SỰ CẦN THIẾT PHẢI XÂY DỰNG VÀ THỰC HIỆN QUY CHẾ TRẢ LƯƠNG CHO DOANH NGHIỆP

Trong thành phần kinh tế nhà nước và khu vực hành chính sự nghiệp khu vực lao động được nhà nước trả lương, thì tiền lương được hiểu là số tiền mà các doanh nghiệp, các cơ quan, tổ chức

SỰ CẦN THIẾT PHẢI XÂY DỰNG VÀ THỰC HIỆN QUY CHẾ TRẢ

LƯƠNG CHO DOANH NGHIỆP 1.1 Tiền lương

1.1.1 Khái niệm tiền lương

“ Trong nền kinh tế thị trường và sự hoạt động của thị trường sức lao động (hay còn gọi là thị trường lao động), sức lao động là hàng hóa, do vậy tiền lương là giá cả của sức lao động”1

Tiền lương phản ánh nhiều quan hệ kinh tế, xã hội khác nhau Tiền lương trước hết là số tiền mà người sử dụng lao động (mua sức lao động) trả cho người lao động (người bán sức lao động) Đó là quan hệ kinh tế của tiền lương Mặt khác do tính chất đặc biệt của loại hàng hóa sức lao động mà tiền lương không chỉ thuần túy là vấn đề kinh tế mà còn là một vấn đề xã hội rất quan trọng liên quan đến đời sống và trật tự xã hội Đó là quan hệ xã hội

Trong quá trình họat động nhất là trong hoạt động sản xuất kinh doanh, đối với chủ doanh nghiệp thì tiền lương là một phần cấu thành chi phí sản xuất-kinh doanh Vì vậy tiền lương luôn cần được tính toán và quản lý chặt chẽ Đối với người lao động thì tiền lương là thu nhập của họ có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người lao động Phấn đấu nâng cao tiền lương là mục đích hết thảy của người lao động Mục đích này tạo ra động lực để người lao động phát triển trình độ và khả năng lao động của mình

Với chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần của nước ta, phạm trù tiền lương được thể hiện cụ thể trong từng thành phần và khu vực kinh tế Trong thành phần kinh tế nhà nước và khu vực hành chính sự nghiệp (khu vực lao động được nhà nước trả lương), thì tiền lương được hiểu là số tiền mà các doanh nghiệp, các cơ quan, tổ chức của Nhà nước chi trả cho người lao động theo cơ chế và chính sách của Nhà nước được thể hiện thông qua một hệ thống các thang, bảng lương do Nhà nước quy định Còn trong thành phần kinh tế

1 PGS.PTS PHẠM ĐỨC THÀNH, PGS.TS MAI QUỐC CHÁNH, Giáo trình Kinh tế Lao động, NXB Giáo dục, 1998.

ngoài quốc doanh, tiền lương chịu sự tác động và chi phối rất lớn cuả thị trường

và thị trường lao động Tuy vẫn tuân thủ theo các quy định của pháp luật về tiền lương và các chính sách của chính phủ, nhưng là những giao dịch trực tiếp giữa chủ và thợ, những “mặc cả” cụ thể giữa một bên làm thuê và một bên đi thuê Những hợp đồng lao động này có tác động trực tiếp đến phương thức trả công

Đứng trên phạm vi toàn xã hội, tiền lương được xem xét và đặt trong quan hệ về phân phối thu nhập, quan hệ sản xuất và tiêu dùng, quan hệ về trao đổi… và do vậy các chính sách về tiền lương, thu nhập luôn luôn là các chính sách trọng tâm cho mọi quốc gia

* Một số các khái niệm liên quan:

“Tiền lương danh nghĩa được hiểu là số tiền mà người sử dụng lao động trả cho người lao động Số tiền này phụ thuộc vào năng suất lao động và hiệu quả làm việc, trình độ, kinh nghiệm làm việc …ngay trong quá trình lao động”2

“Tiền lương thực tế được hiểu là số lượng các hàng hóa tiêu dùng và các loại dịch vụ cần thiết mà người lao động hưởng lương có thể mua bằng tiền lương danh nghĩa của họ”3

Mối quan hệ giữa tiền lương danh nghĩa và tiền lương thực tế biểu hiện qua công thức sau:

TLDN TLTT

gc

I I

I

=

Trong đó:

ITLTT : chỉ số tiền lương thực tế

ITLDN : chỉ số tiền lương danh nghĩa

I gc : chỉ số giá cả

Vì vậy, tiền lương thực tế không chỉ phụ thuộc vào tiền lương danh nghĩa, mà còn phụ thuộc vào giá cả của các loại hàng hóa tiêu dùng và các loại

2 , 3 PGS.PTS PHẠM ĐỨC THÀNH, PGS.TS MAI QUỐC CHÁNH, Giáo trình Kinh tế Lao động, NXB Giáo dục, 1998.

3

dịch vụ cần thiết mà họ muốn mua Tiền lương thực tế là mục đích trực tiếp của người lao động hưởng lương, và là đối tượng quản lý trực tiếp trong các chính sách về thu nhập, tiền lương và đời sống

1.1.2 Chức năng của tiền lương

Tiền lương có các chức năng cơ bản sau:

Chức năng thước đo giá trị: tiền lương được thể hiện bằng tiền của giá trị sức lao động, được biểu hiện ra bên ngoài là giá cả của sức lao động Do vậy tiền lương phải được thay đổi phù hợp với thực tế, với giá trị sức lao động, tùy thuộc vào không gian, thời gian

Chức năng tái sản xuất sức lao động: trong quá trình lao động con người tiêu hao đi một phần sức lao động, để có thể tiếp tục thực hiện quá trình lao động cần phải có sự tiêu dùng các tư liệu sinh hoạt Muốn vậy thì cần phải có tiền để có thể mua các tư liệu sinh hoạt

Chức năng kích thích sản xuất: tiền lương là đòn bẩy kinh tế rất quan trọng, vì tiền lương là một thu nhập chính của người lao động nên nếu tiền lương có thể đủ lớn để kích thích người lao động làm việc nhiều hơn, hăng say hơn, để đạt được năng suất cao hơn và hoàn thành tốt công việc được giao

Chức năng tích lũy: trong cuộc sống của con người hàng ngày không tránh khỏi những lúc ốm đau, bệnh tật vì vậy với chức năng này người lao động

có thể trải qua các lúc khó khăn xảy ra trong cuộc sống và duy trì tương lai

Chức năng xã hội: tiền lương có tác dụng hoàn thiện các mối quan hệ xã hội Khi mọi người đều có mức tiền lương hợp lý, nó thúc đẩy mọi người quan tâm, giúp đỡ lẫn nhau, tạo tiền đề cho sự phát triển toàn diện và thúc đẩy các mối quan hệ trong xã hội cùng phát triển

Ngoài ra thì tiền lương còn có chức năng thúc đẩy phân công lao động, khi tiền lương ở khu vực này tăng lên thì sẽ tác động đến việc phân bố lao động giữa các vùng với nhau, người lao động sẽ có xu huớng dịch chuyển sang các khu vực nơi có tiền lương cao hơn

Tóm lại, tiền lương không chỉ đơn thuần là một khoản thù lao bù đắp những chi phí lao động mất đi trong quá trình lao động, mà nó còn là một phạm trù kinh tế - xã hội tổng hợp, phản ánh giá trị sức lao động trong các điều kiện kinh tế xã hội, văn hóa, lịch sử nhất định, tiền lương có tác dụng lớn đến sản xuất và đời sống của mọi nền kinh tế

Vì vậy, vấn đề xây dựng một hệ thống chính sách tiền lương đúng đắn không chỉ tạo điều kiện cần thiết để đảm bảo tăng năng suất lao động mà còn tạo điều kiện để phân bố hợp lý sức lao động giữa các ngành, các nghề, các vùng, các lĩnh vực trong cả nước, tạo điều kiện để thúc đẩy phân công lao động

xã hội phát triển giúp hoạt động lao động của con người ngày một phát triển

1.1.3 Ý nghĩa của tiền lương

* Đối với người lao động:

Tiền lương có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo đời sống của người lao động Tiền lương là phần thu nhập chủ yếu của người lao động, do đó nó có

ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo cuộc sống của bản thân người lao động

và gia đình họ

Tiền lương thể hiện địa vị của người lao động trong doanh nghiệp và xã hội vì nó thể hiện giá trị lao động của họ đối với đồng nghiệp và tổ chức, trong cộng đồng Người lao động có mức lương cao thì càng có địa vị cao trong doanh nghiệp cũng như trong xã hội

Tiền lương còn là tạo ra động lực thúc đẩy người lao động ra sức học tập

để nâng cao giá trị của họ đối với tổ chức thông qua sự nâng cao trình độ và sự đóng góp của tổ chức

* Đối với doanh nghiệp

Tiền lương là một bộ phận của chi phí sản xuất Tăng hoặc giảm tiền lương sẽ ảnh hưởng đến chi phí, giá cả và khả năng cạnh tranh của sản phẩm của công ty trên thị trường

Ngoài ra, tiền lương còn là công cụ duy trì, gìn giữ và thu hút những người lao động giỏi có khả năng phù hợp với công việc của tổ chức Và là một công cụ để quản lý nguồn nhân lực

* Đối với xã hội

Tiền lương có thể ảnh hưởng quan trọng đến các nhóm xã hội và các tổ chức khác nhau trong xã hội Tiền lương cao hơn giúp cho người lao động có sức mua cao hơn và điều đó làm tăng sự thịnh vượng của cộng đồng nhưng mặt khác lại có thể dẫn tới tăng giá cả và làm giảm mức sống của những người có thu nhập không đuổi kịp mức tăng giá cả Giá cả tăng cao lại có thể làm giảm cầu về sản phẩm và dịch vụ và dẫn tới giảm công việc làm

Tiền lương còn đóng góp một phần đáng kể vào thu nhập quốc dân thông qua con đường thuế thu nhập và góp phần làm tăng nguồn thu của chính phủ cũng như giúp chính phủ điều tiết được thu nhập giữa các tầng lớp dân cư trong

xã hội

1.1.4 Phân biệt tiền lương, tiền công

“Tiền lương là số tiền trả cho người lao động một cách cố định và thường xuyên theo một đơn vị thời gian (tuần, tháng, năm) Tiền lương thường được trả cho cán bộ quản lý và các nhân viên chuyên môn, kỹ thuật”4

“Tiền công là số tiền trả cho người lao động tùy thuộc vào khối lượng công việc đã hoàn thành Tiền công thường được trả cho công nhân sản xuất, các nhân viên bảo dưỡng máy móc, thiết bị, nhân viên văn phòng”5

Như vậy, tiền lương và tiền công đều là số tiền mà người sử dụng lao động trả cho người lao động dựa trên sự hao phí trên cơ sở thỏa thuận hay đều

là giá cả của sức lao động

Bên cạnh điểm chung đó thì tiền lương và tiền công vẫn có những điểm khác nhau như sau:

4, 5 , ThS NGUYỄN VÂN ĐIỀM, PGS.TS NGUYỄN NGỌC QUÂN, Giáo trình Quản trị Nhân lực, NXB Lao động – Xã hội, Hà Nội, 2005

5

- Nếu xét đến đối tượng áp dụng thì tiền lương áp dụng cho đối tượng hưởng lương thời gian còn tiền công áp dụng cho đối tượng hưởng lương sản phẩm, trong đó kết quả công việc được tính bằng các con số cụ thể

- Nếu xét phạm vi thời gian thì tiền lương được gắn với chế độ tuyển dụng suốt đời, hoặc một hợp đồng thỏa thuận sử dụng lao động dài hạn, còn tiền công thì gắn với hợp đồng có thời hạn xác định

Tuy nhiên trong thực tế, việc sử dụng hai thuật ngữ này thường được dùng lẫn lộn để chỉ phần thù lao cơ bản, cố định mà người lao động được nhận trong tổ chức

1.2 Quy chế trả lương

1.2.1 Khái niệm

“Quy chế là chế độ được quy định dưới dạng văn bản thể hiện thông qua các điều khoản để điều tiết các hành vi của con người khi thực hiện nhưng hoạt động nhất định nào đó trong tổ chức”.6

Như vậy có thể hiểu về quy chế trả lương như sau:

“Quy chế trả lương là tất cả những chế độ quy định về việc trả công lao động trong một công ty, một doanh nghiệp, một tổ chức”

Theo Giáo trình Tiền lương – Tiền công của Trường Đại học Lao động

Xã hội thì: “ Quy chế trả lương là văn bản quy định những nội dung, nguyên tắc, phương pháp hình thành, sử dụng và phân phối quỹ tiền lương trong cơ quan doanh nghiệp nhằm đảm bảo tính công bằng và tạo động lực trong trả lương”

Quy chế trả lương trong cơ quan, doanh nghiệp do chính cơ quan, doanh nghiệp đó tự tổ chức xây dựng và chỉ có hiệu lực trong phạm vi quản lý của mình

Quy chế trả lương được cấu tạo theo các chương, mục, các điều khoản, điểm, tiết theo quy định hiện hành về soạn thảo văn bản

6 NGUYỄN NHƯ Ý, Đại Từ điển Tiếng Việt, NXB Văn hóa- Thông tin, Hà Nội, 1999

Các doanh nghiệp, cơ quan đơn vị thuộc mọi thành phần kinh tế đều có trách nhiệm xây dựng và áp dụng quy chế trả lương Đối với doanh nghiệp Nhà nước, việc xây dựng quy chế trả lương mang tính bắt buộc thực hiện Theo Thông tư số 07/2005/ TT-BLĐTBXH hướng dẫn thực hiện nghị định số 206/2004/NĐ- CP ngày 14/12/2004 của Chính phủ đã quy định Hội đồng quản trị hoặc Giám đốc doanh nghiệp Nhà nước (đối với các doanh nghiệp không có Hội đồng quản trị) phải thực hiện xây dựng và ban hành quy chế trả lương trong doanh nghiệp có sự tham gia của Ban Chấp Hành Công đoàn công ty

1.2.2 Nội dung của quy chế trả lương

1.2.2.1 Quy định chung

Gồm những nội dung chung nhất, có tính nguyên tắc, cụ thể:

Phạm vi áp dụng: với những doanh nghiệp, tổng công ty có nhiều đơn vị thành viên thì phần này làm rõ đơn vị nào sẽ phải thực hiện

Đối tượng áp dụng: quy định này sẽ áp dụng cho các đối tượng nào trong công ty

Quy chế trả lương cần phải đảm bảo các nguyên tắc sau:

Thứ nhất, thực hiện phân phối theo lao động, tiền lương phụ thuộc vào kết quả cuối cùng của từng người từng bộ phận Nguyên tắc này tuân thủ đúng định hướng của nền kinh tế thị trường theo con đường xã hội chủ nghĩa Như vậy những người thực hiện các công việc đòi hỏi trình độ chuyên môn, kỹ thuật cao, tay nghề giỏi, đóng góp nhiều vào hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp thì được trả cao, thậm chí có thể cao hơn cả giám đốc Dùng thước đo lao động để đánh giá, so sánh và thực hiện trả lương Trả lương ngang nhau cho lao động như nhau, những người lao động khác nhau về tuổi tác, giới tính, trình

độ nhựng có mức hao phí sức lao động như nhau thì được trả lương như nhau Nguyên tắc này rất quan trọng vì nó đảm bảo được sự bình đẳng trong trả lương, điều này sẽ khuyến khích rất lớn đối với người lao động

Thứ hai, đảm bảo được năng suất lao động tăng nhanh hơn so với tiền lương bình quân Tăng tiền lương bình quân và tăng năng suất lao động có mối liên quan chặt chẽ với nhau Nguyên tắc này cần thiết để nâng cao hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp, nâng cao đời sống của người lao động và phát triển kinh tế Rõ ràng, việc tăng tiền lương sẽ dẫn đến sự tăng chí phí sản xuất kinh doanh, còn tăng năng suất lao động thì lại giảm chi phí cho từng đơn vị sản phẩm Một doanh nghiệp chỉ thực sự kinh doanh có hiệu quả khi chi phí nói chung cũng như chi phí cho một đơn vị sản phẩm giảm đi, tức mức giảm chi phí

do tăng năng suất lao động phải lớn hơn mức tăng chi phí do tăng tiền lương bình quân

Thứ ba phải đảm bảo chống phân phối bình quyền, hệ số giãn cách giữa người có tiền lương cao nhất và thấp nhất do doanh nghiệp lựa chọn Nguyên tắc này đảm bảo cho việc tránh xảy ra cào bằng tiền lương với các công việc khác nhau

Thứ tư, là quỹ tiền lương phân phối trực tiếp cho người lao động làm việc trong doanh nghiệp, không sử dụng vào mục đích khác Nguyên tắc này giúp cho các doanh nghiệp định hướng rõ trong xây dựng quỹ tiền lương, với mục đích chủ yếu là chi trả tiền lương cho người lao động Vì trên thực tế rất nhiều doanh nghiệp áp dụng sai nguyên tắc này, chưa hiểu rõ mục đích của tiền lương

vì vậy còn sử dụng sai quỹ tiền lương ngoài việc chi trả tiền lương cho người lao động

Thứ năm là tiền lương và thu nhập hàng tháng của người lao động được ghi vào sổ lương của doanh nghiệp Điều này giúp cho hoạt động tiền lương của doanh nghiệp được rõ ràng, minh bạch, tạo ra sự công bằng trong chi trả phân phối tiền lương

Thứ sáu là lãnh đạo doanh nghiệp phối hợp với các tổ chức công đoàn cùng xây dựng quy chế trả lương theo quy định của pháp luật, bảo đảm dân chủ, công bằng, công khai, minh bạch, khuyến khích người có tài năng, có trình độ chuyên môn, kỹ thuật, năng suất lao động cao đóng góp nhiều cho công ty Và

đồng thời quy chế trả lương phải được phổ biến công khai đến từng người lao động trong doanh nghiệp và đăng ký với cơ quan thẩm quyền giao đơn giá tiền lương

Việc xây dựng quy chế trả lương phải đáp ứng các mục tiêu sau:

Thứ nhất, việc xây dựng quy chế trả lương trong doanh nghiệp nhằm xác định một phương pháp và cách thức trả lương thống nhất và phù hợp với từng

bộ phận trong công ty đảm bảo hợp lý, khoa học, nhằm nâng cao năng lực và hiệu quả làm việc, tăng năng suất và chất lượng sản phẩm

Thứ hai, xây dựng một cơ chế công bằng, minh bạch và có tính cạnh tranh trên nguyên tắc trả lương gắn với năng suất, chất lượng, hiệu quả và mức đóng góp cuối cùng của từng người lao động Đảm bảo thu hút, duy trì những nhân viên giỏi, kích thích, động viên tích cực trong công việc

Thứ ba, đảm bảo phù hợp với thực tiễn hoạt động của công ty và dễ áp dụng, đáp ứng được nhu cầu phát triển của tổ chức

Thứ tư, đảm bảo tuân thủ đúng pháp luật

1.2.2.2 Nguồn hình thành quỹ lương

Căn cứ vào kết quả thực hiện nhiệm vụ hoạt động sản xuất kinh doanh doanh nghiệp xác định nguồn quỹ tiền lương tương ứng để trả cho người lao động Gồm:

- Quỹ tiền lương theo đơn giá tiền lương được giao

- Quỹ tiền lương bổ sung theo chế độ quy định Nhà nước

- Quỹ tiền lương từ các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ khác nhau ngoài đơn giá tiền lương được giao

- Quỹ tiền lương dự phòng từ năm trước để lại

Nguồn qũy tiền lương nêu trên được gọi là tổng quỹ tiền lương

1.2.2.3 Sử dụng quỹ tiền lương

Để đảm bảo quỹ tiền lương không vượt chi so với quỹ tiền lương được hưởng, dồn chi quỹ tiền lương vào các tháng cuối năm hoặc để dự phòng qũy

tiền thưởng quá lớn cho năm sau, có thể phân chia tổng quỹ tiền lương cho các quỹ sau:

- Quỹ tiền lương trả trực tiếp cho người lao động theo lương khóan, lương sản phẩm, lương thời gian (ít nhất bằng 76% tổng quỹ tiền lương)

- Quỹ khen thưởng từ quỹ lương đối với người lao động có năng suất, chất lượng cao, có thành tích tốt trong công tác (tối đa không quá 10% tổng quỹ tiền lương)

- Quỹ khuyến khích người lao động có trình độ chuyên môn, kỹ thuật cao, tay nghề giỏi (tối đa không vượt quá 2 % tổng quỹ lương)

- Quỹ dự phòng cho năm sau (tối đa không quá 12% tổng quỹ lương)

1.2.2.4 Công tác tổ chức thực hiện xây dựng quy chế

Để đảm bảo nguyên tắc công khai, dân chủ trong việc xây dựng và thực hiện quy chế trả lương, doanh nghiệp phải tổ chức xây dựng quy chế trả lương như sau:

- Thành lập Hội đồng xây dựng quy chế trả lương của doanh nghiệp do Giám đốc làm chủ tịch Thành viên Hội đồng bao gồm: bộ phận lao động, tiền lương là Ủy viên thường trực, đại diện tổ chức công đoàn cùng cấp, đại diện Đảng ủy, đại diện các phòng ban và một số chuyên gia giỏi trong lĩnh vực chuyên môn, nghiệp vụ Số thành viên do Giám đốc quyết định

- Hội đồng có nhiệm vụ dự thảo quy chế và tổ chức lấy ý kiến rộng rãi trong doanh nghiệp, sau đó hoàn chỉnh quy chế

- Giám đốc tổ chức lấy ý kiến tại Đại hội Công nhân viên chức hoặc đại diện các bộ phận trong doanh nghiệp, sau đó quyết định công bố chính thức Sau khi ban hành quy chế, bộ phận lao động tiền lương phối hợp với tổ chức công đoàn cùng cấp và các bộ phận chuyên môn khác có liên quan giúp đỡ Giám đốc triển khai thực hiện quy chế đến từng bộ phận, từng người lao động

-Đăng ký bản quy chế của doanh nghiệp theo quy định