Quan hệ pháp châu phi từ sau chiến tranh lạnh đến nay

Bên cạnh đó, việc so sánh mối quan hệ giữa khu vực Châu Phi và nước ta với Pháp, có thể thấy hai điểm chung nổi bật nhất là lịch sử quan hệ lâu dài và cùng nằm trong khối Cộng đồng Pháp

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

QUAN HỆ PHÁP – CHÂU PHI

TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH QUỐC TẾ HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

QUAN HỆ PHÁP – CHÂU PHI

TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NAY

Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế

Mã số: 60.31.02.06

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH QUỐC TẾ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hiền

Hà Nội – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hiền Các số liệu và trích dẫn trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính khách quan và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.

Người cam đoan

Nguyễn Thị Bích Thủy

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, bên cạnh sự nỗ lực của bản thân, tôi đã

nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của quý Thầy, Cô cũng như sự động viên ủng

hộ của bạn bè và gia đình trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực

hiện luận văn

Trước hết, tôi xin chân thành bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến PGS.TS

Nguyễn Thị Thanh Hiền, người hướng dẫn khoa học đã hết lòng giúp đỡ,

động viên và chỉ dẫn cho tôi hoàn thành luận văn này!

Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến toàn thể quý Thầy, Cô trong

khoa Quốc tế học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học

Quốc gia Hà Nội đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu cũng như tạo

mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và

thực hiện đề tài luận văn!

Đặc biệt, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tất cả những người thân yêu

trong gia đình, bè bạn - chỗ dựa vững chắc, luôn động viên, hỗ trợ, tạo mọi

điều kiện tốt nhất cho tôi trong cuộc sống cũng như trong suốt thời gian học

tập, nghiên cứu thực hiện luận văn này!

Hà Nội, tháng 10 năm 2015

Nguyễn Thị Bích Thủy

1.1.1 Bối cảnh quốc tế trong thời kỳ Chiến tranh lạnh

1.1.2 Bối cảnh quốc tế sau Chiến tranh lạnh

1.2 Nhân tố khu vực

1.2.1 Khu vực Châu Âu

1.2.1.1 Sự hợp tác của Châu Âu về thương mại và viện trợ

phát triển

1.2.1.2 Các hội nghị thượng đỉnh Liên minh Châu Phi - Châu Âu

1.2.1.3 Chiến lược Châu Âu về an ninh và quốc phòng đối với

khu vực Châu Phi

1.2.2 Các nước lớn

1.2.2.1 Sự trỗi dậy của Trung Quốc ở Châu Phi

1.2.2.2 Cuộc tấn công của Mỹ vào Châu Phi

1.2.2.3 Sự quan tâm ngày càng tăng của các cường quốc khác

tại Châu Phi

1.3 Đôi nét về quan hệ Pháp – Phi trong lịch sử và thời kỳ

Chiến tranh lạnh

1.3.1 Quan hệ kinh tế

1.3.2 Quan hệ chính trị quốc phòng an ninh

1.3.3 Quan hệ văn hóa ngôn ngữ

* Tiểu kết chương 1

3

Trang

36910

171717182222

2226

28323235

37

4041434446

2.1

Lĩnh vực chính trị, an ninh, quốc phòng

2.1.1 Chính sách an ninh, quốc phòng trong những năm 1990

2.1.1.1 Hội nghị thượng đỉnh La Baule

2.1.1.2 RECAMP: Chương trình nghị sự cho việc trao quyền tự chủ

cho Châu Phi trong lĩnh vực quốc phòng

2.1.2 Những định hướng mới của chính sách an ninh và quốc phòng

của Pháp tại Châu Phi từ năm 2008

2.1.2.1 Tái thỏa thuận các hiệp định quốc phòng

2.1.2.2 Cắt giảm quân số của Pháp tại Châu Phi

2.1.2.3 Sự trở lại của Pháp ở Châu Phi sau Chiến dịch Serval ở

Mali

2.2 Lĩnh vực kinh tế

2.2.1 Hiệp định hợp tác tiền tệ

2.2.2 Hội nghị thượng đỉnh Pháp – Châu Phi

2.2.2.1 Hai chủ đề chính: Kinh tế và an ninh

2.2.2.2 Mở rộng diện tích ảnh hưởng

2.2.3 Hội nghị thượng đỉnh Châu Phi – Pháp 2010: Vai trò của

doanh nghiệp tư nhân trong phát triển kinh tế ở Châu Phi

2.3 Lĩnh vực văn hóa - xã hội

2.3.1 Tiếng Pháp, cầu nối văn hóa giữa Pháp và Châu Phi

2.3.1.1 Cơ quan Văn hóa và Hợp tác Kỹ thuật ACCT

2.3.1.2 Hội nghị thượng đỉnh Pháp ngữ

2.3.2 Hợp tác viện trợ

2.3.2.1 Chương trình viện trợ trước những năm 1990

2.3.2.2 Các hướng mới của chính sách viện trợ của Pháp tại Châu

Phi từ năm 2008

4

47474749

50

525353

545757595960

61626262646666

69

* Tiểu kết chương 2

Chương 3 ĐÁNH GIÁ MỐI QUAN HỆ PHÁP – CHÂU PHI

3.1 Tính chất, đặc điểm của mối quan hệ Pháp – Châu Phi 3.2 Những kết quả thu được và những khó khăn của mối quan

: Agency for Cultural and Technical Cooperation

Cơ quan Văn hóa và Hợp tác Kỹ thuật: Africa, Caribbean, Pacific

Các nước thuộc Châu Phi, Caribê và Thái Bình Dương: Afrique Esquatoriable Française

Châu Phi Xích đạo thuộc Pháp: Agence Française de Développement

Cơ quan Phát triển Pháp: African Union Mission in SomaliaNhiệm vụ Liên minh Châu Phi tại Somalia: Afrique Occidentale Française

Tây Phi thuộc Pháp

: Economic and Monetary Community of Central Africa

Cộng đồng Kinh tế và Tiền tệ Trung Phi: Economic Community of Central African StatesCộng đồng kinh tế của các quốc gia Trung Phi: Economic Community of West African StatesCộng đồng kinh tế các quốc gia Tây Phi: European Development Fund

Quỹ Phát triển Châu Âu: European Economic CommunityCộng đồng Kinh tế Châu Âu: European Union

Liên minh Châu Âu: Investisment Fund for Africa Small EnterpriseQuỹ Đầu tư và hỗ trợ doanh nghiệp Châu Phi: Forum on China-African Cooperation

: Commun Strategy of Euro – Africa UnionChiến lược chung Liên minh Châu Âu – Phi: Small and Mediuom Enterprise

Doanh nghiệp vừa và nhỏ: Small Office Home OfficeDoanh nghiệp rất nhỏ: Système de Stabilisation des Recettes d’ExportationQuỹ Bình ổn kim ngạch xuất khẩu

: System for Stabilization of Export Earnings fromMining Products

Hệ thống các tiềm năng khai thác khoáng sản: Tokyo International Conference on AfricanDevelopment

Hội nghị Quốc tế Tokyo về Phát triển Châu Phi

: Union Economique et Monétaire de l’Afrique Centrale

Liên minh Kinh tế và Tiền tệ Trung Phi: Union Monétaire de l’Afrique CentraleLiên minh Tiền tệ Trung Phi

: United States Dollar

Đô la Mỹ: West African Economic and Monetary UnionLiên minh Kinh tế và Tiền tệ Tây Phi

: West African Monetary Union

Tổ chức Thương mại Thế giới

Hình 1 Sáu nhà xuất khẩu lớn tại Châu Phi (từ 1990 đến

2011)

2011

Phi (năm 2011-2012)

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quan hệ Pháp – Châu Phi là một mối quan hệ được nhắc đến nhiềutrong thời gian gần đây, do Châu Phi là một điểm nóng, liên quan đến các vấn

đề nóng như xung đột khu vực, chủ nghĩa khủng bố, làn sóng di dân…

Trước hết, Pháp với vai trò là ông chủ thuộc địa trước đây đối với ChâuPhi trong một thời gian dài, do vậy ngày nay ảnh hưởng của Pháp với ChâuPhi vẫn còn rất lớn Tuy nhiên, bối cảnh thế giới đã thay đổi từ sau Chiếntranh lạnh, nên Pháp cũng đã điều chỉnh mối quan hệ của mình với Châu Phicho phù hợp với xu thế chung của thế giới, mà vẫn tham vọng duy trì được vịtrí ảnh hưởng cũ của mình Vậy chiến lược đó đã được diễn biến ra sao, điềuchỉnh như thế nào… là điều rất được giới nghiên cứu quan tâm, để từ đó đoánđịnh được tương lai của khu vực này cũng như có thể đưa các ứng xử liênquan đến Pháp một cách phù hợp

Bên cạnh đó, việc so sánh mối quan hệ giữa khu vực Châu Phi và nước

ta với Pháp, có thể thấy hai điểm chung nổi bật nhất là lịch sử quan hệ lâu dài

và cùng nằm trong khối Cộng đồng Pháp ngữ, từ những điểm tương đồng này

mà việc nghiên cứu quan hệ Pháp – Châu Phi trở nên đặc biệt cần thiết, giúpchúng ta có thể so sánh và tìm ra định hướng cho các quan hệ trong tương laicủa Việt Nam và các bên có liên quan

Thêm nữa, các nghiên cứu về quan hệ Pháp – Châu Phi ở Việt Nam,theo nhận xét của tác giả, hiện không có nhiều Các đề tài của nước ngoài vềvấn đề này thì thường chia nhỏ theo lĩnh vực, ví dụ như quan hệ Pháp – ChâuPhi về kinh tế, hoặc về quốc phòng… Do đó, rất cần có nhiều thêm nhữngnghiên cứu về vấn đề này, giúp cái nhìn về quan hệ giữa tất cả các bên có liênquan được đầy đủ, chi tiết hơn

Vì tất cả các lý do nêu trên, tác giả đã chọn vấn đề “Quan hệ Pháp – Châu Phi từ sau Chiến tranh lạnh đến nay” cho luận văn thạc sĩ của mình.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nhận thức sâu sắc giá trị khoa học và thực tiễn của việc nghiên cứu mốiquan hệ giữa Pháp – Châu Phi từ sau Chiến tranh lạnh đến nay, các nhànghiên cứu trong và ngoài nước đã thực hiện nhiều công trình nghiên cứu vềmối quan hệ này với những cách tiếp cận cơ bản sau:

Thứ nhất, tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ lịch sử Theo hướng

nghiên cứu này, có thể kể đến các tác phẩm và các tác giả tiêu biểu sau:

+ Vũ Dương Ninh - Nguyễn Văn Hồng, Lịch sử thế giới cận đại, NXB

Nhìn chung các tác phẩm đã chỉ rõ nguồn gốc, quá trình hình thành mốiquan hệ Pháp – Châu Phi, từ đó tạo cơ sở, tiền đề cho việc nghiên cứu tiếptheo về chủ đề này

Thứ hai, tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ thời sự Theo hướng nghiên

cứu này, còn nhiều bài báo, công trình khoa học nghiên cứu về đề tài nàyđược đăng trên các tạp chí chuyên ngành, hoặc được lưu trữ trong các việnnghiên cứu, trường đại học Tiêu biểu như:

+ Nguyễn Thanh Hiền, “Tìm hiểu quan hệ của Pháp với Châu Phi”, Tạp

chí Nghiên cứu Châu Âu, số 4, 2010.

+ Nguyễn Thị Quế, Nguyễn Minh Thảo, “Chính sách đối ngoại của

Pháp dưới thời Tổng thống Nicolas Sarkosy”, Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu,

chiến lược), Politique Étrangère 04/2012.

+ Priscille Guinant, “La politique de la France en Afriquesubsaharienne après les indépendances” (tạm dịch: Chính sách của Pháp tại

Châu Phi cận Sahara sau khi giành độc lập), Mémoire de I.E.P de Toulouse,

2012-2013

+ Inger Osterdahl, “La France dans l’Afrique de l’après-guerre froide:

Interventions et Justifications” (tạm dịch: Pháp trong Châu Phi sau Chiến

tranh lạnh: Các can thiệp và pháp lý), Nordiska Afrikainstitutet, Uppsala 1997.

+ Amandine Gnanguenon, “What will be France’s African policy under

Nicolas Sarkozy?” (tạm dịch: Chính sách Pháp – Phi dưới thời Nicolas

Sarkozy?), Dynamiques Internationales, 04/05/2011.

+ …

Các bài báo này phân tích khá đầy đủ quan hệ của Pháp và Châu Phitrong từng lĩnh vực, từng giai đoạn nhất định Đây là một tư liệu tốt giúp cócái nhìn tổng hợp trong nghiên cứu chuyên sâu

Thứ ba, tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ nghiên cứu dự báo Có rất

nhiều những tài liệu gốc được đưa ra từ phía chính phủ (ở đây là Pháp) đốivới Châu Phi Từ các tuyên bố này, và căn cứ trên các dữ liệu lịch sử, có thể

giúp đoạn định khả năng phát triển của mối quan hệ Pháp – Phi Có thể kể đếnnhững nguồn tài liệu như:

+ AFD, “Quỹ đầu tư và trợ giúp các doanh nghiệp Châu Phi: tham gia

và đầu tư dưới góc độ daonh nghiệp”, 12/2009,

+ Quốc hội Pháp, Báo cáo đệ trình bởi Ủy ban đối ngoại, “Chính sách

của Pháp ở Châu Phi”, 12/2008

Nhìn chung, việc nghiên cứu quan hệ Pháp – Châu Phi về lý luận vàthực tiễn đã được nhiều tác giả đề cập đến trong nhiều tác phẩm và đã đượccông bố Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứumột cách có hệ thống mang tính chuyên khảo sâu về giai đoạn từ sau Chiếntranh lạnh đến nay

3 Mục tiêu và nhiệm vụ của nghiên cứu

Mục tiêu của luận văn:

Phân tích và làm rõ những nội dung cơ bản của mối quan hệ giữa Pháp

và Châu Phi từ Chiến tranh lạnh đến nay cả về chính sách lẫn thực tiễn; trên

cơ sở đó dự đoán khả năng phát triển của mối quan hệ này trong bối cảnhquốc tế mới

Nhiệm vụ của luận văn:

Để đạt được mục đích trên, luận văn thực hiện những nhiệm vụ chủ yếusau:

Thứ nhất, phân tích và làm rõ bối cảnh lịch sử - xã hội, những tiền đề,

những nhân tố có ảnh hưởng và tác động đến mối quan hệ giữa Pháp và ChâuPhi

Thứ hai, phân tích và làm rõ những nội dung cơ bản của mối quan hệ

Pháp và Châu Phi từ Chiến tranh lạnh đến nay trên cơ sở phân tích các chínhsách, ảnh hưởng của các chính sách, cũng như thực tiễn quan hệ của Pháp với

13

Thứ ba, nhận xét, đánh giá các đặc điểm của quan hệ giữa Pháp và

Châu Phi từ sau Chiến tranh lạnh đến nay, phân tích những gì mà mối quan hệnày đã đạt được và phải đối mặt, dự đoán các hướng phát triển trong tương laicủa mối quan hệ này

4 Thứ tự, đánh giá nhận xét đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn:

Nước Pháp và Châu Phi là hai đối tượng nghiên cứu chính của luậnvăn Xung quanh việc nghiên cứu hai đối tượng này, còn phải kể đến các đốitượng khác, để qua đó hiểu được đối tượng chính, đó là: các khu vực, cácnước lớn

Phạm vi nghiên cứu của luận văn:

Đề tài của luận văn là “Quan hệ Pháp và Châu Phi từ sau Chiến tranhlạnh đến nay”, do vậy các nghiên cứu của luận văn sẽ được giới hạn về mặtthời gian là từ sau Chiến tranh lạnh đến nay

Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn này là Pháp và Châu Phi, tuynhiên do Châu Phi trước đây đã từng là thuộc địa của Pháp, nên khi nói đếnkhu vực Pháp – Phi là nói đến vùng ảnh hưởng của Pháp đối với những thuộcđịa cũ của mình Châu Phi trong phạm vi xem xét của luận văn này là phầnlớn của Tây Phi từ Senegal (Tây Phi thuộc Pháp, viết tắt là AOF, trước đây)tới Ubangi-Shari (Châu Phi Xích đạo thuộc Pháp, viết tắt là AEF, trước đây)

và Madagascar, Reunion, Comoros và Pháp Somaliland (Djibouti hiện nay)

Do đó, vì phạm vi địa lý nên luận văn này không xem xét trường hợp của cácnước Bắc Phi, trong đó có liên quan đến vùng Địa Trung Hải và các vấn đềTrung Đông

Luận văn nghiên cứu mối quan hệ Pháp – Phi trên tất cả các lĩnh vựccủa đời sống: An ninh Quốc phòng, Kinh tế Chính trị, Văn hóa Xã hội

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận văn:

Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luậncủa quốc tế học về lý luận, thực tiễn và những vấn đề, những nội dung liênquan đến đề tài của luận văn là Quan hệ Pháp – Phi từ sau Chiến tranh lạnh

Phương pháp nghiên cứu của luận văn:

Trên cơ sở lý luận và phương pháp luận chung nêu trên, luận văn kếthợp sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khác như: phương pháp lịch sử

và lôgic, phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, so sánh, đối chiếu, lýluận gắn liền với thực tiễn… trong quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài luậnvăn

6 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

Ý nghĩa khoa học của luận văn:

Luận văn đã khái quát hóa mối quan hệ Pháp – Phi từ Chiến tranh lạnhđến nay Để khái quát hóa được hình ảnh mối quan hệ này, luận văn đã hệthống các vấn đề liên quan đến chính sách đối ngoại giữa Pháp và Châu Phi.Những đánh giá của luận văn nêu ra có ý nghĩa cơ bản trong nghiên cứu khoahọc về mối quan hệ giữa Pháp và Châu Phi, góp phần làm rõ làm sáng tỏ việcnghiên cứu những chính sách của Pháp đối với Châu Phi để đoán định xu thếphát triển của mối quan hệ này và những hệ lụy của nó

Ý nghĩa thực tiễn của luận văn:

Kết quả của luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho sinhviên các trường Đại học và Cao đẳng trong việc nghiên cứu và học tập mônQuốc tế học hoặc làm tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm nghiên cứuchuyên sâu chuyên đề “Quan hệ Pháp – Châu Phi”

Chương 1 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN MỐI QUAN HỆ PHÁP – CHÂU PHI

1.1 Bối cảnh quốc tế

1.1.1 Bối cảnh quốc tế trong thời kỳ Chiến tranh lạnh

Chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc, giữa bối cảnh một Châu Âu bịtàn phá và suy yếu trong hệ thống quốc tế, vai trò của Anh, Pháp, Đức suygiảm, Liên Xô và Mỹ nổi lên với vai trò là siêu cường thế giới, giàu có vàhùng mạnh Cả hai quốc gia này nhanh chóng nắm quyền chi phối toàn bộ hệthống chính trị quốc tế Thế nhưng Xô – Mỹ lại có hai ý thức hệ đối lập, điềunày dẫn đến một loạt các xung đột liên tiếp, tuy không gây ra đối đầu trực tiếpnhưng lại là khởi nguồn cho một giai đoạn lịch sử - Chiến tranh lạnh

Chiến tranh lạnh – trật tự hai cực – đã tác động toàn diện tới tất cả cácmặt trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội của các quốc gia khi

mà các nước tự xác định con đường đi của mình dựa trên việc xác định ý thức

hệ Ngoài sự khác biệt về ý thức hệ dẫn đến sự đối đầu Đông – Tây, cùng cácxung đột lợi ích, thì “Thế giới thứ ba” cũng là một trong những nguyên nhânbắt nguồn Chiến tranh lạnh Chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc, kéo theo

sự cáo chung của hệ thống thực dân Quá trình phi thực dân hóa diễn ra trongnhững năm 1950 – 1960 với kết quả là các quốc gia mới giành được độc lập

đã nhanh chóng lọt vào tầm ngắm của hai siêu cường Mỹ và Liên Xô quyếtliệt tranh giành ảnh hưởng tại các quốc gia này như một cách để tăng cườngsức mạnh ngoài các khu vực ảnh hưởng truyền thống Đầu những năm 1970,

đã xuất hiện nhiều biểu hiện của xu thế hòa hoãn Đông – Tây với các cuộcthương lượng Xô – Mỹ Hàng loạt các hiệp định, thỏa thuận đã được hai bên

ký kết giúp tình hình Châu Âu bớt căng thẳng (như: Hiệp định về những cơ sởquan hệ giữa Đông Đức và Tây Đức, Thỏa thuận hạn chế vũ khí chiến lược,Hiệp ước ABM (Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo), SALT-1(Hiệp định hạn chế

vũ khí tiến công chiến lược), Định ước Hen-xin-ki,…) để dẫn đến thời điểmtháng 12/1989, tại Manta (Malta- Địa Trung Hải ), Xô – Mỹ tuyên bố chấmdứt “chiến tranh lạnh” nhằm ổn định và củng cố vị thế của mình Chiến tranhlạnh chấm dứt mở ra chiều hướng giải quyết hòa bình các vụ tranh chấp, xungđột ở nhiều khu vực: Afganistan, Campuchia, Namibia…

Hy vọng xây dựng một nền dân chủ ở Châu Phi, xây dựng một ChâuPhi có chủ quyền, thống nhất và chủ nghĩa quân bình… sau 50 năm kể từ khicác nước Châu Phi giành được độc lập đến nay vẫn chưa được thực hiện mộtcách có hiệu quả Trách nhiệm lịch sử đó một phần thuộc về các nước tư bảnChâu Âu, khi đã tiến hành chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa đế quốc ở ChâuPhi, một phần là trách nhiệm của Châu Phi khi đã bằng mọi cách phục vụ nhucầu kinh tế của chính mình, nhưng trên thực tế lại phục vụ cho các công ty đaquốc gia Từ Dakar1 đến Johannesburg2 qua Lagos3, các cuộc đình công nằmtrong các phong trào quần chúng đều phản ánh nguyện vọng và tinh thần đấutranh hướng đến xây dựng một Châu Phi và một thế giới khác

1.1.2 Bối cảnh quốc tế sau Chiến tranh lạnh

Từ những năm 1980, trên thế giới đã diễn ra xu hướng toàn cầu hóa:Toàn cầu hóa là quá trình tăng lên mạnh mẽ những mối liên hệ, những ảnhhưởng tác động lẫn nhau, phụ thuộc lẫn nhau của tất cả các khu vực, các quốcgia, dân tộc trên thế giới

Từ sau Chiến tranh lạnh, trật tự hai cực tan rã, trật tự thế giới đangtrong quá trình hình thành theo xu hướng “đa cực” Toàn cầu hóa đã thành

1 Thủ đô Sénégal.

2 Thuộc Cộng hòa Nam Phi.

3 Thuộc Nigeria.

một xu thế khách quan không thể đảo ngược Xu thế này đã góp phần thúcđẩy nhanh chóng quan hệ thương mại quốc tế với sự phát triển và tác động tolớn của các công ty xuyên quốc gia, sự sáp nhập và hợp nhất của các công tythành những tập đoàn lớn, sự ra đời của các tổ chức liên kết kinh tế, thươngmại, tài chính quốc tế và khu vực.

Tuy nhiên, tư tưởng thống trị của chủ nghĩa tự do và sự thống trị củacác thế lực lớn chống lại miền Nam trong thương mại nói chung, đã ảnhhưởng đến tất cả các hoạt động khác của con người Hiện tại không một nướcnào có thể thoát khỏi sự toàn cầu hóa tự do mới Tất cả mọi thứ được bán Ví

dụ như rừng nguyên sinh đang bị tàn phá để mở đường hoặc để khai thác; Cáccông ty đã di dời sản xuất theo khối lượng dựa trên chi phí lao động thấp nhất;

Cố tình bỏ qua các biện pháp bảo vệ môi trường ở các nước phát triển, cáccông ty lựa chọn đặt sản xuất tại các nơi có ít chi phí về y tế Cuộc khủnghoảng tài chính thế giới vừa qua đã cho chúng ta thấy: sự bùng nổ của bấtbình đẳng giàu nghèo, bần cùng hóa của các quốc gia, những căng thẳng địachính trị, tệ hơn nữa nó còn gây ra cuộc khủng hoảng sinh thái nguy hiểm chotương lai của nhân loại

Châu Phi sở hữu một lượng của cải lớn, về mặt thiên nhiên và khoángsản, nguồn nhân lực với tỷ lệ dân số trẻ cao, nhưng các lợi thế đó lại không cókhả năng mang lại lợi nhuận cho Châu Phi Như trong thời kỳ thực dân, tàinguyên của Châu Phi bị khai thác bởi các công ty đa quốc gia nước ngoài Saukhi khai thác các nguồn tài nguyên dưới lòng đất (khoáng sản, dầu, khí) thì sẽ

là các nguồn tài nguyên thiên nhiên trên mặt đất (cây trồng, rừng, v.v…), vàgiờ đây Châu Phi là vùng đất nông nghiệp tốt nhất, là chủ đề của tất cả cáccuộc tranh cãi Các công ty và các quốc gia nước ngoài lấy đất nông nghiệpcủa nông dân Châu Phi và từ chối cách trồng trọt của họ Ví như các cuộc vậnđộng hành lang để tiến hành sử dụng hạt giống biến đổi gen ngày

càng tăng, việc này đe dọa đến chủ quyền lương thực của Châu Phi Tiếp đó làhiện tượng nóng lên toàn cầu - mối đe dọa đặc biệt nghiêm trọng đối với ChâuPhi: Nhóm Chuyên gia Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu đã cảnh báo vềhiện tượng nhiệt độ tăng, lượng mưa giảm, tiếp theo là hiện tượng sa mạc hóa,

sự suy giảm độ phì nhiêu của đất và đa dạng sinh học ở một số khu vực củachâu lục này

Các hậu quả về xã hội và chính trị là thảm khốc Tỷ lệ thất nghiệp vàmất an ninh bùng nổ Ở các vùng nông thôn, nông dân xưa nay làm ruộng,nhưng nay thì phần lớn đã ngừng làm việc vì sự biến đổi của các thị trườngcũng như sự điều chỉnh chính sách Từ sau cuộc khủng hoảng toàn cầu, tiến

bộ xã hội và dân chủ đã thắng nhưng sau đó vẫn xảy ra rất nhiều cuộc đấutranh, đó là một câu hỏi cần lời giải đáp Chỉ những tầng lớp chiếm ưu thế khi

có được thu nhập đáng kể từ hiện trạng đó thì mới tranh thủ xây dựng mốiquan hệ chặt chẽ với giới quyền lực

Theo các số liệu thống kê, dân số đô thị của châu lục này sẽ tăng từ 414 triệu đến hơn 1,2 tỷ người vào năm 2050 (47,3% trong độ tuổi 15-24 bị thất nghiệp trong năm 2011) Tỷ lệ nghèo đói giảm tổng thể nhưng số người nghèo đang gia tăng: năm 2012, 386 triệu người châu Phi sống dưới mức 1,25 USD/ngày.4 Tăng trưởng kinh tế lại gây ra khoảng cách giàu nghèo giữa các vùng và ngay trong một nước, đó cũng có thể là nguồn gốc của sự căng thẳng

và việc không phải lúc nào cũng có thể dự đoán một cuộc khủng hoảng.

Tại Châu Phi, các chính sách đã được áp đặt dưới sự hỗ trợ của Ngânhàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) từ những năm 1980 bằngbiện pháp "điều chỉnh cơ cấu" Hai tổ chức này đã tiến hành tư nhân hóa vàlàm giảm vai trò của các quốc gia, đã phá bỏ các rào cản thương mại, và đã

4Nguồn: [19, tr.3] (tạm dịch: Báo cáo Bộ Kinh tế và Tài chính, “Đối tác cho tương lai: 15 đề xuất cho một mối quan hệ kinh tế năng động mới giữa Châu Phi và Pháp”, 12/2013).

trao quyền khai thác các nguồn lực cho những công ty đa quốc gia nướcngoài Do đó, các quốc gia Châu Phi đã bị tước đoạt chính những tiềm năng,nguồn lực thuộc về chủ quyền của mình để phát triển những chính sách pháttriển nội sinh thích hợp.

Hình 1: Sáu nhà xuất khẩu lớn tại Châu Phi (từ năm 1990 đến năm 2011)5

Các chính sách trên đã được khuyến khích và nhận được sự đồng lõatích cực của nhiều nhà lãnh đạo, dẫn đến những thay đổi trong cách nghĩ, màhậu quả là kéo theo hiện tượng tham nhũng tài chính Mặc dù nhờ các chínhsách này, nhiều quốc gia đã được hưởng lợi trong một thời gian dài, đảm bảo

sự ổn định của lợi ích kinh tế và địa chiến lược của họ, nhưng nó cũng gâythiệt hại cho người dân Hiện tại, Châu Phi tiếp tục bị loại khỏi một phần củadòng chảy tài chính quốc tế và đầu tư nước ngoài Các điều kiện sống đãchững lại trong 10 năm, và sự suy giảm kinh tế được nhìn thấy ngay cả ở một

5 Nguồn: [19, tr.52].

phần vùng hạ Sahara6 Hầu hết các quốc gia thất bại trong việc làm giảm cáckhoản nợ của họ hoặc trong việc cung cấp các dịch vụ công cần thiết nhằmđạt được các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ: tiếp cận với giáo dục, y tế,nước sạch, v.v…

Như vậy, sau Chiến tranh lạnh, mỗi quốc gia đều cần phải điều chỉnhchiến lược phát triển, tập trung vào phát triển kinh tế để xây dựng sức mạnhthực sự Trong thời kỳ này, hòa bình thế giới được củng cố, nhưng ở nhiềukhu vực tình hình lại không ổn định với những cuộc nội chiến, xung đột quân

sự đẫm máu kéo dài, như ở khu vực bán đảo Ban-căng, một số nước ChâuPhi, Trung Á Do đó, chủ nghĩa khủng bố, làn sóng di dân, căng thẳng khuvực… đã gây ra những khó khăn, thách thức mới đối với hòa bình, và an ninhquốc tế trong bối cảnh mà hợp tác quốc tế là xu thế chính trong quan hệ quốc

tế từ sau Chiến tranh lạnh

1.2 Nhân tố khu vực

1.2.1 Khu vực Châu Âu

Phần này phân tích, nghiên cứu sự hợp tác về thương mại và viện trợphát triển, các nỗ lực để phát triển quan hệ đối tác giữa các châu lục, với Hộinghị thượng đỉnh Liên minh Châu Âu – Châu Phi, và cuối cùng là chiến lượccủa Châu Âu về an ninh và quốc phòng

1.2.1.1 Sự hợp tác của Châu Âu về thương mại và viện trợ phát triển

Hợp tác giữa Châu Âu và các nước thuộc Châu Phi, Caribê và TháiBình Dương – ACP - (phần lớn là ở Châu Phi) bắt đầu vào năm 1957 với việc

ký kết Hiệp ước Rome thành lập Cộng đồng Kinh tế Châu Âu (EEC) Phầnthứ ba của Hiệp ước vạch ra một hệ thống liên kết với các quốc gia và vùnglãnh thổ ở nước ngoài (các quá trình phi thực dân hóa mới chỉ được bắt đầu),

6Nguồn: [9, tr.3], (tạm dịch: Mặt trận Cánh tả, Vì một chính sách mới giữa Pháp và Châu

Phi, 2012, tr.3.

dựa trên các nguyên tắc tự do thương mại và hỗ trợ phát triển Phần thứ tư đềcập những sáng tạo của các Quỹ Phát triển Châu Âu (FED) do các nước thànhviên tài trợ Mục tiêu của nó là để hỗ trợ cho tất cả các chương trình đóng góp

về kinh tế, xã hội, văn hóa vào ACP cũng như các nước và vùng lãnh thổ ởnước ngoài (OCTs) nhằm tránh nguy cơ những quốc gia này rơi vào vùng ảnhhưởng của Liên Xô Mỗi Quỹ Phát triển Châu Âu FED được ký kết trong thờigian khoảng năm năm và được gia hạn, sửa đổi theo các Công ước Yaoundé,Lome, và Cotonou

Công ƣớc Yaoundé (1963-1975): Mở rộng chuyên môn hoá và vấn đề

thuộc địa: Công ước Yaoundé đầu tiên (Cameroon) được ký kết ngày20/07/1963 giữa 6 nước Châu Âu và 18 nước Châu Phi và Madagascar Côngước Yaoundé trao lợi ích thương mại và hỗ trợ tài chính cho các Thuộc địaChâu Phi cũ bằng cách đổi mới FED Về thương mại, Công ước bổ sung danhsách các sản phẩm nhiệt đới của các nước thuộc địa được có mặt ở thị trườngChâu Âu với các điều khoản tốt hơn so với khi chào bán trên thị trường thếgiới Điều này đánh dấu sự khởi đầu của “ưu đãi thương mại” khi tham giacác thị trường Châu Âu đối với hàng hóa của các nước mới độc lập Công ướccũng đảm bảo việc cho phép các cường quốc thực dân cũ cung cấp và xuấtkhẩu các sản phẩm nông nghiệp có chuyên môn cao của họ với mức giá được

tự do biến động Cần lưu ý rằng trong nhiều trường hợp, các công ty xuấtkhẩu các sản phẩm nhiệt đới Châu Phi có vốn và chịu sự quản lý của Châu Âu(như là một phần của sáu nước Châu Âu tại thời điểm đó), chủ yếu là ngườiPháp

Công ƣớc Lomé (1975-2000): Đổi mới thương mại và điều kiện viện

trợ Ký kết vào năm 1975 và tương ứng với FED thứ tư, Công ước Lomé đầutiên (Togo) nhằm đưa vào một số các quốc gia thịnh vượng chung trong

chương trình hợp tác, sau khi Vương quốc Anh gia nhập Cộng đồng Châu Âuvào năm 1972.

Xét về hỗ trợ tài chính, Công ước Lomé ưu tiên cho cơ sở hạ tầng (xâydựng đường giao thông, cầu cống, bệnh viện và trường học) cũng như các loạicây lương thực Những ưu tiên này được duy trì với Công ước Lomé II(1980) Công ước Lomé (1985) tiếp tục tài trợ cho cơ sở hạ tầng, nhưng ưutiên cho các dự án phát triển nông thôn để thúc đẩy an ninh lương thực vàchống sa mạc hóa và hạn hán

Việc đổi mới chính của Lomé IV (1990) được giới thiệu trong phiênbản của nó vào năm 1995 Điểm đổi mới căn bản nhất đó là vấn đề tôn trọngcác quyền con người, nguyên tắc dân chủ và tuân thủ pháp luật; Quy định việcphân bổ kinh phí khi tuân thủ những nguyên tắc này

Tóm lại, các Công ước Lomé chỉ cải thiện được một chút về điều kiệnsống, trình độ giáo dục và tình hình sức khỏe ở nhiều nước Châu Phi Trongsuốt thời gian thực hiện các công ước, sức mạnh của Châu Phi trong thươngmại quốc tế đã giảm và tổng quan tình hình kinh tế ở hầu hết các nước ChâuPhi đã xấu đi Thật vậy, các khu vực lục địa khác, nơi mà thương mại khôngchủ yếu dựa vào nguyên liệu thô hoặc ít xử lý, đã được hưởng lợi nhiều hơnnhờ vào toàn cầu hóa "Hệ thống Lomé" được coi là một khuôn khổ hợp tácmẫu mực của cơ chế Bắc-Nam, đã không đạt được mục tiêu đề ra, cụ thể là đểđảm bảo sự cất cánh kinh tế của nước được hỗ trợ Sự phát triển kinh tế đixuống bên cạnh các cuộc xung đột quốc tế và nội chiến đã xuất hiện ở nhiềunước Châu Phi

Bối cảnh quốc tế mới xuất hiện sau sự sụp đổ năm 1990 của khối XôViết và quá trình mở rộng Liên minh Châu Âu Viện trợ đã chuyển hướngsang miền Nam về phía Đông của Châu Âu Các nguyên thủ của nhiều nước

Châu Phi bị cáo tội biển thủ viện trợ phát triển công (trước đây điều nàykhông mấy khi được đề cập).

Hiệp định Cotonou (2000): Bình thường hóa quan hệ giữa Pháp và các

nước ACP Bối cảnh mới này đã dẫn đến việc ký kết Hiệp định Cotonou(Benin) vào ngày 23/06/2000 tạo ra sự đổi mới sâu sắc nội dung của quan hệđối tác giữa các nước ACP và Liên minh Châu Âu

Về mặt chính trị, đã được nêu trong Công ước Lomé, được cụ thể hóa

rõ ràng hơn Ví dụ, sẽ ngừng ngay lập tức sự trợ giúp trong trường hợp quyềncon người, nguyên tắc dân chủ và các quy định của pháp luật, bị vi phạmnghiêm trọng Các nguyên tắc "quản trị tốt" được thêm vào trong các thỏathuận mới như là một yếu tố cơ bản của quan hệ đối tác Lần đầu tiên xuấthiện trong Hiệp định việc kiểm soát luồng di cư giữa các nước EU và ACP,với việc lập ra một điều khoản tiêu chuẩn trong việc ACP tái tiếp nhận người

di cư về quốc gia gốc của họ khi họ bị phát hiện xuất hiện trái phép trên lãnhthổ của một thành viên EU Ngoài ra, bình đẳng giới, quản lý môi trường bềnvững và sử dụng tài nguyên thiên nhiên hợp lý cũng là một phần trong cácnguyên tắc hướng dẫn của Hiệp định

Phạm vi thương mại được đặt trong quan điểm của việc hội nhập củacác nước ACP trong nền kinh tế và tuân thủ các quy tắc toàn cầu từ Lomé vàcủa các thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO)

Về mặt xã hội, cuộc chiến chống đói nghèo là một mục tiêu trọng tâmcủa hợp tác Ở một phương diện nào đó thì các quốc gia Châu Phi đã bị chia

sẻ vì lợi ích của chính Châu Phi Đa phần các chính phủ có rất ít hoặc không

có dân chủ và chủ yếu là tham nhũng Xã hội dân sự được tổ chức kém, thiếucác đại diện của đủ nhiều tầng lớp Mặt khác, Châu Âu đẩy mạnh hợp tác kiđưa ra những khái niệm và điều kiện phức tạp, nhưng lại thiếu phương tiện vànăng lực để thực hiện chúng Viện trợ là một vấn đề chủ yếu dành cho các

quốc gia nhỏ Châu Âu và Châu Phi cùng có chung một quá khứ là thời kỳthuộc địa, nhưng cuối cùng lại ít có tham vọng chung, hay dự án chung chotương lai.

Cuối cùng, Liên minh Châu Âu (EU) đang tập trung phát triển kinh tếvới các khu vực đang phát triển khác, năng động hơn và do đó có khả năngnhập khẩu hàng hóa của Châu Âu nhiều hơn EU cũng có các hiệp địnhthương mại khu vực khác dựa trên các nguyên tắc của thương mại tự do, cũngtương đối thành công, ví dụ như với Mexico, Mercosur, v.v Hầu hết đó làcác nước đang phát triển, một phần xuất khẩu dựa trên các sản phẩm tương tựnhư ACP Các nước EU do đó tạo điều kiện tiếp cận thị trường nội địa củamình cho các đối thủ cạnh tranh Đây chính là sự xói mòn ưu đãi thương mạivốn đã được dùng để hỗ trợ cho các nước ACP

Như vậy, thương mại giữa Pháp và các quốc gia Châu Phi cận Saharakhi độc lập về cơ bản được điều chỉnh bởi các công ước đã ký kết ở cấp Châu

Âu, trong đó cũng bao gồm một chiều hướng hỗ trợ phát triển chính thức

Song song với thỏa thuận này là việc tổ chức các cuộc Hội nghị thượngđỉnh Liên minh Châu Âu (EU) và Châu Phi với các đại diện là các quốc giathành viên Châu Phi của Liên minh Châu Phi chứ không phải tất cả các thuộcđịa cũ của Châu Âu theo thuật ngữ "ACP"

1.2.1.2 Các Hội nghị thượng đỉnh Liên minh Châu Phi – Châu Âu

Để khuyến khích một cách tiếp cận mang tính lục địa, các Hội nghịthượng đỉnh Liên minh Châu Âu (EU) - Liên minh Châu Phi (AU) đã được tổchức AU gồm tất cả các nước Châu Phi, trừ Maroc và các nước bị đình chỉ vìđảo chính EU có 15 thành viên vào năm 2000 và 27 thành viên tại Hội nghịthượng đỉnh vào năm 2007, 2010 và 2014

Hội nghị thượng đỉnh đầu tiên được tổ chức tại Cairo vào năm 2000.Không có quyết định gì lớn được đưa ra, nhưng đã đánh dấu một quan hệ đốitác liên lục địa.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ hai năm 2007 đã dẫn đến việc thông quaChiến lược chung Liên minh Châu Âu - Phi (SCEA), bao gồm bốn lĩnh vực:Thúc đẩy hòa bình và an ninh là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển chínhtrị, kinh tế và xã hội; Tôn trọng quản trị dân chủ và quyền con người; Pháttriển thương mại và hội nhập khu vực; và Phản ứng với các vấn đề quan trọngtrong phát triển SCEA đã đánh dấu mong muốn thiết lập một quan hệ đối táctoàn cầu giữa Châu Phi và Châu Âu

Tuy nhiên, hội nghị thượng đỉnh thứ ba ở Tripoli trong năm 2010 mà lẽ

ra phải khởi động lại cuộc đối thoại giữa hai châu lục và làm sâu sắc thêmChiến lược thì nay lại đi đến một ngã rẽ khác Đại tá Gaddafi, người đứng đầunhà nước Libya, đã hướng cuộc thảo luận vào chủ đề thực dân, làm chệchhướng của hội nghị là bàn về phương hướng hợp tác giữa hai châu lục

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ tư (năm 2014) được tổ chức ở Brussels(Bỉ) Lãnh đạo hai châu lục cam kết tăng cường trợ giúp Cộng hòa Trung Phigiải quyết bạo lực đang lan rộng, nỗ lực giảm làn sóng tị nạn, đối phó với tìnhtrạng biến đổi khí hậu và hợp tác quốc tế

Sau sự xuất hiện và sự nổi lên của các cường quốc kinh tế mới trên thếgiới, Châu Âu không còn là đối tác độc quyền của Châu Phi Điều này làmtăng thêm các điều kiện thuận lợi hơn cho các cuộc đàm phán của các nướcChâu Phi

Nhìn chung, kể từ đầu những năm 1960, quan hệ giữa các quốc giaChâu Âu và Châu Phi chủ yếu dựa vào thương mại và hỗ trợ phát triển Pháp

đã tổ chức ngày một nhiều hơn các chương trình độc quyền thương mại vớiChâu Phi nhưng chỉ trong khuôn khổ các hiệp định ký kết giữa cộng đồng

Tuy nhiên, sự gia tăng của các cuộc xung đột từ làn sóng độc lập củacác nước Châu Phi là một yếu tố làm giảm hiệu quả của hợp tác kinh tế giữaChâu Phi và Châu Âu Sự thất bại trong hoạt động viện trợ phát triển dẫn đếnviệc hai châu lục cần nhanh chóng thiết lập những mối tương quan giữa anninh, ổn định và phát triển.

1.2.1.3 Chiến lược Châu Âu về an ninh và quốc phòng đối với khu vực Châu Phi

Pháp đã khuyến khích tạo ra một chính sách an ninh Châu Âu trong trật

tự đa phương với các can thiệp quân sự tại Châu Phi, nhưng Pháp vẫn giữ vaitrò trung tâm trong các hoạt động gìn giữ hòa bình của Châu Âu, bất chấp tínhsâu sắc của chính sách Châu Âu này

Năm 1992, Chính sách An ninh chung mới được nêu trong Hiệp ướcMaastricht Năm 1998, Chính sách An ninh chung được đổi thành Chính sách

An ninh và Quốc phòng chung, có hiệu lực vào năm 1999 Trong chính sáchnày, an ninh, quốc phòng, bao gồm các nhiệm vụ nhân đạo và cứu hộ, gìn giữhòa bình và sức mạnh chiến đấu, và kiến tạo hòa bình Trong số năm hoạtđộng quân sự mà Liên minh Châu Âu đã hoàn thành, thì có ba hoạt động liênquan đến khu vực Châu Phi cận Sahara

Sự trở lại của hoạt động hòa bình do Liên minh Châu Âu bên ngoàiChâu Âu (Artemis) thực hiện, được xây dựng để đảm bảo an ninh cho mộtthành phố của nước Cộng hòa Dân chủ Congo vào năm 2003, phần lớn dongười Pháp thực hiện Trong năm 2006, EU đã được phê duyệt gửi một độingũ 1.500 người theo dõi cuộc bầu cử ở Congo Nhiệm vụ này được điều phốibởi hai vị tướng, trong đó một người là người Pháp.7

7 Nguồn: [12, tr 37], (tạm dịch: Guinant Priscille, “Chính sách của Pháp tại Châu Phi cận

Sahara sau khi giành độc lập”, Luận văn Đại học Toulouse, 2012-2013).

Chiến dịch EUFOR Chad / RCA năm 2008 để bảo vệ người tị nạn vàcác trại di tản, là một sáng kiến của Tổng thống Pháp Một tướng Pháp đượcgiao vai trò chỉ huy lực lượng Châu Âu, và riêng Pháp đã đóng góp 1.800quân.8

Hiệp ước Lisbon có hiệu lực vào ngày 01/12/2009, do Pháp thảo lượcphần lớn, là một bước tiến tiếp tục làm sâu sắc hơn các chính sách quốc phòng

EU Cụ thể, Hiệp ước mở rộng lĩnh vực hành động "để hành động chung chocác nhiệm vụ giải trừ quân bị, tư vấn và hỗ trợ trong các vấn đề quân sự của

EU, ngăn ngừa xung đột và gìn giữ hòa bình và các hoạt động ổn định sauxung đột và cuộc chiến chống lại chủ nghĩa khủng bố"

Tuy nhiên, kể từ khi thực hiện hiệp ước này, không có hoạt động quân

sự nào mới được triển khai Chỉ có ba hoạt động quân sự đang được tiến hành,trong đó có một là thật sự quan trọng: Chiến dịch Atalante chống cướp biểnngoài khơi Somalia Chiến dịch này đã được đưa ra vào năm 2008, khi Phápgiữ vai trò Chủ tịch Liên minh Atalante giữ một vai trò là động mạch kinh tếquan trọng nhất trên thế giới (30% nguồn cung dầu trong EU và 70% lưulượng container đi qua đây9) Chiến dịch cũng góp phần bảo vệ các tàu củaChương trình Lương thực Thế giới (WFP) và các tàu có nhiệm vụ phòng,chống và đàn áp các hành vi vi phạm quyền ngoài khơi bờ biển Somali Pháp

là quốc gia đóng góp quân sự đầu tiên cho hoạt động này

Trong năm 2013, Liên minh Châu Âu để nước Pháp một mình tham giavào Mali nhằm ngăn chặn nhóm thánh chiến EU chỉ tham gia đào tạo tiểuđoàn Mali với EUTM Mali (Chương trình Đào tạo Liên minh Châu Âu), và

bổ nhiệm một vị tướng Pháp làm chỉ huy

8 Nguồn: [32], Bộ Quốc phòng Pháp,

http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operations-achevee/2008

eufor-tchad-rca/dossier/l- eufor-tchad-rca

9 Nguồn: [12, tr 37].

Như vậy, vị trí trung tâm của Pháp trong các hoạt động quốc phòngChâu Âu phản ánh các nguồn lực quân sự quan trọng của nó so với nhữngquốc gia khác trong EU Pháp có nhà máy điện hạt nhân, cũng như Vươngquốc Anh, và có quân đội lớn nhất Tây Âu.

Hơn nữa, không có nhiều quốc gia ở Châu Âu có quan hệ lịch sử vớiChâu Phi chặt chẽ như Pháp, và một số quốc gia e ngại bị sa vào một cuộc táichinh phục Châu Phi của Châu Âu Tất cả những yếu tố này, cũng như việccắt giảm ngân sách ngày càng mạnh mẽ cho thấy sự khó khăn cho một sứcmạnh quốc phòng tổng hợp của Châu Âu là điều dễ hiểu

Tuy nhiên, Liên minh đã thống nhất về sự cần thiết cấu trúc Lực lượngChâu Phi để bảo đảm an ninh cho lục địa của mình Trong mục tiêu đó, QuỹHòa bình Châu Âu được thành lập để tài trợ cho các tổ chức khu vực ChâuPhi

Quỹ Hòa bình Châu Âu ở Châu Phi: Châu Âu mong muốn đảm bảo

an ninh cho Châu Phi, bên cạnh việc thúc đẩy phát triển bằng sự can thiệptrực tiếp, còn cần đến cách trao quyền tổ chức khu vực Châu Phi cho Liênminh Châu Phi, đặc biệt trong vấn đề an ninh Điều này đồng nghĩa với việcmục tiêu hỗ trợ tài chính từ Liên minh Châu Âu có sự đổi mới, và vì thế mộtcông cụ mới đã được tạo ra vào năm 2003: Quỹ Hòa bình Châu Âu ở ChâuPhi

Trong năm 2007, 100.000.000 euro được phân bổ cho xây dựng khảnăng Kiến trúc Hòa bình Châu Phi và An ninh của các tổ chức khu vực, mụcđích là giúp tạo ra một cơ chế cảnh báo sớm và xác định một chính sáchphòng chống và quản lý xung đột 600.000.000 euro được phân bổ cho Hỗ trợcác hoạt động hòa bình Ví dụ, Nhiệm vụ Liên minh Châu Phi tại Somalia(AMISOM) và Nhiệm vụ củng cố hòa bình tại Cộng hòa Dân chủ Congo(MICOPAX) đã được hưởng lợi từ các quỹ này Cuối cùng, 15.000.000 euro

là dành cho các "Cơ chế phản ứng sớm", đó là giai đoạn đầu của quá trìnhhoạt động chuẩn bị các hoạt động hỗ trợ và hòa bình.10

Tại Hội nghị thượng đỉnh Liên minh châu Âu (EU) - Liên minh châuPhi (AU) lần thứ tư (năm 2014), Chủ tịch Ủy ban châu Âu Manuel Barrosotuyên bố rằng EU sẽ huy động 800 triệu euro cho Quỹ Hòa bình Châu Phitrong 3 năm tiếp đó Theo Chủ tịch Manuel Barroso, Châu Phi và châu Âuluôn là đồng minh không thể tách rời, AU và EU là hai đối tác tôn trọng lẫnnhau, cùng quyết tâm xây dựng một tương lai hòa bình, dân chủ và thịnhvượng cho nhân dân của hai châu lục Từ năm 2007 đến 2013, EU và cácquốc gia thành viên đã tài trợ 140 tỷ euro, mỗi năm 20 tỷ euro, cho Quỹ pháttriển Châu Phi (ODA) Lần này, EU còn cam kết sẽ tiếp tục duy trì mức tài trợtrên trong giai đoạn 2014-2020, và đề xuất huy động 1 tỷ euro cho một dự án

hỗ trợ sự sáp nhập liên Châu Phi Ngoài ra, EU cũng huy động một ngân sáchkhoảng 300 triệu euro hỗ trợ trao đổi và học bổng cho sinh viên Châu Phihoặc hỗ trợ các nhà nghiên cứu trong khuôn khổ chương trình Eramus+.11

Cần nhận thấy rằng việc xây dựng một Châu Âu về an ninh, quốcphòng là không dễ dàng, vì các lý do như khả năng phòng thủ của các nướcChâu Âu là khác nhau, ngân sách hạn chế và chính sách ưu tiên của mỗi quốcgia Dù dưới mác là Châu Âu thì Pháp vẫn giữ vai trò hàng đầu trong việc canthiệp quân sự ở Châu Phi

Châu Âu đang gắn bó chặt chẽ với an ninh và sự thịnh vượng của ChâuPhi Một Châu Âu mạnh mẽ cần một Châu Phi mạnh mẽ Châu Âu và ChâuPhi không có cùng sự lựa chọn nhưng có thể cùng nhau hành động, đoàn kết

vì số phận của họ vẫn còn bị trói buộc

10 Nguồn: [28], Ủy ban Châu Âu,

http://www.ec.europa.eu/europeaid/where/acp/region-cooperation/peace/index_fr.htm

11 Nguồn: [33].

1.2.2 Các nước lớn

Châu Phi, vùng đất của cuộc đối đầu giữa hai khối trong Chiến tranhlạnh, không hề bị bỏ rơi sau sự sụp đổ của Bức tường Berlin Sau khi kết thúcmột thế giới lưỡng cực, lục địa Châu Phi tiếp tục thu hút sự quan tâm khôngchỉ của Hoa Kỳ, và của Pháp, mà còn của cả các cường quốc mới nổi: Brazil,Nga, Ấn Độ và Trung Quốc (BRIC), với việc triển khai các chiến lược hiệndiện trên lục địa đen, thực hiện các quyền hạn đã tạo ra một cuộc cạnh tranhvới các tình huống xung đột lẫn nhau và qua đó làm xáo trộn sự hiện diệntruyền thống của Pháp

Hình 2 Thị trường các nước BRIC tại Châu Phi từ 1990 đến 201112

1.2.2.1 Sự trỗi dậy của Trung Quốc ở Châu Phi

Để giành chiến thắng ở Châu Phi, Trung Quốc đã sử dụng hầu hết cácphương pháp từng được Pháp dùng: tổ chức các diễn đàn, nhân quan hệ đối

12 Nguồn: [19, tr.47].

tác kinh tế, thực hiện hỗ trợ phát triển, không những thế Trung Quốc còn sửdụng "quyền lực mềm" là văn hóa.

Kể từ tháng 10/2000, Bắc Kinh đưa ra Diễn đàn hợp tác Trung Châu Phi (FOCAC) được tổ chức 3 năm một lần để tái lập quan hệ kinh tế vàchính trị giữa Trung Quốc và lục địa đen, tương tự như Hội nghị thượng đỉnhPháp-Châu Phi FOCAC 1 (năm 2000) thu hút sự tham gia của 44 quốc giaChâu Phi, gần đây nhất ở FOCAC 5 (năm 2012) thì con số này đã là 50 CácFOCAC đóng góp chính thức vào việc thiết lập một trật tự chính trị và kinh tếquốc tế mới trong thế kỷ XXI, những thách thức của toàn cầu hóa kinh tế,tăng cường hợp tác giữa Trung Quốc và Châu Phi và thúc đẩy sự phát triểnchung Hàng trăm thỏa thuận hợp tác (kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa, dulịch, y tế, nghiên cứu) được ký kết thông qua các FOCAC

Quốc-Năm 2004, kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và Châu Phi lên tới

18 tỷ USD, và con số này tăng gấp ba lần trong năm 2008 Trong năm 1980,thương mại giữa Trung Quốc và thương mại Châu Phi hầu như không tồn tại,Bắc Kinh chỉ trở thành đối tác thương mại lớn thứ ba của Châu Phi từ năm

2005, sau Mỹ và Pháp và đứng trước cả Vương quốc Anh và Italy.13

Từ năm 2009, Trung Quốc đã thay thế nước lớn của Châu Âu hay Hoa

Kỳ như đối tác thương mại lớn nhất của Châu Phi Thương mại hai chiều đãtăng gấp bốn lần trong bảy năm Giữa năm 2010 và năm 2011, con số này đãtăng từ 127 tỷ USD lên 166 tỷ, ngang với tổng thương mại Trung Quốc-Đức.14

Ngoài ra, trong năm 2006 Trung Quốc tăng thêm chính sách hỗ trợ pháttriển Thật vậy, Trung Quốc xóa nợ cho Châu Phi đến 1,3 tỷ USD, tuyên bốthành lập một quỹ phát triển Trung Quốc-Châu Phi 5 tỷ USD và khuyến khích

13 Nguồn: [12, tr 40-41].

14 Nguồn: [12, tr 45].

nhập khẩu các sản phẩm Châu Phi với thuế thấp hơn Cuối cùng, Trung Quốccam kết trong năm 2006 sẽ xây dựng 30 bệnh viện, cung cấp 30 triệu USDcho cuộc chiến chống sốt rét và thành lập 100 trường nông nghiệp ở châu lụcnày.15

Cuối tháng 9/2015, trong chuyến công du Hoa Kỳ và Liên Hiệp Quốc,ông Tập Cận Bình đã đưa ra hàng loạt cam kết tài chính, được đánh giá là rấthoành tráng, tổng cộng 6,2 tỷ USD hỗ trợ Liên Hiệp Quốc gìn giữ hòa bình ởChâu Phi, thực hiện mục tiêu phát triển toàn cầu 2015, giúp các nước đangphát triển chống biến đổi khí hậu Kết quả này có được từ những bước đi đầutiên của Trung Quốc đến Châu Phi.16

Với những biện pháp này, Trung Quốc bắt đầu viện trợ phát triển songphương, cũng như những thiết lập của Pháp và Vương quốc Anh ở Châu Phi.Với chính sách này, Trung Quốc đang tìm cách nâng cao hình ảnh của mìnhtrong mắt các quốc gia Châu Phi, tăng cường ảnh hưởng của Trung Quốc trênlục địa đen để cạnh tranh với sự có mặt của các cường quốc phương Tây

Sử dụng “quyền lực mềm” thông qua các FOCAC: Năm 2006, Chủ

tịch Hồ Cẩm Đào tuyên bố rằng "sự tăng cường của Trung Quốc và ảnhhưởng quốc tế phải được phản ánh trong cả "sức mạnh cứng" bao gồm kinh

tế, khoa học và công nghệ, quốc phòng, và trong "quyền lực mềm" như vănhóa" Tuyên bố này giải thích việc thành lập, sau FOCAC năm 2000, QuỹTrung Quốc dành cho Phát triển Nguồn nhân lực Châu Phi Tổ chức này đã tổchức tiếp nhận vào các trường đại học Trung Quốc hàng ngàn sinh viên ChâuPhi được hưởng học bổng của Chính phủ Trung Quốc (10.000 trong năm2008), cũng như gửi các chuyên gia Trung Quốc đến Châu Phi để đào tạonguồn nhân lực cho Châu Phi, tương tự như cách làm của Pháp để mỗi năm

15 Nguồn: [12, tr 43].

16 Nguồn: [36].

có hàng ngàn sinh viên Châu Phi trong các trường đại học ở nước này và gửicộng tác viên dân sự ở Châu Phi.17

Các sáng kiến trên cho thấy mong muốn phát triển giao lưu văn hóa củaTrung Quốc tương tự như những gì mà Cơ quan Hợp tác Văn hóa và Kỹ thuật(ACCT) của Pháp đã làm ở Châu Phi

Cuộc tấn công của văn hóa cũng được thực hiện thông qua sự phát triểncủa các Viện Khổng Tử ở Châu Phi theo mô hình liên minh Pháp để truyền bángôn ngữ và văn minh Trung Quốc Ở cấp phương tiện truyền thông, TrungQuốc đã xây dựng và phát sóng FM lần đầu tiên ở Châu Phi vào năm 2006.Hãng tin Tân Hoa Xã (Trung Quốc) đang mở rộng mạng lưới của mình trênlục địa này, nơi mà nó đã có 20 văn phòng

Mong muốn truyền bá và phổ biến văn hóa của Trung Quốc đi theo môhình của Pháp là rất rõ ràng Tuy nhiên, sẽ mất thời gian cho văn hóa TrungQuốc có thể cạnh tranh với nền văn hóa Pháp, vì ngôn ngữ Trung Quốc hoàntoàn xa lạ với giới thượng lưu Châu Phi, bởi họ vốn chỉ nói tiếng Anh hoặctiếng Pháp Việc học ngôn ngữ Trung Quốc, chỉ có thể có ở một vài cá nhân

có động cơ

1.2.2.2 Cuộc tấn công của Mỹ vào Châu Phi

Tấn công kinh tế: Một trong những mục tiêu lâu dài của chính sách

đối ngoại của Mỹ ở Châu Phi là tự do xuất nguyên vật liệu Một điều kiện tiênquyết để đạt được mục tiêu đó là bình định và giải quyết các cuộc xung đột vũtrang, bao gồm cả việc xóa bỏ chủ nghĩa khủng bố, trong khu vực thế giớingầm giàu có ở Châu Phi Tuy nhiên, chính sách tích cực này vấp phải vấn đềcạnh tranh với các cường quốc khác đã có mặt ở đây từ trước, đặc biệt là vớiPháp – nước đã có thời gian dài coi Châu Phi như "ở nhà mình"

17 Nguồn: [12, tr 44].

Các lợi ích dầu mỏ đang được Pháp và Mỹ cạnh tranh trực tiếp, ví dụ ởCongo - Brazzaville, nơi Công ty Occidental Petroleum của Mỹ đã quản lý vàđạt được một chỗ đứng vững chắc; và ở Chad, Gabon, Angola là vùng màCông ty Chevron của Mỹ đang dần để rơi vào tay Công ty Elf của Pháp.

Hơn nữa, Washington đã vận động chống lại các khu vực đồng franc,nơi đã có sự ổn định tiền tệ tính đến nay của một số nước Châu Phi nói tiếngPháp

Tấn công chính trị: Chính phủ Mỹ ngày càng trở thành đối tác thay

thế mạnh hơn ở các quốc gia Trung và Tây Phi, nơi Pháp từ lâu đã có mộtnguồn thu an toàn Đầu những năm 1990, các đại sứ của Mỹ tham gia vàocuộc chiến về quyền con người, hành xử đúng theo chế độ dân chủ mới màChâu Phi phải đối mặt Họ không ngần ngại chơi các quân bài của các đối thủ

để chống lại các quyền hạn hiện tồn tại, chỉ ra rằng nước Pháp đang gặmnhấm chế độ độc tài tham nhũng vẫn cố duy trì ảnh hưởng của mình ở ChâuPhi

Đôi khi kết quả của các cuộc bầu cử còn cho thấy bộ mặt của Pháp –

Mỹ thông qua sự hỗ trợ của nước này hay nước khác

Washington đã tạo ra các tổ chức kinh tế và quân sự dù ít hay nhiều đều

có sự cạnh tranh với các tổ chức của Pháp Ví dụ như: Sáng kiến CrisisResponse Phi (ACRI) được thực hiện bởi chính quyền Clinton, được chínhquyền Bush điều chỉnh trong Chiến dịch Hỗ trợ Đào tạo Dự phòng (ACOTA)nhằm mục đích hiện đại hóa và huấn luyện quân đội Châu Phi cho các hoạtđộng duy trì hòa bình Đạo luật Cơ hội tăng trưởng cho Châu Phi (AGOA),

mở cửa thị trường cạnh tranh cho hàng hóa có xuất xứ Châu Phi được nhậpkhẩu vào Mỹ và Hiệp định Cotonou giữa các nước EU và ACP

Tấn công ngoại giao: Năm 1996, Ngoại trưởng Warren Christopher

đến Châu Phi và tuyên bố rằng "Đã qua thời kỳ các cường quốc bên ngoài cóthể coi như miền riêng của họ"

Đầu những năm 2000 chứng kiến sự phục hồi mối quan tâm của Mỹ đốivới Châu Phi với sự gia tăng đáng kể số lượng các chuyến thăm chính thứccấp cao của Mỹ đến lục địa này Các chuyến công du của Tổng thống BillClinton (năm 1998 và 2000), việc tổ chức Hội nghị cấp Bộ trưởng đầu tiên

Mỹ - Châu Phi (năm 1999), các hoạt động của Tướng Colin Powell, Thammưu trưởng và Tổng thống George W.Bush (vào năm 2003) và cuối cùng làchuyến thăm của Tổng thống Barack Obama trong năm 2015 cho thấy sự sẵnsàng xem xét lại vị trí của Châu Phi trong hệ thống quyền lực toàn cầu củaMỹ

Tuy nhiên, như Pháp, Mỹ bây giờ phải đối đầu với sự cạnh tranh củaTrung Quốc, đặc biệt là trong việc tiếp cận với các nguồn nguyên nhiên liệu

và quan trọng nhất trong số đó là dầu lửa

1.2.2.3 Sự quan tâm ngày càng tăng của các cường quốc khác tại Châu Phi

Đầu những năm 1990, khi Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa XôViết sụp đổ, khoảng trống quyền lực tại Châu Phi của họ đã tạo cơ hội chonhiều nước lớn khác nhảy vào thay thế Sự hiện diện gần đây của các nướcnày ở Châu Phi phản ánh không những nhu cầu ngày càng tăng của họ đối vớinguyên liệu và năng lượng, cũng như nhu cầu tìm kiếm các cơ hội kinh doanhmới, mà còn cho thấy tham vọng tìm kiếm ảnh hưởng quốc tế cho họ một ghếthường trực trong Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc Đổi lại, các nhà lãnh đạoChâu Phi có cơ hội gia tăng và đa dạng hóa các đối tác để từ đó thoát khỏi áplực của phương Tây về vấn đề nhân quyền và dân chủ