệp, lai lịch, nhân thân chỉ quan tâm tới nhân vật tại thời điểm xảy ra biến

cố Dường như tác giả không quan tâm tới quá trình diễn tiến của tính cách nhân vật,

mà chỉ cố chuyển tải tâm trạng của nhân vật tại thời điểm kể chuyện Cách kể đó đãkhiến cho kiểu nhân vật điển hình biến mất, thay vào đó ta có nhân vật như mộtmảng hiện thực bị xé nhỏ, ngổn ngang đầy ắp Thậm chí nhiều nhà văn còn cực đoanphản đối loại nhân vật tâm lý (kiểu nhân vật đã rất thành công của tiểu thuyết thế kỷXIX) và họ nghĩ nhân vật của họ không còn tâm lý nữa Theo nhà nghiên cứu ĐặngAnh Đào thì thực chất điểm khác biệt là các nhà văn đã dùng cách khác để miêu tảtâm lý nhân vật chứ không phải là hủy diệt tâm lý nhân vật Việc xây dựng nhân vậtkhông theo cách truyền thống như vậy đã gây ra khó khăn không nhỏ cho người đọctrong việc tiếp cận thế giới nghệ thuật của tác phẩm Nếu độc giả quen với việc tìmkiếm các sự kiện, chi tiết được móc nối liên lạc với tâm trạng nhân vật thì sẽ cảmthấy khó hiểu với kiểu nhân vật mới này Do đó nó cũng đòi hỏi một cách đọc mới ởđộc giả

Các tiểu thuyết hiện đại Việt Nam cũng đang trong xu thế cách tân nhân vật củamình Thậm chí có những nhà văn luôn bị ám ảnh bởi nhân vật ( Tạ Duy Anh có một

cuốn tiểu thuyết mang tên Đi tìm nhân vật ) Từ chỗ coi nhân vật như trung tâm của

đời sống xã hội, phản ánh con người xã hội với những vấn đề lớn lao nhiều nhà văn

đã quan tâm tới đời sống tâm lý – tâm linh của nhân vật (đó cũng là lí do khiến cái kì

ảo xuất hiện nhiều hơn trong văn học Việt Nam từ cuối thế kỉ XX), quan tâm tớinhân vật trong tư cách một cá nhân, một số phận cụ thể Nguyễn Bình Phương cũngkhông phải là ngoại lệ Anh đã xây dựng cho tiểu thuyết của mình một thế giới nhânvật rất đặc trưng, với nhiều nét đổi mới táo bạo trong thủ pháp xây dựng nhân vậtcủa mình Nhiều bạn đọc đã có những phản ứng trước kiểu xây dựng nhân vật này

cho rằng nó “nửa người nửa ngợm”, Nguyễn Bình Phương quan niệm những nhân

vật của tôi, gọi là méo mó, thì đó là cái méo mó tự thân Có người bảo tôi xây dựng nhân vật đặt trong trạng thái quá khứ mịt mờ, hiện tại lổn nhổn và tương lai vô định, nhưng tôi không nghĩ thế, Các nhân vật của tôi sống bản năng nhưng tiềm tàng một niềm tin đứng dậy Điều đó cho thấy những cách tân trong xây dựng nhân

vật là để phản ánh chân thực hơn con người, chứ nó không phải chỉ là một thủ pháp

“lạ hóa” đơn thuần

Ở luận văn này, chúng tôi tìm hiểu hai khía cạnh chính trong vấn đề nhân vậtcủa tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Đó là những loại nhân vật chủ yếu được tácgiả xây dựng với tần suất xuất hiện trong 7 tiểu thuyết cao, hoặc có một vai trò đặcbiệt quan trọng trong cả hệ thống tiểu thuyết của anh nhằm chuyển tải một nội dungnào đó; hai là các thủ pháp xây dựng nhân vật mà anh đã sử dụng Thông qua đóchúng tôi sẽ đánh giá mức độ thành công của nhà văn ở phương diện này trongtương quan so sánh với nền chung của tiểu thuyết Việt Nam hiện nay Có một đặcđiểm rất đáng lưu ý là tuy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương có xu hướng co lại

về dung lượng nhưng thế giới nhân vật của anh lại không hề đơn giản, thậm chínhiều cuốn tiểu thuyết mong manh lại có số lượng nhân vật khá lớn Điều ấy có ýnghĩa gì với các tác phẩm của nhà văn này? Đặc điểm thứ hai khi tiếp cận nhân vậttrong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương khiến chúng tôi lưu tâm là không có kháiniệm nhân vật chính diện, nhân vật phản diện tồn tại trong tác phẩm của anh Kháiniệm nhân vật chính và nhân vật chính diện không bao giờ trùng khít Điều đó chothấy Nguyễn Bình Phương không chọn góc nhìn lí tưởng, đạo đức để xây dựng nhân

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

vật Con người vốn cũng không tồn tại một cách đơn giản rạch ròi giữa cái tốt và cáixấu Vì vậy chúng tôi chọn cách tìm hiểu nhân vật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phươngbằng cách: bước một là phác thảo một số mẫu nhân vật tiêu biểu, bước hai là tìmhiểu các thủ pháp xây dựng các nhân vật đó, qua đó chúng tôi sẽ cố gắng tìm ra ýnghĩa, quan điểm thẩm mỹ của tác giả về con người đương đại.

1.1 Các loại nhân vật tiêu biểu:

Có rất nhiều cách để phân loại nhân vật, dựa theo những tiêu chí khác nhau nhưdựa vào nội dung, cốt truyện thì có thể chia thành nhân vật chính, nhân vật phụ; dựavào đặc điểm tính cách có thể chia nhân vật chính diện, nhân vật phản diện; nếuphân chia theo cấp độ tâm lý – tính cách có thể chia thành nhân vật tiềm thức, vôthức, bản năng…; cấp độ thân phận - hành động có thể chia thành nhân vật nạnnhân, chứng nhân hay chủ thể của lịch sử; cấp độ chức năng tự sự có thể chia thànhngười kể chuyện, nhân vật, người đọc hay tác giả1… Trong việc phân loại nhân vậtchúng tôi không tiến tới việc phân chia toàn bộ thế giới nhân vật trong tiểu thuyếtcủa Nguyễn Bình Phương Ở đây, chúng tôi chỉ khảo sát phân tích những dạng nhânvật mà chúng tôi cho rằng nó đóng góp rất lớn tới những thành công của tác phẩm,ghi dấu ấn sáng tạo của tác giả và có ý nghĩa không nhỏ tới chủ đề tư tưởng của tácphẩm Việc phân chia cũng không mang tính tuyệt tối có thể có những nhân vậtthuộc phần giao của các dạng nhân vật vừa mang đặc tính của dạng nhân vật này vừamang đặc tính của dạng nhân vật kia

Theo tiêu chí như vật chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát ba dạng nhân vật là: nhânvật “đi vắng”, nhân vật điên và nhân vật đám đông

1.1.1 Nhân vật “đi vắng”:

1 Xem thêm Hoàng Cẩm Giang, Vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI, tạp chí Nghiên cứu

Văn học số

4, 2010

Người đi vắng là tên gọi của một trong bảy cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bình

Phương Định danh một loại nhân vật trong tác phẩm của anh bằng tên gọi nàychúng tôi muốn nhấn mạnh tới sự thiếu hụt trong các nhân vật của nhà văn, mộttrạng thái thiếu vắng, không hoàn thiện, mơ hồ và khó xác định và đó cũng chính là

một chủ ý của tác giả Trong tiểu thuyết cùng tên Người đi vắng Nguyễn Bình

Phương đã để các nhân vật của mình rất nhiều lần nhận xét về các nhân vật khác là

đi vắng Vậy hẳn nhiên đây là một trạng thái được Nguyễn Bình Phương chủ ý quan

tâm một cách đặc biệt Trạng thái đi vắng của nhân vật phản ánh cách nhìn con

người quan niệm về con người đương đại của nhà văn

Qua khảo sát các tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương chúng tôi tạm phân loạidạng nhân vật này thành hai loại nhỏ hơn để tiện khảo sát Đó là loại nhân vật đivắng trực tiếp xuất hiện trong tác phẩm nhưng bản thân nhân vật này bị thiếu hụtmột yếu tố nào đó của hình thức hoặc tinh thần, nhân cách Trạng thái đi vắng này là

đi vắng với chính cá thể con người anh ta Loại thứ hai là kiểu nhân vật đi vắng đốivới cốt truyện, tức là nhân vật được kể thông qua một nhân vật khác không trực tiếpxuất hiện nhưng lại có một vai trò tương đối đối với cốt truyện Nói cách khác đó là

sự đi vắng của nhân vật đối với độc giả

Loại nhân vật thứ nhất khá phổ biến trong các tiểu thuyết của Nguyễn BìnhPhương Có thể nói tất cả các nhân vật chính trong tác phẩm của anh đều thuộc loạinày Nhân vật của Nguyễn Bình Phương thường ít được miêu tả với hình thức hoànchỉnh, đẹp đẽ (trừ một số nhân vật nữ, tuy nhiên vẻ đẹp của họ cũng không phải làđiểm nhấn tác giả muốn tạo ra) Nhân vật của anh có thể bị khuyết tật về ngoại hình

ví dụ như Tính thì có dáng giống vượn, Đông điên thì hỏng một con mắt, rồi Bào

mù, Bồi què… Dường như đó là những con người thực, việc thiếu hụt ấy cũng làmột việc bình thường Người kể chuyện tạo cho người nghe chuyện một cảm giác làanh ta dưng dửng với những thiếu hụt đó coi đó như một việc rất bình thường

Nguyễn Bình Phương đã cố gắng tạo ra một thế giới con người chân thực và sinhđộng, ngổn ngang như nó vốn có Tuy nhiên những thiếu hụt vắng khuyết về mặthình thức chưa phải là dạng thức tiêu biểu của mẫu nhân vật này.

Kiểu nhân vật đi vắng về mặt tinh thần, trạng thái cảm xúc, tồn tại mà lại như

xa cách như không tồn tại mới là dạng nhân vật rất phổ biến trong tiểu thuyết của

Nguyễn Bình Phương Thắng (Người đi vắng) là một trạng thái của loại nhân vật

này Anh ta sống giữa cuộc sống thực, có một công việc cụ thể, có gia đình và mộtngười vợ Nhưng dường như cuộc sống hàng ngày chỉ là một phần của anh ta Mộtmiền kí ức luôn gọi anh ta về, nỗi ám ảnh về chiến tranh về một người bạn họa sĩ đã

hi sinh trong chiến trường luôn khiến Thắng không thôi những hoài niệm Anh ta cóthể mơ chập chờn giữa những giấc ngủ trưa ngắn ngủi, kí ức tự nó tràn về làm Thắnglúc nào cũng như một miền bí ẩn và xa lạ với chính người thân yêu nhất của anh ta làHoàn Không dùng nhiều trang viết để miêu tả tâm trạng của Thắng, không miêu tả

tỉ mỉ những cảm xúc của anh ta khi kí ức ùa về chỉ để nhân vật tự bơi lội, ngụp lặntrong miền thăm thẳm đó, Nguyễn Bình Phương đã đẩy nhân vật sang một cõi khác

dù vẫn sống giữa trần gian Cái đi vắng của Thắng không tạo ra một khoảng trốngmênh mông giữa nhân vật với những mối quan hệ quanh anh ta mà cái đi vắng ở đây

là anh ta không thể trở về một cuộc sống với đầy đủ ý nghĩa của nó Thắng khôngthể bớt xa lạ với chính những người thân của mình hay chính xác hơn là anh ta mấtkhả năng chia sẻ, gần gũi và được chia sẻ gần gũi từ những người xung quanh Đó là

lí do vì sao anh và Hoàn ở bên nhau mà vẫn thấy nhau bí ẩn, xa lạ Mãi mãi Thắngkhông thể hiểu điều gì đã đẩy Hoàn phóng xe như bay vào buổi trưa hôm ấy, điều gì

đã đẩy Hoàn kẹt vào giữa cõi sống và cõi chết, giữa hữu thức và vô thức, giữa tồn tại

và không tồn tại Cũng trong tiểu thuyết này có lẽ không chỉ mình Thắng là người đivắng giữa cuộc đời, các nhân vật khác ít nhiều đều bị rơi vào trạng thái này tạinhững thời điểm nhất định Có những lúc Kỷ thấy như những người thân xung

quanh mình đi vắng hết, rồi nhân vật tự xưng là Cu kể chuyện cũng phải thốt lên Có

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

một đêm dạo bé tẹo, Cu phát hiện ra người lớn đi vắng vì Cu đã đái ngay vào cái giành đựng chè mà không ai biết Càng về sau người càng hay đi vắng hơn Bây giờ cũng thế [25,106] Sơn, Yến, Cương hay Kỷ… đều là những bản thể cô đơn đi vắng

với chính mình Họ không tìm lại được sự cân bằng của cảm xúc, không tìm lại đượcđường trở về Sơn chết như một cách để trở về làng thoát khỏi ám ảnh về cái dàncompăc, Cương điên để trở về với bầy ngựa và những câu hỏi bỏ ngỏ về hành độngcủa Hoàn, Kỷ không thôi những nỗi sợ hãi mơ hồ, Yến không thể thoát khỏi mùicôn… Thực chất trạng thái không thể cân bằng những xúc cảm của mình, bị ám ảnh

là một dạng thức tâm lý khả phổ biến của con người ngày nay Và vì vậy mà conngười tự thấy mình xa xôi, đi vắng giữa cuộc sống không thể hòa nhập hay thậm chímất dần đi những cảm xúc rất con người

Trong tiểu thuyết này, chúng tôi còn chú ý tới một nhân vật là Hoàn Hoàn xuấthiện từ đầu đến cuối của tiểu thuyết nhưng chỉ thực sự sống ở khoảng 67 trang đầu.Sau đó cô là người của cõi mê Trạng thái của Hoàn là trạng thái đi vắng của ý thức

Cô bị kẹt giữa sự sống và cái chết Đôi khi những trang viết trải ra kí ức của Hoàn vềnhững câu chuyện ngày xưa, về con mèo, về Thư… Nhưng đó không phải là kí ứccủa người sống 67 trang trước Hoàn là một cô gái xinh đẹp, không những vậy trướcbiến cố Nguyễn Bình Phương còn miêu tả cảnh Hoàn làm tình với Cương Điều đócho thấy ở Hoàn những khát khao yêu, khát khao sống là mãnh liệt Vậy mà ở ¾truyện còn lại Hoàn bị đẩy vào một cuộc sống không giao tiếp, không ý thức Vẫnnằm đó, mở đôi mắt nhìn thấy mọi người nhưng Hoàn có thực sự còn tồn tại nữakhông? Cô là một dạng đi vắng đến tuyệt vọng Khá gần với Hoàn là hình ảnh ôngĐiều Ông sống mà như một cái bóng không bao giờ tham gia, nói chuyện hay quantâm tới cuộc sống trong chính gia đình mình Kỷ đôi lúc nhìn bố mà như tuyệt vọng

về sự im lặng, dưng dửng của người bố Ông Điều chỉ luôn giữ cái nhìn xa xôi ấy.Người đọc không hiểu vì lí do gì mà ông vẫn tồn tại khi bản thân ông đã không cònmuốn hòa nhập với chính cuộc sống xung quanh

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

Khẩn (Ngồi) lại là một người đi vắng để kiếm tìm ý nghĩa của cuộc sống Ở

nhân vật này ta có nhiều nét tương đồng với Thắng Khẩn cũng bị kí ức về Kim bámđuổi anh không bao giờ có thể quên Kim và những kí ức ấy cũng không để Khẩnđiều khiển, nó ùa về và ra đi một cách tự do vượt tầm kiểm soát của nhân vật Khẩncũng được xây dựng trong mối quan hệ rất thực của đời sống là quan hệ đồngnghiệp, quan hệ bạn bè, quan hệ tình nhân… Nhưng dường như Khẩn không hoàntoàn ăn nhập với cuộc sống ấy, anh ta vẫn đi tìm một cái gì đó, có thể là Kim, là tìnhdục, là tình yêu, là ý nghĩa cuộc sống đích thực? Khẩn không ở ngoài cuộc sống nhưKim nhưng anh ta cũng không hoàn toàn nhập cuộc, không hoàn toàn ở trong nó

Chúng ta cũng có thể kể đến nhân vật xưng em trong Trí nhớ suy tàn – một

nhân vật chính không tên của Nguyễn Bình Phương Tất cả câu chuyện giống nhưmột dòng chảy của trí nhớ, không có tính cách nhân vật, không có nhiều biến cố, chi

tiết hay sự kiện, em là hình ảnh của những mẩu kí ức rời rạc đang dần suy tàn trong chính em Em có thể vừa là kiểu nhân vật đi vắng với độc giả vừa là kiểu nhân vật đi

vắng vì thiếu hụt một yếu tố nào đó của tính cách và tinh thần Tiểu thuyết mở ra làcái ngày cô gái sắp tròn hai mươi sáu tuổi Và không gì hơn thế! Một vài mối quan

hệ với đồng nghiệp, một vài cuộc gặp gỡ với Vũ, với những người bạn cũ,… tất cảđều chỉ là những mảng kí ức Người đọc không thể lại gần hơn nhân vật cũng không

được người kể chuyện chỉ dẫn cho con đường để lại gần hơn Các nhân vật trong Trí

nhớ suy tàn còn được em kể lại bằng những cái tên không phải tên riêng như “chủ

hiệu cầm đồ”, “con bướm”, “hai bảy vết thương”, “thằng trí thức”, “bà già độcthân”… đó cũng chính là sự đi vắng của nhân vật

Tiêu biểu nhất cho loại nhân vật này có thể kể đến Tính (Thoạt kỳ thủy) Tính

được sinh ra trong một xã hội lạc hậu, bản thân bố là người nghiện rượu và bạo lực,

mẹ là người nhẫn nhịn Từ khi sinh ra Tính đã thể hiện những bản năng rất mạnhnhư thích giết công cống, giết kiến, thích xem chọc tiết lợn, thích máu, thích chơi

với những người điên, bị ám ảnh bởi ánh trăng, bởi mắt chó… Tính thiếu đi bảnnăng của người đàn ông, thiếu đi nhân tính và trí tuệ của một con người Không phảingẫu nhiên mà Nguyễn Bình Phương lại để Tính mất đi tính dục mặc dù ở bên mộtngười con gái đẹp, hiền lành và nhân hậu như Hiền Bởi bản năng tính dục chính làbiểu hiện của loài, là cách để mỗi loài duy trì sự sống của mình Nếu con người đánhmất tính người, con người chìm vào bạo lực, vào sự lạc hậu, tối tăm, vô nhân tính thìcon người chẳng khác nào tự diệt mình Tính có thể là một nhân vật thành công bậcnhất của Nguyễn Bình Phương về nhiều mặt Tính sống bằng bản năng, hành độngtrong vô thức cũng chính vì thế Tính không thể hòa vào cái cộng đồng nhỏ của anh

ta Dù chính công đồng đó đã sinh ra anh ta, góp phần đẩy anh ta vào chỗ “thoạt kỳthủy” và bản thân cộng đồng đó cũng giống như Tính, đi vắng đối với một cộngđồng lớn hơn, nằm ngoài rìa một cộng đồng lớn hơn Cũng giống như tất cả nhữngnhân vật thiếu hụt ở trên, Tính là kẻ cô độc Tính chỉ hòa mình vào được với nhữngngười điên, nhưng Tính cũng không hoàn toàn thuộc về nhóm người đó Tính khôngthể tâm sự với ai, không thể chia sẻ với ai và cũng không hiểu được cảm xúc củanhững người quanh mình Dường như ở Tính ta không còn nhìn thấy những cảm xúccon người nữa, những gì làm Tính vui chỉ là cảnh giết chóc đầu tiên là với nhữngsinh vật bé nhỏ sau là với chính đồng loại của mình

Loại nhân vật thứ hai ít phổ biến hơn loại thứ nhất nhưng vẫn tồn tại rải rác ởhầu hết các tiểu thuyết Nhân vật được nhắc tới trong lời kể của các nhân vật khác,

tồn tại tham gia vào diễn tiến cốt truyện nhưng lại không xuất hiện trực tiếp Ngồi là một ví dụ tiêu biểu Trong Ngồi ta bắt gặp Kim – cô gái có thể coi là tình yêu đầu

của Khẩn Kim được miêu tả rất thực với những kỉ niệm đầy ắp trong kí ức củaKhẩn, cả những địa điểm hai người đã đi qua, những con người hai người đã từnggặp, những câu chuyện họ đã cùng trải qua Nhưng cho tới tận cuối tiểu thuyết ngườiđọc vẫn không thể chắc chắn Kim tồn tại, Kim là quá khứ của Khẩn hay Kim chỉ làmột ảo ảnh của Khẩn trong quá trình anh đi tìm tình yêu đích thực và ý nghĩa cuộc

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

sống của mình Trong tác phẩm Khẩn làm tình với nhiều người đàn bà và đượcNguyễn Bình Phương khá dụng công miêu tả như với Minh, với Nhung, với cảngười đàn bà bán khoai Song chính Khẩn cũng phải ngạc nhiên vì mình chưa baogiờ từng làm tình với Kim Điều đó có ý nghĩa gì với Khẩn và với cả câu chuyện củatác giả? Sự tồn tại của Kim, cô hiện giờ ở đâu, cô và Khẩn yêu nhau thế nào, tại saolại rời xa? Người đọc có quá nhiều những điều mờ tỏ muốn biết cho trọn vẹn vềnhân vật này Nhưng người kể chuyện lại từ chối đóng vai trò thượng đế, người kểchuyện chỉ biết đúng bằng những gì Khẩn kể hay cũng đúng bằng những gì khán giảđang được nghe Vì thế với độc giả Kim mãi là một bí ẩn Kim ở trong kí ức củaKhẩn là một phần câu chuyện mà chỉ Khẩn được trải nghiệm qua Kim không cóthân nhân tiểu sử hay các bằng chứng cho sự tồn tại khác mà người đọc có thể dựavào đó để kiểm chứng về cô Giống như chúng ta đang bước vào căn phòng kí ứccủa Khẩn nơi đó có bóng dáng của Kim nhưng mọi đồ vật liên quan đều đã bị dọn đi

vì thế cô đi vắng với chính cốt truyện và người nghe chuyện

Cũng trong tiểu thuyết này, Quân là một “đồng minh” khác của Kim (nhưng chí

ít là người đọc còn biết Quân là có thực còn với Kim cả cái khả năng xác tín đầu tiên

là cô tồn tại hay không tồn tại người đọc cũng không thể khẳng định) Quân biến mấtkhi chưa kịp xuất hiện Người ta chỉ biết rằng vợ Quân đang phải xoay sở với biến

cố là người chồng mất tích cùng với 500 triệu đồng của cơ quan Các cuộc tìm kiếmQuân được mở ra, đôi lúc ta như thấy kết quả ngay trước mắt rồi Nhưng cuối cùnggiống như Kim người đọc chẳng được biết gì về Quân nhiều hơn thế Về lí do của sựmất tích, về số tiền 500 triệu đồng kia, và vế chính số phận của Quân Khác biệt hơnKim là Quân không hiện về trong nhiều kí ức của người vợ như Kim hiện về trong kí

cho thấy giữa em và Tuấn từng có một thời yêu nhau rồi Tuấn đi xa, em bị kẹt giữamột người đi xa và một người ở gần Họ chung nhau vài kỉ niệm, gắn với nhau bằnghình ảnh cây điệp vàng Nhưng người ta không thể biết thêm điều gì về Tuấn dẫurằng trong kí ức của em Tuấn có một vị trí rất quan trọng “Tôi” thì xuất hiện trong4/27 phần của truyện nhưng lại chẳng tham gia gì vào cốt truyện cứ như thế sự xuấthiện của “tôi” là thừa thãi, là vô ý Người đọc cũng thật khó khăn để lần ra cáiđường dây liên hệ giữa tôi và các nhân vật còn lại, giữa 4 phần nhỏ đó với các 23phần còn lại của cốt truyện kia là gì Chính sự không rõ ràng đó đã đẩy nhân vật đivắng khỏi cốt truyện, đi vắng với độc giả.

Vậy thực ra mối liên hệ giữa các nhân vật đi vắng này với độc giả và các nhânvật khác là gì? Trả lời được câu hỏi đó người đọc hẳn nhiên đã có được chìa khóagiải mã được toàn bộ tác phẩm Đặc điểm này còn chi phối đến nghệ thuật tự sự đếncách tổ chứ không gian và thời gian của tác phẩm Vì thế chúng tôi sẽ dần dần tìmchiếc chìa khóa đó qua từng phần của luận văn này

Nhân vật bị thiếu hụt mất tích, đi vắng trong tiểu thuyết đương đại không phải

là cá biệt Chúng ta có thể bắt gặp kiểu nhân vật này trong các tác phẩm của Thuận

như China town và đặc biệt là đến T mất tích … hay trong Và tro bụi bay của Đoàn Minh Phượng, thậm chí sớm hơn nó phảng phất trong Kiên của Nỗi buồn chiến

tranh (Bảo Ninh) Nhưng đến Nguyễn Bình Phương, ta thấy kiểu nhân vật này đã trở

thành một đặc trưng có hệ thống trong các tác phẩm Nếu chỉ căn cứ vào cách xâydựng nhân vật này thì không thể coi nhà văn là người thiếu tinh thần nhân văn biếncon người thành “nửa người nửa ngợm”… Mà thực chất đó là sự phản ánh chân thựcđời sống của con người hiện đại Dường như khi càng làm chủ được thế giới xungquanh, cuộc sống càng hiện đại tiến bộ con người lại càng hoang hoải trong nỗi côđơn và sự hẫng hụt khó cân bằng Đó chính là trạng thái căn nguyên cho kiểu nhânvật đi vắng của Nguyễn Bình Phương Chúng ta dễ dàng nhận thấy các nhân vật của

Nguyễn Bình Phương ít tâm sự, những câu đối thoại rời rạc họ không có bạn thânhay một người thực sự hiểu họ nói thay cảm xúc của họ với độc giả Hay thực chấttác giả không cố trưng nhân vật ra, không cố bộc lộ cảm xúc nhân vật và đó cũngchính là trạng thái cô đơn của con người trong xã hội hiện đại Con người không cònđược sống đơn giản với những nhu cầu thiết yếu nữa, cuộc sống mới đẩy con ngườitới chỗ cô đơn cùng cực Họ lạc lõng giữa đồng loại của mình, và càng trăn trở kiếmtìm bản thể thì con người càng trở nên “đi vắng”, phiêu diêu với cuộc đời.

Hầu hết trong các tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương đều xuất hiện nhân vật

này: Đông điên trong Vào cõi, ông già điên canh gốc cây điệp trong Trí nhớ suy tàn, Tính và làng người điên trong Thoạt kỳ thủy, ông điên trong Ngồi, Quản hấp, Trường hâm, Đông điên trong Những đứa trẻ chết già, là Cương trong Người đi vắng sau tai nạn của Hoàn một thời gian thì như người hóa điên, trong cả trường ca Khách của

trần gian Nguyễn Bình Phương cũng nhiều lần nhắc tới bà điên, thằng bạn điên…

Các nhân vật điên phần lớn không phải là nhân vật chính của tác phẩm nhưng lại cómột tác động không nhỏ tới nhân vật chính Nguyễn Bình Phương không chỉ chú ýtới hành động của các nhân vật này mà còn khá dụng công miêu tả ngoại hình củacác nhân vật điên đặc biệt là đôi mắt

Chân trái thọt, tóc cứng vàng như râu ngô Mắt phải bị lép, lõng bõng mủ Ngón tay mụ cáu bẩn quanh năm không bao giờ được cọ rửa Bàn tay như chùm rễ tre ngâm nước ao… [26,19].

Con mắt còn lại của Đông điên về đêm đỏ đòng đọc như mắt cáo Làng đồn rằng mụ ngủ, bao giờ lưỡi cũng thè ra, rơi tận mép chiếu thâm xịt

… Ăn trên mả ngủ trên mả nên chân Đông điên đi nhẹ bỗng như không

hè bén đất Mụ thiêng vô cùng [26, 20].

Với một ngoại hình quái dị như vậy cộng với khả năng có thể đoán trước được sựviệc một số người điên trong các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương là nỗi ghê sợ đốivới những người xung quanh Mặc dù người ta khó có thể kiểm chứng xem những tiênđoán của họ đúng tới đâu nhưng cách nói đầy ma quái đã làm cho họ trở nên kỳ lạ, bíhiểm Dường như họ điên nhưng cũng có một năng lực nào đó rất mạnh để nhìn thấucõi sống xô bồ, phức tạp Thế nên những người dân trong làng vừa có chút sợ hãi vừa

có chút xa lánh đối với những nhân vật này Thường những nhân vật như Đông điên,Quản hấp bằng khả năng đoán trước được sự việc của mình đôi lúc lại là cách để nóithay những cảm xúc của nhân vật chính Ở những người điên này ta thấy có sự kết hợpgiữa cái không bình thường của tâm lý và cái kỳ ảo của tâm linh Chính sự kết hợp đó

đã làm các nhân vật trở thành người không thể thiếu trong không gian làng của tiểuthuyết Nguyễn Bình Phương Nó gợi đúng cái tính chất đặc biệt của những ngôi làng

đó, góp phần tạo nên một thế giới nghệ thuật độc đáo cho tác phẩm Ở kiểu người điênnày Nguyễn Bình Phương dùng thủ pháp kỳ ảo khá đậm đặc

Ngược lại ông già điên trong Trí nhớ suy tàn và trong Ngồi lại gây được sự

chú ý đặc biệt của nhân vật chính, thậm chí trở thành một hình ảnh ám ảnh nhân vật

chính Hai ông già điên trong Trí nhớ suy tàn hiền lành, họ không có khả năng làm

hại ai cũng không được miêu tả với vẻ ngoại hình quái dị Họ là hai người đàn ôngchung tình cùng yêu một người đàn bà mặt rỗ hoa Họ cùng không lấy được người

đàn bà đó và thay nhau trông cây điệp vàng nở những cánh hoa mong manh trên phố

Bà Triệu Lúc nào em đi qua cũng nhìn thấy họ đứng đó dưới gốc cây điệp quenthuộc Dường như hòa vào không khí rất thơ của tiểu thuyết này hai người điên nhưmột khoảng lặng lắng lại của bài thơ Hình ảnh hai người điên ấy như ám ảnh lấy emtrở thành mối quan tâm không chỉ của em mà còn của Vũ – người yêu em Hay họcũng gợi về mối quan hệ giữa Tuấn – em – Vũ Những nhân vật điên này có sự phảnchiếu lại nhân vật chính Ở họ không có nét đáng sợ như kiểu những người điên ởtrên, thậm chí ngược lại trở nên gần gũi không thể thiếu đối với nhân vật trung tâm.Thường những nhân vật điên ở dạng này không được tác giả quay cận cảnh, không

có ngôn ngữ nhân vật mà chủ yếu qua quan sát của nhân vật chính mà thôi

Làng điên trong Thoạt kỳ thủy lại được tác giả chú ý tới miêu tả ngôn ngữ:

Lão điên:

- Mưa xiên khoai.

Cô gái thổ điên:

- Một sọt bã mía không về thì thôi Con ơi, ăn bánh Mẹ thồ trên lưng đây này

- Sư chúng mày, bố chọc tiết hết Sư chúng mày [27,123]

Những đối thoại tựa như không ăn nhập ấy tưởng như phi logic ấy lại ẩn chứa

một thứ logic riêng, logic mà chỉ họ mới có thể hiểu Có thể nói Thoạt kỳ thủy là tác phẩm mà Nguyễn Bình Phương miêu tả nhiều người điên nhất, thậm chí cả trong Và

cỏ bản thảo của ông Phùng một nhân vật trong truyện cũng là để viết về một bà điên.

Có lẽ xuất phát từ chỗ Nguyễn Bình Phương muốn chọn Thoạt kỳ thủy như một tác

phẩm trọn vẹn để phản ánh cái vô thức ở con người Thành công của Nguyễn BìnhPhương không chỉ ở chỗ anh đã dựng được chân dung của một người điên là Tính

với những câu như Mắt chó vàng như trăng lặp đi lặp lại trong tác phẩm mà còn

thành công ở chỗ tạo được không khí đám đông, bộ mặt của một đám đông nhữngngười điên Đặc biệt là khả năng ngôn ngữ của Nguyễn Bình Phương đã tỏ ra khá

phong phú Những người điên trong Thoạt kỳ thủy đều là những người thất học, như

Tính thì làm nghề đập đá Nó đòi hỏi một khả năng tưởng tượng phong phú và sựquan sát tỉ mỉ mới giúp tác giả miêu tả được thế giới người điên đó Nếu đọc kỹnhững đối thoại của người điên bỏ qua các câu của người dẫn người đọc còn có cảmgiác nó giống như một bài thơ Ngôn ngữ ở đây không còn là ngôn ngữ tác giả Nókhông cần rõ nghĩa, không hướng tới sự giao tiếp, nó thực chất chỉ nhằm để nhữngngười điên tự giải phóng những xúc cảm của mình Khả năng thâm nhập vào cuộcsống của Nguyễn Bình Phương một lần nữa tỏ ra rất sắc sảo Đó cũng là một nét độcđáo trong cách sử dụng ngôn ngữ nhân vật của nhà văn Tuy kiểu nhân vật điên nàykhông làm người ta sợ nhưng cũng không còn là cái gì hiền lành vô hại nữa Ở họ ẩnchứa những dấu hiệu của sự “suy thoái” đặc biệt là ở Tính – không còn khả năngkiểm soát bản năng Tính đã đốt nhà, giết người và cuối cùng là tự kết liễu cuộc đờimình bằng chính con dao chọc tiết lợn

Có những nhân vật của Nguyễn Bình Phương không được miêu tả trực diện nhưmột người điên nhưng lại có những nét tâm lý thuộc về trạng thái này Ví dụ như Chung

trong Người đi vắng Anh ta luôn sợ người thiến lợn lúc nào cũng bị ám ảnh bới tiếng rao Ai thiến đê ê ê ê… Chung có những hành động khác người, nhận được những là thư

bí ẩn không bao giờ đọc, rồi những câu nói của Chung nhiều lúc làm Thắng và Hà phát

sợ Hay Hùng trong Ngồi, Tuấn, Hắn trong Vào cõi cũng vậy Đôi lúc những ám ảnh về

tội lỗi đã gây ra khiến người ta không thể sống thanh thản, đẩy người ta đến trạng thái

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

tâm lý hoảng loạn gần giống với những người điên, hành động vô thức và không thểkiểm soát Hắn vì đã chót giết một người ăn chộm ở chợ mà từ đó phần đời con lạicủa anh ta không còn được bình thường lúc nào anh ta cũng thấy cái màu mận chín

ấy nó bao trùm sự sống quanh anh ta Đôi lúc Hắn keo như mèo, bị dán vào chỗngày xưa đã giết người Cuối cùng con người có thể chạy trốn chính những ngườixung quanh nhưng lại không thể chạy trốn chính mình Những nhân vật nửa điênnửa bị ám ảnh bởi một nỗi sợ hãi mơ hồ nào đó thuộc dạng này khá phong phú trongtác phẩm của Nguyễn Bình Phương Nó phản ánh những tâm lý phức tạp của conngười, những điểm yếu, những tội lỗi mà con người đã mắc phải Không tròn trịacon người chỉ là những sinh thể nhỏ bé, dễ phạm tội và cũng dễ bị đe dọa

Nhân vật điên nổi bật nhất của Nguyễn Bình Phương có lẽ chính là Tính Tínhđược miêu tả cả ngoại hình, ngôn ngữ và hành động Đặc biệt là tác giả rất chú ý tớingôn ngữ và trạng thái tâm lý sợ trăng của Tính Ở đây, chúng tôi muốn dừng lại ở hìnhảnh trăng để giải thích rõ hơn một chút Trăng vốn là một hình ảnh quen thuộc trongnghệ thuật Hình tượng này vừa mang vẻ đẹp dịu dàng lại vừa chứa đựng nét bí ẩn.Trong các tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, trăng cũng xuất hiện dày đặc, có thểnói không ngoa là trăng đi theo từng bước của nhân vật, hay trăng cũng chính là mộtnhân vật Nhưng gần như rất hiếm có chỗ nào trăng được miêu tả với vẻ đẹp quen thuộc

và vốn có đó Ngược lại trăng lúc thì lạnh buốt, lúc thì được miêu tả với những hình ảnhrất lạ “trăng pha sương sền sệt”, “trăng sáng mênh mông gay gắt”, “giữa bầu không khí

và mặt trăng là một đường viền sắc lẹm cắt ngang chạy dài vô tận”… Theo quan niệmcủa phương Đông, trăng là biểu tượng của nước, của âm Vì thế nó cũng là hình ảnh gắnrất chặt với phần tâm linh của con người Tính từ bé sinh ra đã sợ ánh trăng Từ nỗi ámảnh đó Tính nhìn mọi vật trong cái ánh vàng ma quái, thấy trăng lạnh và mình chỉ làmột kẻ cô độc Dường như ánh trăng kia càng thúc đẩy bản năng của Tính Cái phần vôthức được trỗi dậy và Tính gần như là đã không còn thuộc về cộng đồng của con ngườikhi anh ta không còn những khả năng yêu thương, rung cảm

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

của một con người hữu thức Để miêu tả trạng thái vô thức của Tính Nguyễn BìnhPhương còn sử dụng giấc mơ, những mộng mị như một chiếc chìa khóa để dẫnđường cho bạn đọc vào vùng hoang vu nhất, sâu kín nhất của tâm hồn nhân vật.Những bí mật, những ám ảnh sợ hãi đều trở về trong giấc mơ Phải chăng vì mơcũng là một trạng thái vô thức điển hình của con người Ở đó con người không thểche giấu được con người bên trong của mình Tất cả như được lột trần, được bóctách Những giấc mơ của Tính chính là một ngôn ngữ phản ánh con người Tính.Thành công của Nguyễn Bình Phương trong kiểu nhân vật này là anh thực sựtạo dựng được thế giới của những người điên chân thực và sinh động từ ngôn ngữcho đến hành động đều rất đặc trưng Nếu nhìn trong tổng thể các tiểu thuyết củanhà văn này chúng ta sẽ thấy không hề ít các nhân vật điên nằm rải rác trong các tiểuthuyết Điều này là một ngẫu nhiên hay là một ý đồ nghệ thuật? Bởi điên là mộttrạng thái tâm lý đặc biệt của con người, thông qua trạng thái đó ta có thể hình dung

về một khởi nguyên thoạt kỳ thuỷ Mỗi người điên là một số phận khác nhau, họ bị

coi như những “sản phẩm bị lỗi” của xã hội nhưng họ lại chính là những “sản phẩm”phản ánh đúng đắn nhất tính chất xã hội

1.1.3 Nhân vật đám đông:

Đám đông là hình ảnh của một tập thể trong đó tác giả không nhấn mạnh đếnmột con cá thể đơn lẻ nào mà muốn hướng tới tính chất chung của cả đám đông đó.Ngoài việc miêu tả rất thành công các nhân vật trung tâm với những tính cách phứctạp thì Nguyễn Bình Phương cũng khá dụng công đám ra một phông nền phù hợp đóchính là đám đông trong cộng đồng của nhân vật trung tâm

Đám đông gắn liền với không gian làng là những người dân với những cái tênquen thuộc lặp đi lặp lại ở nhiều tiểu thuyết khác nhau như Bình Mịch, Bồi què, bàChanh, Sinh lùn, Linh lùn, thằng Thanh, Vinh… Đám đông này với đầy đủ các tínhchất của người dân nơi làng quê Họ thích bàn tán, buôn chuyện, quan tâm thái quá

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

tới đời sống của người khác, lạc hậu, nghèo đói, ít học… Đám đông trong làng

thường đủ cả các thành phần vừa có những người hiền lành như bà giáo (Những đứa

trẻ chết già), vừa có những người quái dị như Đông điên, có những người từ nơi

khác trở về như ông Lãm, như Tượng, có những thanh niên, người già (Cụ Điển, lãoTrường hấp, lão Bính…) Đám đông đó là một tập thể phong phú với các gương mặtkhác nhau Điều đặc biệt là họ thường ít ra khỏi môi trường quen thuộc là ngôi làngnhỏ bé của mình Họ như một đám người trong một ốc đảo cứ sống thầm lặng, nhẫnnại trong cái ốc đảo đó, cắn xé nhau vì những cái nhỏ mọn hàng ngày, tranh giànhđưa chuyện song lại có một sợi dây giằng buộc sâu nặng để trở thành một khối Đám

đông này gợi cho ta nhớ về thôn người lùn trong Cây không gió của Lý Nhuệ - một

nhà văn hiện đại của Trung Quốc Lý Nhuệ cũng chọn một miền đất hoang vu, mộtvùng đất có lẽ đã bị bỏ quên, ở đó chỉ có những người lùn sống với nhau Và trongmột không gian được “trưng cất” như vậy người đọc thấy rõ nhất bản chất cuộcsống Nó giống như một bảo tàng, tách ra khỏi cuộc sống tạo nên một không gian –thời gian riêng để tồn tại Cuộc sống có phần kép kín, ít tiếp xúc với thế giới bênngoài đưa nhân vật về trạng thái hoang vu, lưu cữu như thể đó là một dải đất lạc giữatrần gian Không phải ngẫu nhiên mà trong nhiều tiểu thuyết của mình nhà văn đểtên các nhân vật trùng lặp ví dụ như Bồi què, mẹ con Bình Mịch… Có lẽ họ khôngcòn là những con người cụ thể ở một làng, một xóm nào Họ là hình ảnh chung củangười dân nơi những làng quê nghèo, thiếu thốn cả về vật chất và tinh thần dẫn đến

sự tha hóa trong nhân cách con người

Đám đông khác là đám đông gắn với môi trường phố, gắn với công sở như

trong Ngồi, Người đi vắng, Trí nhớ suy tàn Chúng ta cùng nhìn vào những người quanh Khẩn trong Ngồi Đám đông này có thể là Hùng, Nghĩa, Thúy, Nhung…

Nhưng mỗi số phận trong đó đều ẩn chứa những câu chuyện và Nguyễn BìnhPhương đã dụng công thể hiện gương mặt họ Hùng ngọng líu ngọng lô, luôn sợngười ta nghĩ mình là nhà quê; Nghĩa một dân chơi của thành phố với nhiều hành

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

động bất cần ngang tàn Cuối cùng cả hai đều có một cái kết “không hậu” Nhung làmột cô gái yêu Khẩn, đang trên hành trình tìm cha và có những mâu thuẫn với mẹ;Thúy là người có chồng bị mất tích những nỗ lực tìm Quân cũng chỉ là những nỗ lựccho có Những người làm cùng Thắng có thể kể tới một vài cái tên như Hà, Chung,ông Huỳnh, bà Hường, Nguyệt… Họ đều có những tính cách khác biệt nhau làngười thì thích đưa chuyện, người thì thích hạch sách, người lại méo mó với những

ám ảnh mơ hồ… Nhưng họ có một điểm chung là tính lưu cữu trong không giancông sở, là sự cô đơn của mỗi cá nhân Bản thân mỗi nhân vật phông nền này đều cónhững chuyện của riêng họ cho nên họ không nhòe nhoẹt Nói đám đông là muốnnói tới việc Nguyễn Bình Phương xây dựng rất nhiều nhân vật cùng tồn tại trong tácphẩm các nhân vật này đều mang điểm khởi đầu của một cốt truyện nhưng tác giả đã

bỏ lửng nó mà thôi Thậm chí có những tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương người

ta có cảm giác không xác định được nhân vật chính (Bả giời là câu chuyện về Tuấn,

Hắn, chị em Vang – Vọng các tuyến nhân vật này quan hệ với nhau nhưng người tarất khó khẳng định tuyến nhân vật nào là tuyến trung tâm)

Đám đông không có nghĩa là từng gương mặt nhòe nhoẹt tuy không dừng lại

đi sâu vào hình ảnh cụ thể của từng người nhưng Nguyễn Bình Phương có cách miêu

tả ngoại hình và ngôn ngữ khá tinh tế, chính điều đó đã mang đến cho những nhânvật phông nền này có những sắc diện rất riêng Ví dụ cùng là dân làng thì sẽ luôn tồntại một nhân vật có khả năng rất đặc biệt như Đông điên, Bào mù… Nhân vật đámđông là một kiểu nhân vật đặc trưng của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Cái khácbiệt là trong một đám đông nhà văn này vẫn tạo dựng được những chân dung khácthường gây ấn tượng với độc giả (bản thân mỗi nhân vật này đều mang một câuchuyện riêng) Đám đông các nhân vật phụ của anh có thể được lặp đi lặp lại ở nhiềutiểu thuyết khác nhau (từ tên gọi đến tính cách đều lặp lại) Mặt khác đám đông nàyđều mang chung một đặc điểm đó là sự lạc hậu, thiếu học, là trạng thái hỗn độn và kì

ảo Họ như là một góc khác của nhân vật trung tâm, phản ánh đậm đặc hơn các đặctính của không gian quanh nhân vật chính.

Trong các loại nhân vật của Nguyễn Bình Phương dạng nhân vật đi vắng làmột thành công đặc biệt của nhà văn Xóa nhòa những cá tính, xóa đi những đườngviền lịch sử để nhận diện nhân vật đã làm nên một đặc trưng rất nổi bật cho nhân vậtcủa anh Bản thân trạng thái thiếu hụt, “dẹt”, khuyết vốn là những trạng thái bìnhthường của con người Nhưng trong các nghệ thuật nói chung và văn chương nóiriêng người ta vẫn quen với các nhân vật tràn đầy, phải nhìn thấu, nhìn hết đượcnhân vật Nguyễn Bình Phương dẫn bạn đọc vào một kiểu thói quen mới nhìn nhânvật qua một lát cắt tâm trạng không đủ đầy, không tròn trịa với nhiều mảng tối góckhuất Chính điều đó làm cho nhân vật của anh chân thực như đời sống

1.2 Thủ pháp nghệ thuật:

Như đã nói, bàn về nhân vật là ta đang quan tâm tới việc nhà văn nhìn conngười như thế nào và phản ánh nó trong tác phẩm của mình bằng cách nào? Khi thayđổi cái nhìn về con người hẳn nhiên mỗi nhà văn cũng sẽ tìm cách mới để phản ánhcon người đó Chúng tôi đặc biệt chú ý tới nhận xét của nhà nghiên cứu Đặng Anh

Đào: Nhân vật của tiểu thuyết hiện đại chủ yếu xuất hiện qua một tâm trạng hoặc

một mảng tâm trạng[6; 54] Điều ấy không có nghĩa là nhân vật hiện đại không hành

động và tiểu thuyết hiện đại không chú ý tới hành động của nhân vật Bởi nếu xét vềbản chất thì kể cả đối thoại hay độc thoại cũng là một dạng của hành động Nhưngnếu người đọc muốn tìm hiểu nhân vật thông qua việc sâu kết các hành động làmthúc đẩy cốt truyện từ đó bộc lộ ra con người nhân vật thì độc giả sẽ cảm thấy thấtvọng vì không thể tìm thấy những hành động như vậy ở nhân vật trong các tiểuthuyết hiện đại Vậy các nhà văn dùng thủ pháp gì để miêu tả nhân vật đây?

Chúng tôi đặc biệt nhận thấy thủ pháp xây dựng nhân vật của Nguyễn BìnhPhương gần gũi với F Kafa (tất nhiên là chưa thể đạt tới thành công như Kafa) và đã

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

khác xa với các bậc thầy tâm lý như Lep Tônxtôi, FM Đôxtôiepxki… Nhân vật trong

cả tiểu thuyết chỉ có những hành động rất tản mạn, phản ánh một trạng thái tâm hồn như

K trong Lâu đài mọi hành động chỉ hướng về việc xin làm đạc điền, như Khẩn chỉ đi tìm những kí ức về Kim (Ngồi) Xuất phát từ đặc điểm như vậy nên trong cách miêu tả

nhân vật Nguyễn Bình Phương dùng khá nhiều đối thoại, ít dùng tính từ chỉ tính chất đểbộc lộ nhật vật mà buộc bạn đọc phải tự kết luận thông qua những gì nhân vật đã “trưngra” Ở phần trên, chúng tôi đã cố gắng phác họa một số loại nhân vật mà Nguyễn BìnhPhương sử dụng với tần suất cao và đã có những thành công nhất định

Ở phần này, luận văn sẽ tập trung phân tích hai thủ pháp mà Nguyễn Bình Phương

sử dụng trong việc miêu tả nhân vật của mình đó là “xóa trắng tính cách nhân vật”tạo nên kiểu nhân vật phi tính cách và kỳ ảo hóa nhân vật

1.2.1 Xóa trắng nhân vật:

Xóa trắng nhân vật trước tiên là việc tác giả không tập trung mô tả và tườngthuật lại đời sống xã hội của một con người Nghĩa là tác giả không quan tâm nhiềuđến việc nhân vật tồn tại trong xã hội, quan hệ xã hội với những nhân vật khác, xungđột và giải quyết xung đột như thế nào? Cái mà tác giả lưu tâm và phản ánh trong

tiểu thuyết của mình chính là thế giới tâm lý – tâm linh của nhân vật Trong Người

đi vắng, mặc dù Nguyễn Bình Phương có miêu tả công việc của Thắng ở cơ quan.

Nhưng thực chất các chi tiết đều mờ nhạt và lỏng lẻo Ngoài việc biết Thắng là mộttrưởng ban ra người ta không thấy Nguyễn Bình Phương tái hiện con người Thắngthông qua công việc Ở cơ quan, bạn đồng nghiệp của Thắng có thể kể đến bàHường, Chung, Hà và ông Huỳnh Song các nhân vật này trong mối quan hệ vớiThắng không nảy sinh các xung đột công việc hay lợi ích, nhà văn cũng không miêu

tả tính cách của từng nhân vật Điều duy nhất mà tác giả làm là xếp họ vào cạnhnhau trong một môi trường chung và trong đó tác giả để nhân vật tự chạy theo nhữngtâm trạng của mình Hà với nỗi ám ảnh sợ bị người ta chê là nhà quê, Chung với nỗi

sợ hãi về người thiến lợn, ông Huỳnh với thói hách dịch với những người xungquanh đặc biệt thích và bị ám ảnh bởi màu ngọc bích… Thậm chí cả khi tưởng nhưcuộc sống của người này làm ảnh hưởng tới người kia tác giả cũng không đẩy mốiquan hệ đi đến xung đột Như khi những lá thư của Chung phát ra tiếng nói, hằngđêm cái tủ đựng thư của Chung phát sáng… thì những người chứng kiến việc đó nhưThắng, như Hà, như ông Huỳnh vẫn chấp nhận nó và không buộc Chung phải làm rõ

sự việc Rõ ràng mỗi nhân vật được tồn tại riêng trong mảng tâm trạng của mình

Tương tự ta có thể thấy những đặc điểm đó ở Khẩn (Ngồi), ở em (Trí nhớ suy tàn).

Xóa trắng nhân vật còn là cách làm mất dần đi tên của nhân vật như Khẩn (Ngồi) ở đầu và cuối tiểu thuyết, như cách gọi nhân vật không bằng tên riêng trong Trí nhớ suy

tàn là người đàn ông điên trên phố Bà Triệu, là bà già độc thân, thằng trí thức, chủ hiệu cầm đồ, con bướm, hay hai mươi bảy vết thương… Dường như nhân vật chỉ là một ý

niệm trong trí nhớ của cô gái Tên gọi là một tính chất biểu trưng cho nhân vật chứ nhânvật không có cái tên riêng của mình Việc để các nhân vật phụ không tên là điều thườnggặp trong các tác phẩm văn học Nhưng ở đây cả nhân vật chính đôi khi cũng trở thành

người không tên Em – người kể chuyện – nhân vật trung tâm của Trí nhớ suy tàn không những không tên mà còn bị xóa đi rất nhiều các yếu tố khác Người đọc nếu

muốn kiếm tìm các thông tin về em thì chỉ vẻn vẹn là một cô gái Hà Nội gần 26 tuổithích hoa điệp vàng, làm việc ở một văn phòng nào đó, có một vài người bạn học cũ,nhà có một người giúp việc, từng yêu Tuấn và bây giờ đang có một mối quan hệ với

Vũ Ngần ấy thông tin cho một nhân vật xuyên suốt tác phẩm?!? Cô ấy tên gì? Vấn đềcủa cô ấy là gì? Cuộc sống ra đình, bạn bè, người thân của nhân vật không mách nướccho ta tìm hiểu thêm điều gì về cô dù chỉ là cái tên Chính việc xóa trắng nhân vật nhưvậy đã làm nhân vật trở nên phi tính cách

Xóa trắng nhân vật là bỏ lưng cốt truyện không cho nó đi tới cùng cuộc đờinhân vật, khiến nhân vật không thể đi trọn một hành trình Trong cả 7 tiểu thuyết số

lượng nhân vật nhiều song Nguyễn Bình Phương luôn dành cho một nhân vật mộtđặc điểm rất riêng, một câu chuyện riêng Nếu tác giả tham lam dừng lại phát triểncốt truyện ở tất cả các nhân vật ấy hẳn nhiên chúng ta đã có những bộ tiểu thuyết đồ

sộ Cái đáng nói ở đây là anh “tham lam” khi đưa nhiều nhân vật vào tiểu thuyết củamình mà nhân vật nào cũng “có chuyện” cả nhưng lại khôn ngoan dừng lại đúng lúc

để các nhân vật ấy như một dấu lửng Sự khôn ngoan của tác giả để cho những “kẻdại” khi thưởng thức đúng là vừa mừng vừa lo Mừng vì không phải “chịu đựng” cáingồn ngộn của một bức tranh xã hội, lo vì chẳng biết phải hiểu như thế nào cho đúng

Đầu tiên là bốn nhân vật trên chuyến xe trâu trở về làng trong Những đứa trẻ chết

già và cuối cùng là ở hình ảnh Kim trong Ngồi Bốn người đàn ông trên chiếc xe trâu

là hình ảnh của nhân vật ông, hai thanh niên, người đánh xe trong chuyến đi trở vềlàng Các nhân vật này xuất hiện trong phần vô thành của tác phẩm là một mạchtruyện chạy song song với phần chương Giữa họ ít hành động chủ yếu là những đốithoại rời rạc, tưởng chừng như thứ duy nhất gắn kết họ là cùng ngồi trên một chuyến

xe ngoài ra họ không còn gì liên quan tới nhau nữa Mỗi người đuổi theo những suynghĩ riêng của mình, trong đó ông là nhân vật chính trong chuyến xe đó Câu chuyệncủa ông cũng chỉ là những mạch chảy của hồi ức, của quá vãng… Họ và chuyến xetrâu chính là một phần của cuộc sống Đó là phần chiêm nghiệm là những suy nghĩ

ẩn sâu bên trong con người Đặt trong tương quan với phần chương là phần mà cácnhân vật đang ồn ào hành động tranh nhau cái kho báu với bao sự kiện, bao oán thù,bao mối quan hệ chồng chéo thì vô thành là phần đối cực Tiếp đến là nhân vật

những hồn ma trong Người đi vắng Những hồn ma, những sự vật được nhắc tới

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

trong tác phẩm này có thể xuất hiện thông qua ký ức của nhân vật chính cũng có thể

tự kể chuyện trên trang sách bằng hình thức bề mặt là những phần in nghiêng Đóđều là những nhân vật rất bí ẩn chứa đựng những điều kỳ lạ trong số phận mà nhữngnhân vật chính cũng như người đọc không hiểu hết Những hồn ma này biểu tượngcho một thế giới khác – thế giới tâm linh, cho những khoảng không thể lí giải vànhận thức trong cuộc sống của con người nhưng con người luôn phải chấp nhận

sống cùng tồn tại cùng chúng Nhân vật con cú trong Thoạt kỳ thủy cũng là một nhân

vật mang tính biểu tượng Con cú xuất hiện xuyên suốt câu chuyện trong một mạchtruyện riêng song song với mạch truyện về Tính Lúc con cú xuất hiện là khi nó bịbắn rơi xuống trôi dọc theo triền sông Nó ẩn hiện trong cuộc sống của người dânnơi đó Con cú chính là biểu tượng cho sự bất thường của số phận nhân vật chính,cho những hiểm nguy vẫn luôn rình rập bên cạnh cuộc sống con người Vòng quaycuộc đời Tính và cuộc đời con cú như một vòng quay kép kín chứa đựng những bất

thường, những thương tổn Và đặc biệt đó là Kim trong Ngồi Như đã phân tích ở

trên Kim chỉ xuất hiện trong kí ức của Khẩn Kim chính là biểu tượng cho mối tìnhđầu, cho ký ức đẹp đẽ, cho phần thánh thiện mà nhật vật Khẩn luôn khát khao hướngtới Kim đối lập với cuộc sống thực của Khẩn, nằm ngoài cuộc sống đó Thực chấtcác nhân vật này đều không có tính cách, không có diện mạo Nhưng nó lại là phầnkhông thể thiếu đối với toàn bộ tác phẩm Nó cũng là phần hấp dẫn bạn đọc tìm tòigiải đáp Và một lần nữa nó yêu cầu đòi hỏi cách đọc nghiêm túc, đồng sáng tạo

trong quá trình khám phá tác phẩm Khi đã xóa mờ những đường viền lịch sử, tẩy

trắng nhân vật nhà văn đã làm nhân vật của mình trở nên trừu tượng chỉ còn lại những vấn đề mà nhân vật mang tải, hiện hình chứ không phải là một chân dung,

một tính cách với các chi tiết dày dặn, dễ dàng nắm bắt

Nhân vật phi tính cách không phải là nhân vật không có những đặc trưng riêng,những diễn biến tâm lý và hành động vẫn được miêu tả Nhưng tác giả không chủtâm dụng công vào việc tạo ra những nhân vật có tính cách rõ ràng hay điển hình

Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

thay vào đó là những trạng thái bỏ lưng nhân vật trong tình huống Khi không đểnhân vật đi đến cùng cốt truyện Nguyễn Bình Phương đã không để nhân vật bộc lộtính cách của mình trong những hoàn cảnh điển hình Cái anh nhấn mạnh thường làmột trạng thái của nhân vật và một tình huống có vấn đề mà thôi.

1.2.2 Kì ảo hoá nhân vật:

Cái kì ảo xuất hiện trong văn học khá sớm Tuy nhiên do nhiều lí do trong vănhọc Việt Nam có những thời kỳ chất liệu này không được khai thác.Thời gian gầnđây yếu tố kỳ ảo lại một lần nữa được sử dụng như một thủ pháp giúp tác giả chuyểntải sâu sắc quan niệm về thế giới của mình Khi vấn đề về nhân vật tâm lý – tâm linhđược quan tâm thì hẳn nhiên những yếu tố “ảo”, “kỳ” cũng được lưu ý tới Nó khôngchỉ là cách để nhà văn thâm nhập sâu hơn vào nhân vật, phát hiện những góc khuấtnhất kín nhất ẩn sau vẻ bề ngoài của mỗi con người mà nó còn là phương tiện để bộc

lộ rõ sự yếu đuối, bé nhỏ của con người Số lượng nhân vật trong các tiểu thuyết củaNguyễn Bình Phương không nhỏ nếu so với tương quan về dung lượng tác phẩm.Vậy mà tuyệt nhiên tác giả không hề xây dựng kiểu nhân vật phi thường, kỳ ảo theolối cổ tích Hầu hết họ là những con người của đời sống, cái làm nên tính kỳ ảo đóchính là sự bất thường trong tâm lý và ngoại hình của họ Ở đây chúng ta có thể thấyảnh hưởng của F.Kafka, A.Camus… lên cách xây dựng nhân vật của nhà văn Nếunhân vật của F.Kafka một ngày tỉnh dậy thấy mình biến thành một con bọ khổng lồthì việc mà anh ta quan tâm không phải là câu hỏi tại sao? Không thấy lo sợ và phi lýtrước hiện tượng bất thường đó – theo cái tâm lý bình thường nhất của con người,ngược lại nhân vật chỉ lo làm sao đi làm được, làm sao có thể đi làm đúng giờ? Cáibất thường được chấp nhận như một cái bình thường, cái phi lý mà lại như có lý đó

chính là cái “kỳ” ở nhân vật Hay như nhân vật Meursault trong Người xa lạ của

A.Camus khi anh ta bắn chết người Arap, anh ta chỉ có thể lý giải ở tòa đó là vì mặttrời, anh ta luôn tin mình là một người bình thường không phải là người “xa lạ”

Những ám ảnh và bất thường về mặt tâm lý của nhân vật đã khiến nhân vật trở nên

kỳ ảo với người đọc Kiểu nhân vật này không làm ta băn khoăn về sự tồn tại củamột thế giới với ma, quỷ hay tiên phật… nhưng lại làm ta băn khoăn về chính trạngthái tồn tại của con người

Nhân vật của Nguyễn Bình Phương không được chú ý nhiều trong việc miêu tảngoại hình nhưng có thể thấy tác giả rất chú ý tới việc miêu tả đôi mắt Các nhân vậtđều được người kể chuyện “tóm” được một trạng thái, một khoảng khắc mà ở đó đôimắt bộc lộ rõ nhất con người nhân vật đó Khảo sát qua các tiểu thuyết của NguyễnBình Phương chúng tôi nhận thấy tác giả đã khá dụng công trong việc bắt được thầnthái nhân vật qua đôi mắt Cụ thể chúng ta cùng xem xét qua một ví dụ điển hình là

tiểu thuyết Vào cõi, các nhân vật đều ít nhiều được miêu tả qua hình ảnh đôi mắt như

Tuấn, hắn, Vang, Vọng, Thơm, Hiên, Đông điên:

Mắt Đông điên: Mắt phải bị lép, lõng bõng mủ [19], Con mắt còn lại của Đông

điên về đêm đỏ đòng đọc như mắt cáo [20]…

Mắt Tuấn: Tuấn vừa trệu trạo nhai vừa nhếch đôi mắt một mí… [27], Tuấn cắt

ngang, mắt vàn đỏ, chân tóc giần dật [36], Tuấn xéo mắt về phía Khoa [37], Từ khóe mắt một mí của anh ứa ra hai giòng nước [39], Tiếng cười của Tuấn hể hả, tự đắc nhưng mắt ánh lên sự chua chát [88], Tuấn khẽ lẩm nhẩm trong miệng, mắt lo láo nhìn đường [108], …

Mắt Thơm: Đôi mắt dài với hàng mi cụt lủn và lòng trắng bên mắt trái có một

vết bầm bằng đầu đũa cứ xoáy vào anh [31], Không có tiếng trả lời chỉ đôi mắt nghi ngờ [31],…

Mắt nhân vật nàng: Nàng nhìn tôi bằng con mắt nhỏ [46], Mắt con gái Đà Lạt

thì lạnh, nàng lại luôn âm ỉ than trong cái nhìn tinh quái [49], Nàng cầm ngón tay tôi, mắt giận dỗi hoảng loạn [50],…

Mắt hắn: Nâng chén trà lên, nghĩ thế nào, hắn lại soi mặt vào đó và bỗng sững

người mắt trợn tròn như mắt cho luộc [67], Mắt hắn nhìn chéo góc nắng [73], đảo mắt nhìn quanh đầy sợ hãi [76], mắt hắn dại đi, một cục đỏ đọng lại giữa lòng trắng trứng phía bên trái [78], Hắn nhìn như nuốt chửng Vọng, đuôi mắt giần giật [81], …

Đôi mắt bản thân nó là một cơ quan bình thường của con người nó không ẩn chứanhững điều kỳ ảo nhưng khi miêu tả nó trong trạng thái mở ra những điều bất thườngcủa tâm hồn hoặc bị một dị tật nào đó thì nó lại có khả năng ám ảnh người đọc Mộtnhân vật được miêu tả đôi mắt nhiều lần trong liên tiếp những trang văn hẳn nhiên sẽkhiến người đọc không thể không chú ý Lúc đó cái bất thường của ánh mắt đã trởthành một nét kỳ ảo có tác dụng lên tâm lý người đọc tạo ra hiệu ứng nghệ thuật Bắtđầu từ đôi mắt ấy người đọc có sự nghi ngờ về nhân vật, dõi theo nhân vật

Nhân vật của Nguyễn Bình Phương không tròn trịa Điều đó đã được chúng takiểm chứng qua rất nhiều luận điểm ở trên Nhưng sự không tròn trịa đôi khi còn được

thể hiện qua những tật, những ám ảnh rất lạ ở họ Ví dụ như Tuấn (Vào cõi) có tật đốt ngón tay trỏ, Tượng (Bả giời) có khả năng vẫy tai, Chung trong Người đi vắng rất sợ bị thiến, Kỷ sợ tiếng mọt kêu, Tính (Thoạt kỳ thủy) sợ trăng,… những nét tâm lý bất

thường, những ám ảnh vô thức khiến họ trở nên bí hiểm với người đọc

Rồi có cơ hội hắn lại bị hút chặt vào Vọng Hắn nhìn chằm chằm và hốt hoảng Đúng là kẻ ấy! Oan hồn! Cái đầu ngoẻo ngoẹo mái tóc màu mận chín, mi mắt cụp xuống như con đò đen, lập lờ hoang dại trong chiều heo hút rã đám Không đúng không đúng! Hắn lầm rầm, mồ hỗi vã đầm đìa, đầu hắn gục goặc xua đuổi ảo giác

[30; 77] Đây là nỗi ám ảnh của Hắn vì đã giết bố Vọng Càng sợ hãi hắn càng bị hútvào Vọng như bị một ma lực nào đó không thể thoát ra được

Chung càng ngày càng lo lắng bấn loạn da mặt anh ta xám xịt, răn rúm, chân tay luôn run lẩy bẩy Phản ứng đầu tiên của anh ta khi nghe tiếng động bất ngờ hoặc gặp người lạ là xoè tay che hạ bộ, đầu gối chùng xuống nửa như van lạy nửa Nguyễn Thị Phương Diệp – QH – 2007 - X

như đứng tấn thủ thế Lần nào nhận thư từ bưu điện ông Huỳnh cũng ca cẩm về độ lạnh lẽo khả nghi của chúng Mỗi khi Chung bóc thư, Thắng nhìn trộm qua gương thấy mặt anh ta hoảng loạn tuyệt vọng [25,179] Ngược lại nỗi sợ của Chung không

xuất phát từ một chi tiết có thật nào, từ một tội lỗi nào Anh ta cứ luôn bị một ảo giác

là người đàn ông thiến lợn đang tới để xử lý anh ta, anh ta sợ những bức thư luôn cótiếng nói phát ra từ trong đó Hành động trong vô thức và luôn bị ám ảnh bởi nhữngnỗi sợ hãi mơ hồ cảm giác như vô căn cứ đã khiến những nhân vật được miêu tả với

tư cách là một người bình thường trở nên bất thường

Bên cạnh đó các nhân vật của Nguyễn Bình Phương còn miêu tả tâm lý nhânvật thông qua tình dục Trước đó tình dục chưa phải là chủ đề quen thuộc của vănhọc Việt Nam Truyền thống phương Đông khiến người đọc không quen với nhữngcảnh miêu tả trần trụi đó trong văn chương nghệ thuật Nó như một vùng cấm đốivới hầu hết các loại hình nghệ thuật ở ta Tuy nhiên tình dục không chỉ là một bảnnăng Đôi khi nó còn là sự tự giải phóng năng lượng, tự giải phóng những bức xúccủa tình thần và nó là một phần trong hành trình tìm lại ý nghĩa cuộc sống, tìm lạichính mình của nhiều nhân vật Cách miêu tả tình dục của Nguyễn Bình Phương làm

gợi nhớ tới một tác giả người Nhật Haruki Murakami (Rừng Nauy) Trong tình dục

nhân vật của tác giả này đã bộc lộ rõ nhất trạng thái tâm lý của mình, nó vừa là sựlẩn trốn lại vừa là sự đối mặt với nỗi sợ hãi đang ùa về của nhân vật Hoàn tìm đếnCương và làm tình trước khi bước vào cõi mê, Thúy làm tình với Nghĩa để lấp đigương mặt người công an, Khẩn làm tình với Nhung, với người đàn bà bán khoainhư một cách để tìm kiếm ý nghĩa của tình yêu, của sự sống… Bản thân hành độngcủa nhân vật là cái gì đó rất đời thường Nhưng cái trạng thái cảm xúc khi họ làmviệc đó khiến chúng ta chợt cảm thấy hành động đó là một minh chứng cho tâm hồnđang rất bấn loạn của nhân vật Chính điều đó tạo nên cái kỳ ảo