Văn miếu hà nội giai đoạn 1884 1945 (qua tài liệu lưu trữ) 001

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Dưới thời quân chủ giai đoạn từ thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XIX, các bộ chính sử như: Đại Việt sử ký toàn thư Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký tục biên tập thể tác giả

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

Mã số: 60 22 54

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phan Phương Thảo

Hà Nội 2013

CHƯƠNG 1: Tổng quan về Văn Miếu Hà Nội giai đoạn 1884 -1945 10

1.2 Văn Miếu Hà Nội dưới sự quản lý chính quyền thuộc địa Pháp 18

giai đoạn 1884-1945

CHƯƠNG 2: Quản lý, Tế lễ ở Văn Miếu Hà Nội giai đoạn 1884- 40 1945

2.2.1 Tế lễ ở Văn Miếu Hà Nội trước 1884 482.2.2.Tế lễ ở Văn Miếu Hà Nội giai đoạn 1884-1945 50

CHƯƠNG 3: Tu sửa Văn Miếu Hà Nội giai đoạn 1884-1945 61

3.1 Tu sửa Văn Miếu Thăng Long – Hà Nội qua các thời kỳ lịch sử 61

3.2.1 Tính đặc thù của việc tu sửa Văn Miếu giai đoạn 1884-1945 65

PHỤ LỤC

Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội đầu thế kỷ XX qua hình

ảnh Một số văn bản, giấy tờ lưu trữ liên quan dến Văn Miếu Hà

Nội giai đoạn 1884-1945

TÀI LIỆU THAM KHẢO

VĂN MIẾU HÀ NỘI GIAI ĐOẠN 1884-1945

QUA TÀI LIỆU LƯU TRỮ

Từ lâu, Văn Miếu – Quốc Tử Giám Thăng Long - Hà Nội đã trở thành đốitượng được nhiều học giả trong nước và quốc tế quan tâm, nghiên cứu Hiện đã

có rất nhiều tư liệu, sách, báo, bài nghiên cứu, luận văn, đề tài khoa học… viết

về Văn Miếu – Quóc Tử Giám trên nhiều góc độ khác nhau, trong các thời kỳlịch sử từ thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XXI

Tuy nhiên, trong giai đoạn 1884-1945 (tức là từ khi Văn Miếu Hà Nội bịquân đội viễn chinh Pháp biến thành khu vực quân sự và đặt dưới sự quản lý củachính phủ bảo hộ Pháp cho đến khi đất nước giành được độc lập - chính phủViệt Nam Dân chủ Cộng hòa tham gia quản lý, bảo tồn Văn Miếu), do thiếu tưliệu nên việc nghiên cứu về Ngôi miếu vẫn còn những khoảng trống

Trong khi sưu tầm tư liệu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I thuộc Cục Vănthư và Lưu trữ Nhà nước, tôi đã phát hiện ra nhiều công văn, giấy tờ hành chính

có liên quan đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám hiện đang lưu giữ trong các phônglưu trữ: Sở Địa chính và Nhà cửa Thành phố Hà Nội, phủ Thống sứ Bắc Kỳ, tòaĐốc lý Hà Nội, tòa Công sứ Hà Đông Nguồn sử liệu này đã giúp phát lộ nhiềuthông tin mới về lịch sử của Văn Miếu Hà Nội trong giai đoạn 1884-1945 Vìthế, để có cách nhìn hệ thống và đảm bảo tính liên tục về thời gian và khônggian trong quá trình nghiên cứu về Văn Miếu – Quốc Tử Giám Thăng Long - Hà

Nội, tôi quyết định tìm hiểu kỹ về Ngôi miếu trong giai đoạn này và chọn Văn Miếu HàNôị giai đoaṇ 1884-1945 làm đề tài cho luận văn Thạc sĩ của mình.

2 Mục đích nghiên cứu:

Khi lựa chọn đề tài:

Văn Miếu Hà Nội giai đoạn 1884-1945 qua tài liệu lưu trữ

Tôi mong muốn đi sâu làm rõ những biến đổi của Văn Miếu trên cảphương diện công năng sử dụng và diện mạo công trình Trên cơ sở đó, khắchọa lại hiện trạng kiến trúc, việc quản lý, tu sửa, tổ chức tế lễ tại đây, cũng nhưlàm rõ thái độ ứng xử của người Việt và chính sách hai mặt của chính phủ bảo

hộ Pháp đối với Văn Miếu Hà Nội nói riêng và các di tích khác ở Hà Thành nóichung trong giai đoạn 1884-1945 Qua đấy, chứng minh được vai trò và sự tồntại liên tục của Văn Miếu Hà Nội trong tiến trình lịch sử Việt Nam

Cũng cần nhấn mạnh rằng: Từ xưa đến nay, tên gọi thông dụng của Ngôimiếu này thường được các nhà nghiên cứu sử dụng là “Văn Miếu - Quốc TửGiám” Riêng trong luận văn này, tôi lựa chọn cách gọi ngắn gọn là “Văn Miếu

Hà Nội” để chỉ cả quần thể công trình với hai lý do:

Thứ nhất, từ năm 1837, sau khi học đường Phủ Hoài Đức (tức trườngQuốc Tử Giám Thăng Long thời Nguyễn) bị dỡ bỏ để xây điện Khải Thánh thờcha mẹ của Khổng Tử và các Tiên hiền thì toàn bộ khu vực này đã mất đi chứcnăng giáo dục và chỉ còn lại một chức năng duy nhất là nơi thờ tự1

1 Quốc sử quán triều Nguyễn (1963), Đại Nam thực lục, NXB sử học, Hà Nội, tập 19, tr 266.

Thứ hai, tên gọi “Văn Miếu” hay “Văn Miếu Hà Nội” là tên gọi chínhthức của Ngôi miếu được sử dụng trong các công văn hành chính giai đoạn1884-1945.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Dưới thời quân chủ (giai đoạn từ thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XIX), các bộ

chính sử như: Đại Việt sử ký toàn thư (Ngô Sĩ Liên), Đại Việt sử ký tục biên (tập thể tác giả triều Lê), Đại Việt sử ký tiền biên (Ngô Thì Sĩ), Khâm định Việt sử

thông giám cương mục, Đại Nam thực lục (Quốc sử quán triều Nguyễn)…đã ghi

chép lại nhiều sự kiện liên quan đến việc xây dựng, tu sửa, tế lễ và giảng dạy học tập Nho giáo tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám Thăng Long - Hà Nội Các quichế về thi cử, giám sinh, chế độ đãi ngộ tiến sĩ và mô tả về kiến trúc của Văn

-Miếu – Quốc Tử Giám thời kỳ này cũng được ghi lại khá chi tiết trong các sách:

Kiến văn tiểu lục (Lê Quí Đôn), Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy

Chú), Lịch triều tạp kỷ (Ngô Cao Lãng)…vv.

Cuối thế kỷ XIX, các học giả Pháp bắt đầu quan tâm nghiên cứu về Ngôi

đền Năm 1887, G.Dumoutier xuất bản cuốn “Các ngôi chùa cổ ở Hà Nội” 2 mô

tả khá chi tiết toàn bộ kiến trúc Văn Miếu Hà Nội (kèm thêm bản dịch Pháp ngữnội dung của bài ký khắc trên tấm bia Tiến sĩ khoa thi Đại Bảo 1442)

Đầu thế kỷ XX, ngày càng có nhiều các tác giả Việt Nam và quốc tế viết

về Văn Miếu Năm 1913, Léonard Arousseau đăng bài “Ngôi đền hòa bình”

(Văn Miếu Hà Nội) dài 12 trang trên tạp chí Đông Dương, thuật những gì ông

trông thấy khi đến thăm Văn Miếu Tác giả Nhật Bản Ito Chu Ta trên tờ nhật báo Tokyo Gakuho3 cũng có một bài mô tả về Kiến trúc Đông kinh, trong đó cónhắc đến Công trình kiến trúc Khổng giáo (Văn Miếu) Tác giả người Nga

Pôliacốp trong tác phẩm Sự phục hưng của nước Đại Việt thế kỷ X-XIV còn đưa

ra nhiều luận điểm tỏ ý nghi ngờ về niên đại thành lập Văn Miếu (năm 1070)

2 G.Dumoutier (1887), Les pagodes de Hanoi, Etudes d’archéologie et d’épigraphie annamites.H.Scheneider,

hiện lưu giữ tại Thư viện Quốc gia Hà Nội, M6585.

3 Journal de la société Orientale, tome II, III, page 362-403.

Một số tác giả Việt Nam khác như: Trần Hàm Tấn, Trần Văn Giáp …cũng viết

nhiều bài giới thiệu khái quát về kiến trúc và 82 tấm bia tiến sĩ tại Văn Miếu HàNội đăng rải rác trên các tạp chí của Viễn đông Bác cổ Pháp

Từ sau năm 1975, đặc biệt là trong vòng 20 năm trở lại đây, ngày càng có

nhiều đầu sách, báo, luận văn viết về Văn Miếu – Quốc Tử Giám như: Quốc Tử

Giám và Trí tuệ Việt Nam (Đỗ Văn Ninh) giới thiệu về Trường Quốc Tử Giám

và giá trị của 82 tấm bia tiến sĩ, Văn Miếu – Quốc Tử Giám Thăng Long – Một

biểu tượng của văn hoá Việt Nam (Đặng Đức Siêu, Nguyễn Quang Lộc) – cuốn

sách giới thiệu tổng quan về Văn Miếu dành cho khách du lịch, Văn Miếu –

Quốc Tử Giám và chế độ đào tạo tuyển chọn quan chức thời Lê sơ (Đặng Kim

Ngọc) đề cập đến vai trò giáo dục, đào tạo nhân tài của Quốc Tử Giám, Văn

Miếu – Quốc Tử Giám Thăng Long – Trường Nho học cao cấp (Nguyễn Thị

Hồng Hà) – đề tài nghiên cứu về việc giảng dạy – học tập Nho học tại Quốc Tử

Giám, luận văn Văn Miếu – Quốc Tử Giám và hệ thống Văn miếu, Văn từ, Văn

chỉ (qua tư liệu chủ yếu ở Hà Nội và khu vực phụ cận) của Đỗ Thị Hương Thảo

khảo cứu về hệ thống di tích Nho học tại Thăng Long xưa… Ngoài ra, còn rấtnhiều bài viết giới thiệu khái quát lịch sử hình thành và phát triển của Văn Miếu– Quốc Tử Giám hoặc thân thế sự nghiệp của các danh nhân có tên trên bia tiến

sĩ đăng tải trên các sách, báo, tạp chí chuyên ngành khác

Trung tâm hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám từ khi

thành lập (1988) đến nay đã thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học: Văn Miếu

và hệ thống giáo dục khoa cử Nho giáo Việt Nam, Văn Miếu và việc lưu danh các danh nhân Việt Nam hiện đại, Các giải pháp quản lý, bảo vệ và tu bổ tôn tạo các di chỉ Nho học Việt Nam, Bảo tồn và phát huy giá trị 82 bia tiến sĩ; xuất

bản nhiều sách, tạp chí: Văn Miếu – Quốc Tử Giám Thăng Long, Di sản Hán –

Nôm Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Văn Miếu – Quốc Tử Giám và chế độ khoa cử Việt Nam; tổ chức nhiều hội thảo khoa học như: Hội thảo Văn Miếu – Quốc Tử Giám và hệ thống di tích Nho học Việt Nam, Hội nghị khoa học các đơn vị quản

lý di tích Nho học Việt Nam, Hội nghị bảo tồn và phát huy giá trị di tích Nho

học, Hội thảo khoa học về thân thế sự nghiệp của các Tế tửu, Tư nghiệp Quốc

Tử Giám: Nguyễn Nghiễm, Khiếu Năng Tĩnh, Nhữ Đình Toản …Nội dung của

các tư liệu này chủ yếu đi sâu nghiên cứu về lịch sử hình thành, phát triển củaVăn Miếu – Quốc Tử Giám từ thời Lý đến đầu thời Nguyễn, kiến trúc ngày nay,việc bảo tồn phát huy giá trị và hệ thống các di tích, danh nhân Nho học

Như vậy, ngoại trừ một số mô tả khái quát về kiến trúc, bia tiến sĩ trongcác tác phẩm của: Dumoutier, Arousseau, Trần Hàm Tấn, Trần Văn Giáp, ĐỗVăn Ninh,Trung tâm hoạt động VHKH Văn Miếu – Quốc Tử Giám…, cho đếnnay chưa hề có một công trình nào đi sâu nghiên cứu về Văn Miếu Hà Nội dưới

thời Pháp thuộc Vì vậy, tôi hy vọng luận văn sẽ góp phần làm rõ hơn về sự tồn

tại và thực trạng của Ngôi miếu trong giai đoạn 1884-1945

3 Đối tượng, phương pháp nghiên cứu

Như trên đã trình bày, đối tượng nghiên cứu của luận văn là Văn Miếu Hà

Nội giai đoạn 1884-1945.

Không gian nghiên cứu là toàn bộ khuôn viên Văn Miếu, bao gồm cả 2khu vực: khu ngoại tự (hồ Văn, vườn Giám) và khu nội tự (Văn Miếu và Quốc

Tử Giám) Tuy nhiên, trong giai đoạn 1884-1945, do trường Quốc Tử Giám đã

bị dỡ bỏ và chuyển thành nơi thờ tự nên trọng tâm nghiên cứu tập trung vào khuvực Văn Miếu trong mối liên hệ với hồ Văn, vườn Giám và cụm di tích ĐiệnKhải Thánh, điện thờ Mẫu (hai công trình được xây dựng thời Nguyễn trên nền

cũ của trường Quốc Tử Giám)

Nguồn tư liệu chủ yếu được sử dụng trong luận văn là các công văn, giấy

tờ, bản đồ lưu trữ tiếng Pháp hiện lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I và

và các tài liệu, hình ảnh có liên quan khai thác tại Trung tâm Viễn đông Bác cổPháp, Viện Thông tin Khoa học Xã hội, thư viện Trung tâm hoạt động VHKHVăn Miếu - Quốc Tử Giám và một số thư viện khác tại Hà Nội

Luận văn được thực hiện theo qui trình và các phương pháp sau:

- Sưu tầm tài liệu liên quan đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám Thăng Long –

Hà Nội từ các nguồn: lưu trữ, chính sử và các kênh sử liệu khác

- Thực hiện phê phán sử liệu (trong, ngoài), phân loại sử liệu theo từng loại hình riêng.

- Trực tiếp dịch thuật toàn bộ khối tư liệu tiếng Pháp ra tiếng Việt

- Thống kê, phân loại các sự kiện lịch sử liên quan đến Văn Miếu ThăngLong - Hà Nội trong các tư liệu đã thu thập được theo từng nội dung cụ thể trên

cả hai lát cắt lịch đại và đồng đại

- Phân tích, tổng hợp nội dung các sự kiện liên quan đến Văn Miếu HàNội giai đoạn 1884-1945, so sánh, đối chiếu, kiểm tra tính chính xác của thông tinthông qua các các nguồn tư liệu chính sử, văn bia, bài nghiên cứu…viết về VănMiếu – Quốc Tử Giám Thăng Long - Hà Nội trong cả tiến trình lịch sử

- Đặt Văn Miếu Hà Nội trong bối cảnh lịch sử của thành phố Hà Nội vàViệt Nam giai đoạn 1884-1945, kiểm chứng lại tính xác thực và logic của các sựkiện thu thập được

- Kết nối, tổng hợp, suy luận logic hệ thống thông tin, khắc họa lại thựctrạng của Văn Miếu Hà Nội giai đoạn 1884-1945 theo từng chủ đề, trên cơ sở đóđưa ra các nhận xét, đánh giá riêng cho từng phạm trù nội dung; Cuối cùng rút

ra kết luận chung cho toàn bộ đề tài nghiên cứu

4 Đóng góp của luận văn

- Phản ánh số phận thăng trầm của Văn Miếu Hà Nội dưới sự quản lý củaChính phủ bảo hộ Pháp; làm rõ những chuyển biến của Ngôi miếu trên cả hai

phương diện: công năng sử dụng và diện mạo công trình Qua đóchứng minh sự tồn tại liên tục của Văn Miếu Thăng Long - Hà Nội trong tiến trình lịch sử Việt Nam cũng như khẳng định vai trò của Văn Miếu Hà Nội nói riêng và Nho học nói chung trong lòng xã hội nước ta đầu thế kỷ XX

- Khắc họa lại hiện trạng: kiến trúc, thờ tự, quản lý, tu sửa và tổ chức tế lễtại Văn Miếu Hà Nội 1945, cũng như phản ánh tinh thần đấu tranh bảo vệ di sảnvăn hóa dân tộc của nhân dân Hà thành và thái độ ứng xử của chính phủ bảo hộPháp đối với các di tích bản địa trong giai đoạn 1884-1945

- Xác định niên đại của một số hiện vật, công trình kiến trúc tại Văn Miếu

và cung cấp nhiều số liệu hữu ích phục vụ việc lập các dự án, đề án tu sửa, tôn tạoVăn Miếu Hà Nội ngày nay

- Các giấy tờ, văn bản hành chính, hình ảnh lưu trữ trong phần phụ lục là những tài liệu quí để nghiên cứu về văn bản học và một số lĩnh vực khác

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn chia làm 3 chương:

Chương I: Tổng quan về Văn Miếu Hà Nội giai đoạn 1884-1945

Chương II: Tu sửa Văn Miếu Hà Nội giai đoạn 1884-1945

Chương III: Quản lý, sử dụng Văn Miếu Hà Nội giai đoạn 1884-1945 Phần phụ lục của luận văn gồm các nội môṭsốhinh̀ ảnh vàgiấy tờ , vănbản hành chính lưu trữ liên quan đến Văn Miếu Hà Nội giai đoạn 1884-1945

Chương I TỔNG QUAN VỀ VĂN MIẾU HÀ NỘI

GIAI ĐOẠN 1884-1945

1.1 VĂN MIẾU THĂNG LONG - HÀ NỘI TRƯỚC NĂM 1884

Nho giáo được du nhập vào Việt Nam từ đầu Công nguyên Dưới thời Bắcthuộc, các quan lại nhà Hán như Nhâm Diên, Tích Quang, Sĩ Nhiếp đã cho mởtrường để truyền dạy lễ nghĩa Nho giáo nhằm phục vụ mục đích cai trị, đồnghoá Song trước khi biết đến Hán học, người Việt đã thừa hưởng của ông chanhiều thành tựu của nền văn minh Đông Sơn rực rỡ Trên cơ sở của nền văn hoá

đó, Phật giáo – một tôn giáo du nhập từ Ấn Độ vào từ cuối thế kỷ I, đã đượcngười Việt nhanh chóng tiếp nhận Trường lớp được mở trong các chùa chiền.Vua Lý Thái Tổ từng theo học tại Lục Tổ (Bắc Ninh), thư viện Lạn Kha trongchùa Phật Tích cũng là một lớp học có tiếng4 Chấp nhận Phật giáo, chịu nhiềuảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo trong quá trình quản lý đất nước thời kỳ đầuđộc lập nhưng người Việt không bài trừ Nho giáo Việc học chữ Nho từng bướcđược mở rộng Đến giữa thế kỷ XI, Nho giáo đã có vị trí nhất định trong xã hộinước ta

Sự kiện năm Canh Tuất (1070), vua Lý Thánh Tông cho lập Văn Miếu5, đắptượng Khổng Tử, Chu Công, Tứ phối, vẽ tượng Thất thập nhị hiền, bốn mùa

4 Nguyễn Thừa Hỷ (2010) Văn hóa truyền thống – Một góc nhìn, Nxb Thông tin và Truyền thông, tr 348.

5

Về niên đại ra đời của Văn Miếu Thăng Long năm 1070 có một số quan điểm sau:

Pôliacốp – học giả Nga trong tác phẩm Sự phục hưng của nước Đại Việt cho rằng: việc khẳng định Văn

Miếu được thành lập năm 1070 là sự ngụy biện lịch sử để chứng minh cho luận điểm: Nhà nước quân chủ Đại Việt ngay từ khi thành lập đã sử dụng Nho giáo làm công cụ chuyên chế (Ông cho rằng tất cả các vua Lý và quan đại thần trong triều đều là những môn đồ nhiệt thành của Phật giáo; việc Lê Văn Thịnh, người đỗ đầu trong khoa thi Minh kinh Bác học năm 1075 âm mưu giết vua là không giữ đạo “vua – tôi” theo lễ tiết Nho giáo và việc vua

Lý Thánh Tông – người sáng lập ra phái Thảo Đường (một trong hai dòng phái Phật giáo lớn nhất ở Việt Nam) lại chính là người cho lập Văn Miếu thờ Khổng Tử là một điều khó tin Ông cũng nhấn mạnh: sự kiện vua Lý Nhân Tông (con trai Lý Thánh Tông) năm 1076 cho lập Quốc Tử Giám khi mới lên 4 tuổi lại càng khó tin hơn).

Vì vậy, Pôliacốp ngả về quan niệm cho rằng Văn Miếu được thành lập năm 1156 (tức là trùng với niên

cúng tế, cho Hoàng Thái Tử đến học6 và năm 1076, vua Lý Nhân Tông lập Quốc

Tử Giám, chọn quan viên văn chức biết chữ cho vào học là một mốc lịch sửquan trọng khẳng định việc người Việt đã chính thức chấp nhận Nho giáo vàdùng Nho giáo làm công cụ để xây dựng, củng cố Nhà nước quân chủ Đại Việt.Với chức năng: thờ tế Khổng Tử nhằm tôn vinh Nho giáo và giáo dục - đàotạo nhân tài cho đất nước, Văn Miếu – Quốc Tử Giám được các triều đại phongkiến đặc biệt quan tâm và nhanh chóng phát triển trở thành một trung tâm giáodục lớn nhất đất nước

Thời Lý, Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã vừa là miếu Khổng vừa là trườnghọc Đến thời Trần, quy mô trường lớp được mở rộng, Quốc Tử Giám đổi tên làQuốc học viện và nhanh chóng trở thành trung tâm giáo dục Nho học cao cấp

Năm 1236, vua Trần Thái Tông “cho Phạm Ứng Thần làm Thượng thư tri Quốc

Tử Viện, đưa con em văn thần và tụng thần vào học”7; năm 1253, tháng 9,xuống chiếu vời Nho sinh trong nước đến Quốc Tử Viện giảng Tứ thư, Ngũ

đại của sự kiện: năm 1156 vua Lý Anh Tông cho lập miếu thờ Khổng Tử ở phía Nam kinh thành Thăng Long/sự

kiện này đã được cả Đại Việt sử ký toàn thư và Việt sử thông giám cương mục chép lại ).

Một số tác giả khác, dựa vào ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư: Năm 1070 vua Lý Thánh Tông cho

“tu Văn Miếu” (sửa Văn miếu) để cho rằng từ trước năm 1070, tại Thăng Long đã có Văn Miếu, đến năm 1070 chỉ “sửa” lại mà thôi Thậm chí có ý kiến cho rằng: Di chỉ của ngôi miếu thờ Khổng Tử do GS Trần Hàm Tấn phát hiện ra năm 1950 ở gần chùa Một Cột chính là nền móng của công trình này.

Kết quả khai quật khảo cổ năm 1998 tại khu Thái học (nền cũ của Quốc Tử Giám xưa) cho thấy phần lớn hiện vật thời Lý, Trần thu được là các đồ gia dụng (bát, đĩa, chén) làm bằng sành sứ và đất nung Tuy nhiên, trong đó cũng có nhiều hiện vật liên quan đến các công trình xây dựng như: gạch, ngói, các mẫu trang trí kiến trúc (chim uyên ương) và một đoạn gỗ lim (kích thước 13 x 30cm), xác định bằng phương pháp C14 có niên đại C+-1000 năm, phỏng đoán là phần chân cột còn lại của một công trình kiến trúc thời Lý.

Hiện nay, vẫn đang có nhiều ý kiến tranh luận khác nhau về vấn đề niên đại thành lập của Văn Miếu Thăng Long Tuy nhiên cho đến nay, do vẫn chưa tìm được những chứng cứ lịch sử đủ sức thuyết phục nên dữ liệu: Văn Miếu được lập năm 1070 và Quốc Tử Giám được lập năm 1076 vẫn tạm được đại đa số các sử gia lựa chọn sử dụng chính thức trong nghiên cứu.

6 Đại Việt sử ký toàn thư (1993), Nxb KHXH, Hà Nội, tập 1, tr 257

7Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Nxb Giáo dục, tập 1, tr 457

kinh8 Đến tháng 10 năm 1272, vua Trần Thánh Tông lại xuống chiếu tìm ngườitài giỏi, đạo đức, thông hiểu kinh sách làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám9.

Đến thế kỷ XIV, Văn Miếu Thăng Long còn là nơi thờ các nhà Nho nổitiếng người Việt Năm 1370, Tư Nghiệp Quốc Tử Giám Chu Văn An (1292-1370), người làng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, nay thuộchuyện Thanh Trì, Hà Nội, được phong tặng là Văn Trinh Công hiệu Khang Tiết

và cho phối thờ tại Văn Miếu10 Năm 1371, Trương Hán Siêu, người xã Phúc

An, huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình, làm quan đến chức Gián nghị Đại phu vàTham tri Chính sự cũng được vua Trần Nghệ Tông cho phối thờ tại Văn Miếu11.Năm 1380, Đỗ Tử Bình (chưa rõ người ở đâu) cũng được triều đình cho tòng tựtại Văn Miếu12 Về sau, chỉ còn Chu Văn An được thờ; Trương Hán Siêu và Đỗ

Tử Bình bị bỏ vì tư chất không đủ13

Sang thời Lê, việc giảng dạy – học tập Nho học được đặc biệt chú trọng

và phát triển đến đỉnh cao Văn Miếu – Quốc Tử Giám trở thành trung tâm giáodục – đào tạo quan lại, trí thức Nho học lớn nhất đất nước Năm 1428, vua LêThái Tổ cho chọn con cháu các quan và con nhà thường dân tuấn tú vào Quốc

Tử Giám theo học Năm 1483, vua Lê Thánh Tông cho mở rộng kiến trúc VănMiếu – Quốc Tử Giám, đến năm 1484 lại xuống chiếu dựng bia Tiến sĩ đặt tạinhà Thái Học14 nhằm biểu dương hiền tài, khuyến khích việc học Năm 1693,triều đình cho phép các quan Quốc Tử Giám được ở ngay tại trường để tiện choviệc giảng dạy và quản lý Nho sinh Năm 1762, tiếp tục cho tu sửa trường Giám,qui mô trường lớp đủ cho 300 Nho sinh thường xuyên học tập và ở nội trú tạitrường

8 Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Nxb Giáo dục, tập 1, tr 476

9 Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Nxb Giáo dục, tập 1, tr 501

10 Đại Việt sử ký toàn thư (1993), Nxb KHXH Hà Nội, tập 2, tr 152-153

11 Đại Việt sử ký toàn thư (1993), Nxb KHXH Hà Nội , tập 2, tr 153-156

12 Đại Việt sử ký toàn thư (1993), Nxb KHXH Hà Nội 1, tập 2, tr 167

13 Ngô Thì Sĩ (1997), Đại việt sử ký tiền biên, Nxb KHXH, Hà Nội, tr 470

14 Thái Học hay Thái Học viện là tên gọi của Văn Miếu – Quốc Tử Giám thời Lê

1.1.Bản đồ Thăng Long thời Lê15

Quốc Tử Giám trên bản đô Thăng Long thời Lê

15Trung tâm HĐ VHKH Văn Miếu – Quốc Tử Giám (2000), Bản đồ Văn Miếu – Quốc Tử Giám (sưu tầm từ

nguồn tài liệu lưu trữ và bộ sưu tập bản đồ trưng bày tại Triển lãm “Chu trình phát triển 100 năm Hà Nội” tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám năm 2000 của kiến trúc sư Pháp Pédelahore).

Số lượng Giám sinh đỗ đạt trong các kỳ thi Đại khoa rất đông Chỉ tính riêngtriều Lê sơ đã lấy đỗ gần 1000 Tiến sĩ, trong đó có 26 Trạng nguyên16.

Thời Nguyễn, kinh đô đặt tại Huế Từ năm 1808, sau khi Văn Thánh miếuHuế được chuyển từ Long Hồ về xã An Ninh và Quốc Tử Giám Huế chính thứcđược xây dựng thì Văn Miếu Thăng Long - Hà Nội chỉ còn là Văn Miếu Bắcthành, Quốc Tử Giám Thăng Long trở thành trường học của phủ Hoài Đức

Năm 1827, vua Minh Mạng cho “tìm các ván khắc in Ngũ kinh, Tứ thư đại

toàn ở Văn Miếu Bắc thành đem vào Quốc Tử Giám Huế giữ để in thành sách”17 Năm 1829, học đường phủ Hoài Đức (tức Quốc Tử Giám Thăng Longcũ) được tu sửa; việc giảng dạy – học tập tại đây kéo dài thêm một thời gianngắn; đến trước năm 1837, học phủ Hoài Đức bị dỡ bỏ để xây điện Khải Thánhthờ cha mẹ Khổng Tử18 Kể từ đó cho đến năm 1884, Văn Miếu – Quốc TửGiám chỉ còn chức năng thờ tự các bậc Tiên Thánh, Tiên Nho

Trải qua hơn 800 năm tồn tại, Quốc Tử Giám Thăng Long đã góp phần đào tạohàng nghìn bậc đại khoa, hiền tài cho đất nước Trong số 130419 vị Tiến sĩ có têntrên bia Tiến sĩ hiện đặt tại Văn Miếu Hà Nội, hàng trăm người đã trở thành các vịquan đầu triều (Tể tướng, Thượng thư, Thị Lang, Đô Ngự sử…), hàng trăm ngườikhác trở thành các vị Đại học sĩ, nhà giáo, nhà sử học… tài ba, quá

16 Đặng Kim Ngọc (2011), Chế độ đào tạo tuyển chọn và tuyển chọn quan chức thời Lê sơ, Trung tâm hoạt động

VHKH Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội, trang 121.

17 Quốc sử quán triều Nguyễn (1963), Đại Nam thực lục, Nxb Sử học, Hà Nội, tập 8, tr 176.

18 Quốc sử quán triều Nguyễn (1963), Đại Nam thực lục, Nxb Sử học, Hà Nội, tập 19, tr 266.

19 Trên 82 tấm bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám có ghi danh 1307 Tiến sĩ đỗ đạt trong các khoa thi từ 1442 đến 1779 Song trên thực tế có 3 người thi đỗ Tiến sĩ 2 lần Lần đầu, họ thi đỗ với thứ bậc không cao nên đã đăng ký thi lại và thi đỗ Tiến sĩ lần thứ 2 Đó là: Nguyễn Nguyên Chẩn, Trịnh Thiết Trường và Nguyễn Nhân Bị Do vậy trên thực tế chỉ có 1304 vị Tiến sĩ được khắc tên trên 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội.

nửa trong số hơn 200 vị sứ thần Việt Nam từng đi sứ Trung Quốc thời quân chủ

có xuất thân từ Giám sinh20

Không chỉ cung cấp đội ngũ quan lại thông qua con đường khoa cử, hàngnăm trường Quốc Tử Giám còn làm nhiệm vụ tuyển chọn, bảo cử một đội ngũđông đảo Giám sinh ưu tú để bộ Lễ bổ nhiệm vào bộ máy quan chức của triềuđình21 Đây cũng là nơi in ấn, sách vở cung cấp cho các nhà học trong cả nước.Đặc biệt, việc cho khắc tên những người đỗ Đại khoa trên bia Tiến sĩ đặt tạiVăn Miếu để đề cao hiền tài không những có tác dụng khích lệ tinh thần học tậpcủa Nho sinh đương thời cũng như hậu thế mà còn có tác dụng răn đe kẻ sĩ khi

ra làm quan phải “lấy chính trực mà đứng trong triều, lấy tiết liêm bắt mình giữ

phép”22để “thiên hạ yên ổn như Thái Sơn, nước nhà vững như bàn thạch”23.Văn Miếu – Quốc Tử Giám được coi là hình mẫu của việc thờ tự, giáo dụcNho học trong cả nước Sự ra đời và hưng thịnh của Văn Miếu Thăng Long – HàNội mở màn cho hình thành và phát triển của cả một hệ thống đền, miếu Nhogiáo, trường học, trường thi Nho học dày đặc từ trung ương đến địa phương24

20 Sở Văn hóa, Thể thao & Du lịch Hà Nội (2010), “Hồ sơ 82 bia đá các khoa thi Tiến sĩ triều Lê – Mạc

(1442-1779) tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội” (Hồ sơ trình UNESCO công nhận 82 bia Tiến sĩ là Di sản Tư liệu

15 năm được quan Quốc Tử Giám bảo cử, bổ các chức Trưởng sử, Bạn độc, Tư nghị, Giảng dụ, Giám bạ ) thì

số lượng Giám sinh được bổ sung vào đội ngũ quan lại các cấp đã lên tới hàng nghìn người.

22 Trích Văn bia khoa thi Tiến sĩ 1613 – hiện lưu tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội

23 Trích Văn bia khoa thi Tiến sĩ 1643 – hiện lưu tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội

24 Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Nxb Giáo dục, tập 1, tr 175, 1004; dẫn lại trong Đặng Kim Ngọc, Chế độ đào tạo tuyển chọn quan chức thời Lê sơ, Trung tâm hoạt động VHKH

Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội 2011, tr 71-80 Cụ thể như sau:

- Năm 1070, vua Lý Thánh Tông lập Văn Miếu Thăng Long; năm 1414, Văn Miếu ở các châu huyện được nhà Minh cho thành lập Năm Quang Thuận 6 (1465), vua Lê định lệ tế ở Văn Miếu các trấn lộ; Năm 1692, Chúa Nguyễn lập Văn thánh miếu Huế; Năm 1803, vua Gia Long “sai các dinh trấn đều lập Văn Miếu”; Kết quả đến đầu thế kỷ XIX, khắp các tỉnh, trấn, huyện đều có Văn Miếu, khắp các làng, xã đều có Văn từ, Văn chỉ, Từ chỉ

Mạng lưới di tích này không chỉ là nơi thờ tự Khổng Tử, vinh danh các nhà khoabảng Việt Nam mà còn là nơi đã rèn rũa, đào tạo ra phần lớn hệ thống quan lại,trí thức Nho học cho Nhà nước quân chủ Đại Việt từ nửa cuối thế XI đến đầu thế

kỷ XX

Có thể nói lịch sử Văn Miếu – Quốc Tử Giám Thăng Long - Hà Nội từ năm

1070 đến năm 1884 đã trải qua 3 giai đoạn: từ một ngôi miếu Khổng – Trườnghọc Nho giáo sơ khai đầu tiên mau chóng phát triển trở thành một Trung tâm thờ

tự - giáo dục Nho học lớn nhất đất nước rồi cuối cùng lại trở về là một Ngôimiếu thờ Nho học Song hành với quá trình đó là cả tiến trình hơn 8 thập kỷngười Việt tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại, hội nhập các yếu tố đó vàonền tảng văn hóa bản địa để hình thành, phát triển nên nhiều giá trị truyền thốngtốt đẹp của dân tộc như: hiếu học, hiếu nghĩa, tôn sư trọng đạo, tôn trọng nhântài…và bảo tồn, lưu truyền các giá trị đó từ đời này sang đời khác Chính những

di sản văn hóa tinh thần quí báu này đã trở thành nhân tố quan trọng giúp VănMiếu Hà Nội vượt qua khói lửa chiến tranh thời kỳ thuộc Pháp để tồn tại đếnngày nay

- Tương tự như vậy, khởi thủy từ sự ra đời của Quốc Tử Giám Thăng Long năm 1076, đến năm 1253 triều đình cho lập Quốc học viện, năm 1281 lập nhà học ở phủ Thiên Trường, năm 1397 đặt học quan tại Kinh Bắc, Sơn Nam, Hải Đông; Trường, lớp được mở rộng khắp các vùng từ Kinh thành Thăng Long, lưu vực sông Hồng, sông Thái Bình đến Thanh Hóa, Nghệ An; Cuối thời Lê, hầu hết khắp các phủ, lộ đều có trường công, khắp các làng quê đều có trường tư.

1.2 VĂN MIẾU HÀ NỘI DƯỚI SỰ QUẢN LÝ CỦA CHÍNH QUYỀN BẢO HỘ

Về kinh tế, xã hội: Sau hai cuộc khai thác thuộc địa, tại Hà Nội xuất hiện

nhiều nhà máy phục vụ lợi ích công cộng (điện, nước, nước đá, sợi, rượu…),ngành tài chính ngân hàng ra đời; khu vực 36 phố phường làm ăn phát đạt, cáckhu phố Pháp xuất hiện, kinh tế ngoại thương phát triển Đi kèm với sự thay đổi

về kinh tế, cơ cấu xã hội cũng có những biến chuyển Bên cạnh tầng lớp thợ thủcông lành nghề cũ và sự xuất hiện của giai cấp công nhân, giai cấp tư sản, giaicấp tiểu tư sản, tầng lớp trí thức Hà Nội ngày càng đông đảo, tạo nên một bứctranh xã hội đa dạng, làm tiền đề cho các phong trào yêu nước, đấu tranh chốngvăn hóa ngoại lai trong lịch sử

Về chính trị, hành chính, luật pháp: Mặc dù sau Chỉ dụ Đồng Khánh 3

(1/10/1888) của triều đình Huế, Hà Nội mới chính thức trở thành một thành phốthuộc địa của Pháp, song ngay từ năm 1885, Pháp đã tiến hành tổ chức bộ máycai trị trên đất Hà Thành25, Hội đồng Thành phố cũng được thành lập từ19/7/1888 Thiết chế này lúc đầu bao gồm toàn người Pháp, do Pháp bổ nhiệm

và được đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Thống sứ Bắc kỳ và sự giám sát của

25 Hội đồng tư vấn thành phố Hà Nội được thành lập tháng 10/1885, đổi thành Hội đồng Thành phố (sau sắc

lệnh thành lập Thành phố Hà Nội là thành phố cấp I ngày 19/7/1888) Hoạt động của Hội đồng thành phố (cơ quan ban hành các văn bản hành chính) và Tòa đốc lý Hà Nội (bộ máy hành pháp, cảnh sát để thống trị và đàn áp phong

trào cách mạng) tồn tại đến năm tận năm 1945.

Toàn quyền Đông Dương - người có quyền hành gần như vô hạn, thâu tóm mọihoạt động chính trị, an ninh, quốc phòng, kinh tế, văn hóa, luật pháp, hànhchính…ở Việt Nam26 Về sau, trong bộ máy của chính quyền Thành phố cũng

có một số đại biểu người Việt song họ hoàn toàn không có thực quyền; quyềnhành thực sự tập trung trong tay người Pháp Các quan lại của triều đình Huế tại

Hà Nội cũng chỉ là bù nhìn

Một bộ máy hành chính, luật pháp nặng nề với hàng loạt các qui định, luật

lệ từ luật dân sự, hình sự, thương mại, báo chí, thuế má, sở hữu, án lệ của Phápquốc…đến hệ thống cảnh sát, mật thám được thiết lập để chi phối xã hội HàNội Nhiều công trình lịch sử - văn hóa của Thăng Long xưa (chùa Báo Ân, chùa

Báo Thiên, thành Hà Nội) bị “người ta cho phá tất để xây được các công trình

thể hiện sức mạnh của chính quyền thuộc địa”27 Người dân Hà Thành, trên

danh nghĩa có quyền công dân và được luật pháp bảo vệ, song thực tế vẫn phảichịu sự xét xử tùy tiện dưới sự chi phối mật thám Pháp.Tuy nhiên, chính hệ

thống luật pháp thuộc địa này đã tạo ra cho người Hà Nội “hàng loạt công cụ để

tự bảo vệ mình Người dân biết sử dụng những công cụ ấy để chống chống lại tình trạng tước đoạt đất tràn lan hay chống lại một khoản thuế vô lý Cũng như sau này một số người đã khéo léo dùng chính những công cụ này để để chống lại Chính quyền thuộc địa từ bên trong”28

Về văn hóa, giáo dục: Sự xuất hiện của người Pháp kéo theo sự du nhập

nhiều yếu tố văn minh phương Tây: báo chí, phim ảnh, sân khấu, hội họa…cùng những thay đổi trong sinh hoạt, nếp nghĩ của người dân thị thành, đặc biệt

là sự thay đổi trong hệ thống giáo dục Ở Hà Nội, các trường Tây học xuất hiện

từ khá sớm: trường Pháp – Việt dạy chữ Hán, chữ Quốc ngữ và chữ Pháp ở phốhàng Ngang được thành lập năm 1885, trường Thông ngôn ở phố hàng chiếu

26 Nguyễn Thế Anh (2008), Việt Nam thời Pháp đô hộ, Nxb Văn học, Hồ Chí Minh, tr 128; P.MUS, Le destin

de l’Union Francaise, Paris, 1954, tr 317.

27 Philippe Papin (2010), Lịch sử Hà Nội, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội, tr 228

28 Philippe Papin (2010), Lịch sử Hà Nội, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội, tr 219

năm 1886, trường Hậu bổ năm 1897, trường Trung học đầu tiên năm 1900,trường Đại học Y khoa năm 1902, Viện Đại học Đông Dương năm 1907 Nềngiáo dục phương Tây lúc đầu xuất hiện do nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực phục

vụ cho chính quyền bảo hộ nhưng càng về sau càng nhận được sự ủng hộ của

giới trí thức tiến bộ Hà Thành Các thành viên Đông Kinh Nghĩa thục đã sử dụng

chữ Quốc ngữ như một công cụ để truyền bá những tư tưởng mới trong quảngđại quần chúng nhằm thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội29

Ngược lại, việc học chữ Nho ngày càng “giảm thiểu” Đến cuối thế kỷ XIX,

hệ thống giáo dục Việt Nam truyền thống ở Hà Nội vẫn được bảo lưu, song đếnđầu thế kỷ XX chính thức bị xóa bỏ Sự kiện này được đánh dấu bằng việc chấmdứt kỳ thi Hương cuối cùng ở Bắc kỳ năm 1915, ở Trung kỳ năm 1918 và kỳ thiHội cuối cùng năm 1919

Tại trung tâm thành phố Hà Nội30, “trường thi, biểu tượng của học vấn và

hoạn lộ cũng bị chia ra thành nhiều lô; khu vực dành cho thí sinh trước đây, người ta cho xây trụ sở cho đại diện của triều đình nhà Nguyễn tại nhượng địa, khu trường dạy nghề vào năm 1900”31

Trước cảnh đất nước bị xâm lược và sự bất lực của triều đình nhà Nguyễn,các nhà Nho Hà Thành sa sút về cả thế lực và ý chí Dân chúng Hà Nội ứng xửvới các vị quan lớn, bé của mình không xuất phát từ địa vị xã hội (vì thực tế họchẳng còn quyền lực gì) mà xuất phát từ nhân cách và phẩm chất đạo đức cánhân của từng người Đời sống và diện mạo Thăng Long xuất hiện sự phân hóasâu sắc trong ứng xử của hàng ngũ quan lại32

29 Đinh Xuân Lâm (2010), Hà Nội trong cuộc vận động giải phóng dân tộc, Nxb Hà Nội, tr 119-121.

30 Khu vực phố Tràng Thi, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội ngày nay chính là địa điểm trường thi Hương dưới triều Nguyễn.

31 Philippe Papin (2010), Lịch sử Hà Nội, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội, tr 228

32 Phan Huy Lê (chủ biên) (2012), Lịch sử Thăng Long – Hà Nội, Nxb Hà Nội, tập 2, tr 150.

Trong giới sĩ phu, “nhiều nhà Nho, thậm chí là các quan đã cầm đầu các

nhóm nông dân”nổi lên chống Pháp33 Nho sĩ Hà Nội tham gia vào phong trào

đấu tranh yêu nước trên cả hai hình thức đấu tranh vũ trang (phong trào Cầnvương) và đấu tranh chính trị (phong trào Đông du) Song cũng có một số ítngười tuy vẫn giữ khí tiết nhưng không đủ dũng khí để đứng lên kháng Pháp vàdần an phận, thích nghi với cuộc sống đô thị mới Một số khác bắt với Pháp và

vì quyền lợi và danh vọng của bản thân đã trở thành những “thuộc hạ trungthành” của “Nhà nước Bảo hộ” như: Nguyễn Hữu Độ, Hoàng Cao Khải…Một

số khác nữa: bên ngoài là mệnh quan triều đình, cộng tác với thực dân nhưngbên trong vẫn ngấm ngầm ủng hộ các phong trào chống đối và khéo léo lợi dụngcác chính sách của Pháp để bảo vệ người Việt trên một số lĩnh vực như: NguyễnTrọng Hợp –Quyền Nha Kinh lược sứ Bắc kỳ

Trong giai đoạn 1884-1945, dưới sự đô hộ của thực dân Pháp, xã hội Hà Nội

đã có thêm những sắc thái mới mẻ “Những diễn biến kinh tế đã làm đảo lộn cơ

cấu truyền thống cho phép giới trung lưu đạt một vai trò quan trọng hơn trong

xã hội Sự chuyển biến về chính trị, xã hội cũng đưa tới nhiều sự đổi thay… Qui chế phân chia đẳng cấp xã hội cũ căn cứ trên địa sản, qui chế xã hội mới căn cứ trên chủng tộc”34 Việc bãi bỏ các khoa thi Nho học và cải cách chế độ giáo dục

theo kiểu phương Tây đã chấm dứt ưu thế cũ của giới sĩ phu Tuy nhiên, trongkhi các giá trị giáo huấn đạo đức của nền giáo dục Nho học truyền thống chưa bịbiến mất thì các nhà Nho Hà Thành có tinh thần dân tộc vẫn ít nhiều giữ lạiđược uy tín cũ35 Và họ chính là những người đi đầu trong việc phản đối chínhquyền thuộc thuộc địa Pháp biến đổi mục đích sử dụng của Văn Miếu Hà Nộicuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

33 Devilliers Ph (2006), Người Pháp và người An Nam: Bạn hay thù? Bản dịch Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí

Minh, tr 429.

34 Nguyễn Thế Anh (2008), Việt Nam thời Pháp đô hộ, Nxb Văn học, Hồ Chí Minh, tr 206-207: Trong xã hội

Việt Nam thời Pháp thuộc, địa vị cao nhất thuộc về người Pháp, tiếp đến là người Việt nhập quốc tịch Pháp, người lai, người Á Đông hưởng chế độ ưu đãi đặc biệt (Hoa kiều) rồi mới đến người An Nam.

35 Nguyễn Thế Anh (2008), Việt Nam thời Pháp đô hộ, Nxb Văn học, Hồ Chí Minh, tr 207.

1.2.2 Những biến đổi về công năng sử dụng của Văn Miếu Hà

Nội giai đoạn 1884-1945

Sau khi chiếm thành Hà Nội (1882), để sớm bình ổn tình hình và triểnkhai việc tổ chức cai trị, lực lượng quân viễn chinh Pháp tại đây đã tăng lênnhanh chóng: từ 4000 quân đầu năm 1883 lên đến 40.000 quân vào tháng7/188536 Khu vực thành Hà Nội chật ních lính Pháp Vì “không có những

doanh trại cần thiết cho 450 binh lính đóng quân”37nên quân đội viễn chinh đã

tỏa ra đóng quân trong các ngôi chùa xung quanh hồ Hoàn Kiếm Văn Miếu Hà

Nội cũng chịu chung số phận, bị biến thành khu vực quân sự vào năm 188438

Lý giải về việc quân đội ngang nhiên biến các khu vực thờ tự, những nơitrang nghiêm của người Việt thành trại lính, viên sĩ quan chỉ huy Pháp Rivière

trong lá thư trả lời Tổng đốc Hà Nội đã thản nhiên nói: “Tôi lấy làm tiếc rằng

ông đã viết cho tôi như sau:“Hành cung là nơi thờ Trời và kính Vua, đó không phải nơi đóng quân” Ở bên Pháp chúng tôi quý trọng binh sĩ Chính Thượng đế

đã ban chiến thắng cho quân đội và chính binh sĩ làm việc bảo vệ nhà vua Chỗ quân đội đóng tạm thời hiện nay không thể xúc phạm gì đến ngôi nhà của Thượng đế, cũng chẳng phạm gì đến cung điện của một đức Vua”39

Tuy nhiên, việc đóng quân của Trại lính Quảng Yên (trại lính khố đỏ), sau

đó là trường lính khèn tại Văn Miếu Hà Nội - một trong những ngôi miếu linhthiêng vào bậc nhất của người Việt (từ 1884 đến 1902) đã gây ra một làn sóngphản đối không chỉ trong dân chúng, quan lại bản xứ mà cả trong giới trí thứcPháp có mặt trong bộ máy của chính quyền bảo hộ tại Hà Nội

36 La politique de l’Indochine à l’époque coloniale, page 13, Source : Ecole Extrême Oriente Francaise Hà Nội.

37 Phan Huy Lê (chủ biên) (2012), Lịch sử Thăng Long – Hà Nội, Nxb Hà Nội, tập 2, tr 57.

38Công văn của J Benoit – Công sứ Pháp tại Quảng Yên gửi Công sứ Toàn quyền tại Hà Nội ngày 27/3/1895,

Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 1), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

39 Đinh Xuân Lâm (2010), Hà Nội trong cuộc vận động giải phóng dân tộc, Nxb Hà Nội, tr 264 Trích nội dung

Thư của Rivière gửi Tổng đốc Hà Nội ngày 11/7/1882.

Bởi vậy, trong thời kỳ đầu chiếm đóng Hà Nội (1884 -1888), "để tránh gây

tình trạng quá căng thẳng với dân bản xứ nên hương án thờ vẫn được giữ nguyên và ban ngày dân bản xứ vẫn có quyền vào Văn Miếu tế lễ" 40

Số quân đồn trú tại Văn Miếu ngày càng đông, lúc cao điểm lên tới hai đạiđội (gần 200 người)41 Đến tháng 7 năm 1888, doanh trại đã quá tải “Ngài

Thiếu tá Đồn trưởng (trại lính Quảng Yên)… đã làm đơn xin thêm 3 tòa nhà đủ rộng nữa của Văn Miếu để làm nơi đóng quân”42 Chính phủ Bảo hộ đã chấp

nhận đề nghị này và “ hứa sẽ trả lại chúng cho công việc tế lễ sau khi phía quân

đội đã xây dựng xong doanh trại mới và không cần sử dụng đến nữa”43

Sau quyết định này, hầu hết các dãy nhà cổ trong Văn Miếu đã bị trưngdụng cho việc đóng quân Văn Miếu Hà Nội đã trở thành một trại lính thực thụ

Để đảm bảo bí mật quân sự, quân đội Pháp dùng áp lực cấm hoàn toàn khôngcho người Việt vào Văn Miếu tế lễ44 Tình trạng này kéo dài từ 7/1888 đến tận13/4/1895

Với sự hiện diện của hàng trăm lính viễn chinh, kèm theo những nhu cầuxây dựng, ăn ở, tập luyện quân sự, Văn Miếu đã bị tổn hại không nhỏ

40Công văn của J Benoit – Công sứ Pháp tại Quảng Yên gửi Công sứ Toàn quyền tại Hà Nội ngày 27/3/1895,

Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr2), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

41Công văn của J Benoit – Công sứ Pháp tại Quảng Yên gửi Công sứ Toàn quyền tại Hà Nội ngày 27/3/1895,

Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 3), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

42Công văn của J Benoit – Công sứ Pháp tại Quảng Yên gửi Công sứ Toàn quyền tại Hà Nội ngày 27/3/1895,

Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 4), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

43Công văn của J Benoit – Công sứ Pháp tại Quảng Yên gửi Công sứ Toàn quyền tại Hà Nội ngày 27/3/1895,

Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 5), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

44 Công văn số 831 ngày 2/4/1895 của Sở quan hệ với người bản xứ gửi Đại tướng Tổng tư lệnh Quân đội viễn chinh Pháp tại Đông Dương Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97),Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà

Nội.

1.3 Bản đồ Hà Nội năm 187345

Văn Miếu Hà Nội trên bản đồ Hà Nội năm 1873

45Trung tâm HĐ VHKH Văn Miếu – Quốc Tử Giám (2000), Bản đồ Văn Miếu – Quốc Tử Giám (sưu tầm từ

nguồn tài liệu lưu trữ và bộ sưu tập bản đồ trưng bày tại Triển lãm “Chu trình phát triển 100 năm Hà Nội” tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám năm 2000 của kiến trúc sư Pháp Pédelahore).

Điều này đã khiến dân chúng người Việt có thêm lý do để bất bình Nhiều

sĩ phu, quan lại bản xứ đã gửi đơn, thư khiếu nại xin trả lại Văn Miếu cho việcthờ cúng

Trước tình hình đó, đứng trên quan điểm cho rằng:“Chính sách thù địch

của chúng ta (Pháp quốc) đối với người An Nam có khuyết điểm nghiêm trọng

về hai mặt là kích thích các mối căm thù và buộc chúng ta phải tổn hao người của… Chỉ có một chính sách bảo hộ thành thật, thận trọng và kinh tế mới có thể giảm gánh nặng cho chính quốc, xoa dịu hận thù và chiếm được cảm tình của dân chúng”46, Jean Louis de Lanessan - Toàn quyền Đông Dương (giai đoạn

1891-1894) chủ trương thi hành một chính sách cai trị khá cởi mở Chính phủbảo hộ đã áp dụng các biện pháp phân hóa, lôi kéo những quan lại và Nho sĩngười Việt, trong đó có việc tránh gây đụng đổ căng thẳng trong vấn đề chiếmđóng Văn Miếu Tiếp sau De Lanessan, Paul Doumert (Toàn quyền ĐôngDương từ 1897 đến 1901) là người không tán đồng việc phá hủy các di tích lịch

sử văn hóa có giá trị47 nên vụ việc Văn Miếu ngày càng có điều kiện được giảiquyết thuận lợi hơn

Lực lượng quân đội Pháp từng bước rút dần ra khỏi Văn Miếu Ngày27/3/1895, J Benoit - Công sứ Pháp tại Quảng Yên đã gửi công văn đến Công

sứ Toàn quyền Pháp tại Hà Nội trình bày rõ:“Khi Văn Miếu đang bị trại lính

Quảng Yên chiếm đóng thì người Việt không dám phản đối việc cấm họ đến đây

tế lễ48” nhưng nay “số quân đồn trú tại trại Quảng Yên (trong Văn Miếu) chỉ

còn hơn 1 tiểu đội” thì “các quan lại địa phương và dân bản xứ (dân làng Quỳnh Lâu) đề nghị cho họ được khôi phục việc tế lễ tại đây49” Viên Công sứ

này cũng đề nghị: Chính phủ“đưa ra giải pháp phù hợp đáp ứng yêu cầu của

46 Philippe Papin (2001), Histoire de Hanoi, Paris , tr.224

47 Paul Doumer (1905) L’ Indochine francaise (souvenir), p 123, dẫn theo André Mason: Hanoi.

48Công văn của J Benoit – Công sứ Phap tại Quảng Yên gửi Công sứ Toàn quyền tại Hà Nội ngày 27/3/1895,

́…

Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 3), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

49Công văn của J Benoit – Công sứ Phap tại Quảng Yên gửi Công sứ Toàn quyền tại Hà Nội ngày 27/3/1895,

́…

Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 4), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

quan lại và dân bản xứ trả lại Văn Miếu cho họ thờ cúng50” và nên từ bỏ dự

định thành lập kho quân lương tại Văn Miếu vì ngôi miếu này “vừa xa Thành

phố vừa xa bến thuyền51”

Tiếp nhận yêu cầu này, Viên chỉ huy quân đội viễn chinh Pháp đã ra lệnhcho Đại uý Heiligmmercyer lập kế hoạch tách trại lính ra khỏi Văn Miếu52

Ngày 2/4/1895, Sở quan hệ với người bản xứ gửi công văn số 831 cho

Tổng Tư lệnh quân đội viễn chinh Pháp nói rõ quan điểm: "Ngôi chùa này bị

quân đội chiếm đóng từ 1884 đến 1888 Do yêu cầu bảo mật, quân đội đã cấm không cho người An Nam không được vào chùa nữa Biện pháp này tỏ ra không hợp lý Ngày nay số quân đồn trú trong trại lính Quảng Yên đã thu nhỏ lại, chỉ còn khoảng 30 người Chùa 53 cũng không còn nằm trong phạm vi của trại lính mới Trước tình hình cụ thể này, tôi đề nghị ngài xem xét trả lại ngôi chùa cho bên dân sự để họ khôi phục việc tế lễ" 54

Sau khi nhận được công văn nói trên, ngày 13 tháng 4 năm 1895, Đạitướng Duchemin - Tổng Tư lệnh quân đội viễn chinh Pháp tại Đông Dương đãgửi công văn số 2574 cho Công sứ Toàn quyền Pháp tại Bắc Kỳ chính thức

thông báo việc: "Bên quân đội đồng ý cho khôi phục việc tế lễ tại Văn Miếu với

điều kiện chính phủ bảo hộ sẽ cho xây một bức tường chắc chắc chắn và kín để ngăn cách khu quân sự và khu chùa, tránh trường hợp người bản xứ thâm nhập vào khu quân sự" 55

50Công văn của J Benoit – Công sứ Phap tại Quảng Yên gửi Công sứ Toàn quyền tại Hà Nội ngày 27/3/1895,

́…

Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 2), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

51Công văn của J Benoit – Công sứ Phap tại Quảng Yên gửi Công sứ Toàn quyền tại Hà Nội ngày 27/3/1895,

́…

Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 3), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

52Công văn của J Benoit – Công sứ Pháp tại Quảng Yên gửi Công sứ Toàn quyền tại Hà Nội ngày 27/3/1895,

Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 4), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

53 Dưới thời Pháp thuộc Văn Miếu Hà Nội còn được gọi là Chùa Quạ.

54 Công văn số 831 ngày 2/4/1895 Sở quan hệ với người bản xứ gửi cho Tổng Tư lệnh Quân đội Viễn chinh

Pháp, Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 7), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

55Công văn số 2574, ngày 13//4/1895 của Đại tướng Duchemin - Tổng Tư lệnh Quân đội Viễn chinh Pháp tại Đông Dương gửi cho Công sứ Toàn quyền Pháp tại Bắc Kỳ, Phông Tòa Công sứ Hà Đông ( N0 2850, F97, tr 9),

Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội

Như vậy đến tháng 4/1895, việc tế lễ tại Văn Miếu đã được cho phép khôiphục, tuy nhiên một phần của Ngôi miếu vẫn bị trại lính Quảng Yên chiếmđóng Lực lượng quân đội còn đóng chốt tại đây cho đến tận sau năm 1901.

Cũng trong giai đoạn này, trường lính khèn Bắc Kỳ đã sử dụng khu đất ởVăn Miếu làm nơi luyện tập Ngày 6/3/1900, Công sứ Pháp tại Cầu Đơ đã gửi

Công sứ Toàn quyền Pháp tại Hà Nội bức công văn số 309 phản ánh việc: “Các

quan lại bản xứ phàn nàn về việc trường lính khèn chưa được chuyển đi Binh lính tại đây đã làm hư hại ngôi Chùa (Văn Miếu) mới được trùng tu và gây phiền nhiễu cho việc tế lễ” 56 Vì vậy, ông đã yêu cầu phía “quân đội thực hiện

nghiêm quân lệnh 57” để không làm tổn hại đến Văn Miếu

Cũng ngay trong ngày hôm đó (6/3/1900), sau khi nhận được bức côngvăn nói trên, Công sứ Toàn quyền Pháp tại Hà Nội đã làm việc với bên quân đội

về việc di chuyển trường lính khèn đi nơi khác Thiếu tá Borgnis Desbordes – sĩquan Cục hậu cần thuộc Bộ tổng tham mưu quân đội viễn chinh Đông Dươngtrong bức công điện số 2114 trả lời Công sứ Toàn quyền ngay trong ngày

6/3/1900 đã giải thích: "Chúng tôi nhận được quá muộn công văn của ngài để kịp

hoãn ngày khai giảng Trường hôm 5/3 lại… Chúng tôi xin hứa sẽ xem xét việc

di chuyển sớm nhất có thể" 58

Mặc dù bên quân đội đã hứa như vậy nhưng thực tế cho đến tận quí IIInăm 1901, Trường lính khèn vẫn chưa đuợc chuyển đi nơi khác Ngày23/09/1901, Desteway – đại diện Chính quyền, Công sứ Pháp tại Cầu Đơ lại gửicông văn số 1954 đến Công sứ Toàn quyền Bắc Kỳ và Công sứ Hà Nội (kèmtheo đơn kiến nghị của quan lại Hà Nội) đề nghị Chính phủ lưu tâm giải quyết

56Công văn số 309 ngày 6/3/1900 của Công sứ Pháp tại Cầu Đơ gửi Công sứ Pháp tại Hà Nội, Phông Phủ

Thống sứ Bắc kỳ (N0 56737, TL 1078191, F94, tr 8), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

57Công văn số 309 ngày 6/3/1900 của Công sứ Pháp tại Cầu Đơ gửi Công sứ Pháp tại Hà Nội, Phông Phủ

Thống sứ Bắc kỳ (N0 56737, , TL 1078191, F94, tr 8), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

58Công văn số 2114 ngày 6/3/1900 của Thiếu tá Borgnis Desbordes – sĩ quan Cục hậu cần thuộc Bộ tổng tham mưu Quân đội viễn chinh Đông Dương gửi Công sứ Toàn quyền Pháp tại Bắc Kỳ, Phông Phủ Thống sứ Bắc kỳ

(N0 56737, TL 1078191, F94, tr 9), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

vấn đề binh lính Pháp tại Văn Miếu đã và đang tiếp tục gây ra nhiều hậu quả xấucho Ngôi miếu vừa được trùng tu lại59 Ông cũng nhắc đến những “hậu quả

đáng chê trách” mà học sinh các trường học trong thành phố đã để lại sau khi

đến thăm Văn Miếu không theo ngày qui định60

Cuối cùng các đơn thư khiếu nại của người Việt cũng đã có hiệu quả Saunăm 1901, trường lính khèn đã được di chuyển ra khỏi khu vực Văn Miếu Songtrên thực tế, Ngôi miếu vẫn chưa hoàn toàn được trả lại cho việc thờ cúng, tế lễ

Do dân số Hà Nội gia tăng quá nhanh61, người dân chưa có ý thức giữ gìn

vệ sinh, tình hình dịch tễ không đảm bảo nên dịch tả hoành hành hàng năm.Thành phố trải qua hai đại dịch vào năm 1888 và 1914 Đầu năm 1903, dịch tả

và dịch hạch xuất hiện62 khiến nhiều người chết Văn Miếu một lần nữa bị trưngdụng làm bệnh xá để cách ly những người bị mắc dịch và nghi bị mắc dịch63 Sựkiện này kéo dài đến tận tháng 3 năm 1904, sau khi trại cách ly người bệnh mớiđược xây dựng xong tại Bạch Mai thì tất cả các khu nhà trong Văn Miếu mớiđược phun thuốc khử trùng và chính thức trả lại cho việc thờ cúng, tế lễ 64

Chưa hết, trong quá trình chiếm đóng, qui hoạch, xây dựng lại Hà Nội(1888-1940), vườn Giám và hồ Văn (khu ngoại tự của Văn Miếu) đã bị chia cắtkhỏi địa phận Ngôi miếu; phần đất ở phía Bắc (thuộc khu vực Quốc Tử Giámxưa) cũng bị chiếm dụng để xây Bảo tàng Mỹ thuật, làm đường phố Duvillier

59 Công văn số 1954 ngày 23/9/1901 của Công sứ Pháp tại Cầu Đơ gửi Công sứ Toàn quyền Bắc Kỳ, Phông Phủ

Thống sứ Bắc kỳ (N0 56760, F94, TL 322275), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

60 Công văn số 1954 ngày 23/9/1901 của Công sứ Pháp tại Cầu Đơ gửi Công sứ Toàn quyền Bắc Kỳ, Phông Phủ

Thống sứ Bắc kỳ (N0 56760, F94, TL 1078212), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

61 Dân số Hà Nội tăng nhanh chóng : từ 80.000 dân năm 1900, đến năm 1940 đã tăng gấp đôi lên 160.000, nguồn

Ủy ban dân số và kế hoạch hóa Hà Nôi.

62 Văn Miếu Hà Nội và bệnh dịch hạch năm 1903, Shaun Kingsley Malarnay (Đại học Quốc tế Tokyo, Nhật

Bản), Tạp chí Xưa và Nay, số 215, VII-2004, tr 29.

63 Bức điện tín số 1739 ngày 4/6/1903 và bức điện tín số 2158 ngày 10/9/1903 của Công sứ Pháp tại Cầu Đơn gửi Công sứ Toàn quyền Pháp tại Hà Nội, Phông Sở Địa chính và Nhà cửa thành phố Hà Nội (N0 768, F94),Trung

tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

64Công văn số 734 ngày 21/3/1904 của Công sứ Toàn quyền Pháp tại Bắc kỳ gửi Công sứ Pháp tại Hà Đông,

Phông Sở Địa chính và Nhà cửa thành phố Hà Nội (N0 768, F94, tr 17), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

(tức đường Nguyễn Thái Học hiện nay)65 Trước những thay đổi đó, các sĩ phu

Hà thành lại tiếp tục gửi đơn, thư yêu cầu Chính phủ Bảo hộ Pháp hoàn trả lạinhững phần đất của Ngôi miếu đã bị chia cắt, chiếm dụng Kết quả đến giai đoạn

1940 - 1941, toàn bộ khu vực hồ Văn66, vườn Giám67 đã chính thức được ThànhPhố Hà Nội trả lại cho Văn Miếu để người Việt trực tiếp trông coi, tu bổ và thờtự

Có thể nói: lịch sử Văn Miếu Hà Nội từ 1884 đến1945 là một giai đoạnđầy sóng gió Sự thăng trầm của Ngôi miếu thể hiện rất rõ qua các mốc thờigian:

- Năm 1884, bị biến thành khu vực quân sự

- Từ 1884 đến 1902, nằm dưới sự kiểm soát của trại lính Quảng Yên và trường lính khèn Bắc Kỳ

- Từ 1902 đến 1904, bị biến thành trại cách ly người mắc dịch tại Hà Nội

- Từ 1888 – 1940: bị chiếm dụng, chia cắt mặt bằng diện tích trong quátrình qui hoạch lại Thành phố Hà Nội (hồ Văn, vườn Giám, phần đất phía Bắc củaVăn Miếu)

Trước sự phản đối của dân chúng, sĩ phu Hà Thành và một số trí thứcPháp có tinh thần trân trọng di sản văn hóa ở Hà Nội, chính phủ bảo hộ Pháp đãtừng bước nhượng bộ:

- Năm 1895, chuyển trại lính Quảng Yên ra khỏi Văn Miếu

- Năm 1902, di chuyển nốt trường lính khèn ra khỏi Văn Miếu

- Đầu năm 1904, trả lại Văn Miếu cho người Việt thờ cúng, tế lễ

65 Đào Thị Diến (2010), Hà Nội qua tài liệu lưu trữ, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Nxb Hà Nội, tập 1, trang

687 Trích nội dung Quyết định ngày 1/12/1945 của Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Trần Duy Hưng về việc đổi tên các đường phố Hà Nội từ tên tiếng Pháp sang tên Việt: đường Duvillier đổi tên thành đường Nguyễn Thái Học.

66 Biên bản cuộc họp ngày 30/5/1940 của Hội đồng thành phố Hà Nội Phông Phủ Thống sứ Bắc kỳ (No768,

F94, tr 77), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

67 Biên bản cuộc họp ngày 27/2/1941 của Hội đồng thành phố Hà Nội Phông Phủ Thống sứ Bắc kỳ (No768,

F94, tr 81), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

- Năm 1940, giao trả lại hồ Văn về cho Văn Miếu.

- Năm 1941, tiếp tục chính thức trao trả vườn Giám

- Cho tu sửa Văn Miếu vào các đợt: 1888, 1897 – 1901, 1904 -1909 và rảirác từ 1923 đến 1945

Những sự kiện đầy biến động này vừa là sản phẩm của tính chất cai trị haimặt của thực dân Pháp vừa là kết quả của tinh thần phản kháng bảo vệ di sảndân tộc của người Việt trong chiến tranh

1.2.3 Một số biến đổi về diện mạo của Văn Miếu Hà Nội

Thời Pháp thuộc, Văn Miếu Hà Nội nằm trên địa phận làng Thanh Giám,huyện Vĩnh Thuận, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Nội Địa danh này thường được nhắcđến trong nhiều tư liệu với cách gọi vắn tắt là “Văn Miếu” hoặc “Chùa Quạ”

Bonnal (Công sứ Pháp tại Hà Nội 1883-1885), trong hồi ký của mình có

kể lại rằng: tại Hà Nội lúc đó tới hơn 300 di tích, trong đó “Ngôi chùa Quạ

(Pagode des Corbeaux = Văn Miếu) là di tích lớn nhất và được bảo tồn nhất của Thành phố”68.

Bác sĩ quân y Hocquard – người được cử đi theo đoàn quân do tướngMillot chỉ huy đến Hà Nội năm 1884 cũng đã tới thăm ngôi miếu thờ Khổng Tử

Ông viết, tại đó có “những loại cây nhiều năm tuổi lá sẫm màu (cây muỗm)…

Nhiều gia đình nhà quạ trú ngụ trên những cái cây này và chúng cứ thế sinh sôi nảy nở trong sự yên bình dưới sự che chở của nhà Triết học… Chính lũ quạ đã đem lại cho miếu thờ một cái một cái tên và người Pháp sống tại Hà Nội chỉ gọi

nó bằng một cái tên đặt là miếu/chùa Quạ”69

Trong tác phẩm của mình, G.Dumoutier cũng gọi Văn Miếu Hà Nội là

Chùa Quạ Cái tên hơi hoang dại này không những phần nào phản ánh tình trạng

“hoang hoá” của Ngôi miếu mà còn được dùng chính thức để chỉ Văn Miếu

68Nguyễn Thừa Hỷ chủ trì (2010) Tư liệu văn hiến Thăng Long- Hà Nội – Tuyển tập tư liệu phương Tây, Nxb Hà

Nội, tr 533.Trích Hồi ký về Hà Nội của Công sứ Pháp Bonnal (giữ chức Công sứ Hà Nội trong giai đoạn 1885)

1883-69Nguyễn Thừa Hỷ chủ trì (2010) Tư liệu văn hiến Thăng Long- Hà Nội – Tuyển tập tư liệu phương Tây, Nxb Hà Nội, tr 683-684 Trích trong bài Một chiến dịch ở Bắc Kỳ (Une campagne au Tonkin) của Hocquard (D)

trong nhiều công văn hành chính giai đoạn 1884 - 1945 Trong cuốn sách “Văn

Miếu - Đền thờ Khổng Tử” xuất bản năm 1887, G Dumoutier đã miêu tả:

“Ngôi đền trải rộng trên một vạt đất rộng hình thang, bao gồm 5 khu

riêng biệt được ngăn cách bởi các bức tường có trổ cổng thông sang nhau Phía trên cổng lớn nổi rõ dòng chữ “Văn Miếu môn” màu vàng trên nền đỏ Hai bên phía trước bức tường bao ở mặt tiền có hai tấm bia bằng đá khắc chữ Hạ Mã đặt trong hai cái miếu nhỏ Qua cổng chính, chúng ta đến một khu vườn hình chữ nhật, phía bên phải khu vườn có một ngôi đền nhỏ thờ Thổ địa.

Một chiếc cổng thứ hai dẫn đến một con đường rộng 2m lát gạch vuông chạy chính giữa các công trình kiến trúc đối xứng kiểu Trung Quốc Một chiếc cổng lớn trên nóc đỡ một chiếc lầu gác có mái cong và các cửa sổ hình tròn dẫn đến khu vườn thứ ba” 70

Mô tả này cho thấy, so với thời Lê, mặt bằng tổng thể của Văn Miếu HàNội vẫn là một khu đất hình thang, được chia ra làm 5 khu vực song cả 5 khuđều đã có tường gạch vồ bao quanh, nối với nhau bằng các cổng nhỏ (thời Lê chỉ

có 4 khu vực có tường bao, khu vực đầu tiên vẫn để trống) Diện tích Ngôi miếu

bị thu hẹp lại nhiêu71(xem sa bàn 1.2 trang 17 và 1.4 trang 34)

Kiến trúc của 2 khu vực đầu tiên có nhiều thay đổi lớn Ngay tại cổngchính đã xuất hiện thêm Tứ trụ và một chiếc cổng lớn (Văn Miếu môn) xây theolối kiến trúc Tam quan triều Nguyễn, có Nghi môn (Tứ trụ) phía trước và mộtngôi miếu thờ Thổ địa ở phía trong Trước giếng Thiên Quang, năm 1805, Tổngtrấn Bắc Hà Nguyễn Văn Thành đã cho xây dựng thêm Khuê Văn Các với kiếntrúc 2 tầng, 8 mái và 4 cửa sổ tròn tỏa ra 4 phương (xem phụ lục ảnh 2, 3,4, 6,9)

Khu vực thứ 3 (vườn bia tiến sĩ) hầu như vẫn được giữ nguyên “Choán

gần hết cả khu vườn này là một chiếc giếng lớn hình chữ nhật, xung quanh có

70 G.Dumoutier (1887), Le Temple royal confucéenne de Hà Nội (Đền thờ Khổng Tử ở Hà Nội)

Angero.Impr A.Burdin et Cie, tr 3.

71 Do việc làm đường Nguyễn Thái Học và chia cắt hồ Văn, vườn Giám khỏi địa phận Văn Miếu cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX nên diện tích Ngôi miếu đã bi thu hẹp lại.

xây tường, lan can trang trí gạch hình thoi Hai bên giếng, mỗi bên có một toà đình, trong có xây một bàn thờ bằng vôi vữa, luôn nghi ngút khói hương và hai dãy bia đá, mỗi dãy gồm 41 tấm bia đặt trên lưng rùa xếp dọc hai bên đình…” 72

(xem phụ lục ảnh từ 10 đến 16)

Tương tự như vậy, khu thứ 4 (điện Đại thành) cũng không có gì thay đổi

so với các thời kỳ trước “Toà Điện Thánh bao gồm hai toà nhà xây song song

cách nhau một hành lang mở rộng khoảng 2m Hai bên tay phải và tay trái của sân là hai dãy nhà dài là nơi thờ Thất thập nhị hiền.

Dãy nhà Bái đường của toà điện chính gồm 40 cột gỗ lim lớn, sơn son thếp vàng Mái nhà rất lớn được đặt trên tám vì kèo vững chắc có chạm trổ Đầu các vì kèo đều có hoạ tiết trang trí hoặc sơn thếp…

Dãy nhà thứ hai ở sau Bái đường (Điện Thánh) xây cao hơn vài bậc thềm luôn đóng kín bởi hàng loạt cánh cửa bức bàn nhỏ bằng gỗ, sơn son thếp vàng…Ở chính giữa Điện thờ một chiếc ngai thếp vàng rực rỡ, bên trong có đặt bài vị thờ Khổng Tử…Phía trước là hai hương án, đặt cách nhau một cái lư hương Bốn hương án song song xây bằng vôi vữa, trên có bài thờ Tứ Phối: Mạnh Tử, Tăng Tử, Nhan Tử và Tử Tư”73 (xem phụ lục ảnh từ 18 đến 29).

Nối giữa hai tòa nhà này là một lầu vuông, dựng trên 4 trụ gỗ, mái cong,lợp ngói mũi hài, mang phong cách kiến trúc thời Lê trung hưng tương tự nhưcác công trình khác ở khu vực điện Đại Thành (xem phụ lục ảnh 29)

Riêng khu vực thứ 5 của Văn Miếu đã biến đổi hoàn toàn Trường Quốc

Tử Giám thời Lê với quy mô hàng trăm gian nhà đã bị dỡ bỏ để xây điện KhảiThánh (chỉ gồm hơn chục gian nhà)74 Ngôi miếu này “chiếm cả khu sân lớn.

Trên hương án chính có đặt bài vị thờ mẹ Khổng Tử Trên các hương án song

72 G.Dumoutier (1887), Le Temple royal confucéenne de Hà Nội (Đền thờ Khổng Tử ở Hà Nội)

Angero.Impr A.Burdin et Cie, tr 7.

73 G.Dumoutier (1887), Le Temple royal confucéenne de Hà Nội (Đền thờ Khổng Tử ở Hà Nội)

Angero.Impr A.Burdin et Cie, trang 10.

74 Quốc Tử Giám triều Lê theo mô tả của Lê Quí Đôn trong Kiến văn tiểu lục gồm 2 dãy Tả-Hữu vu, 1 nhà Minh

Luân, 2 dãy Tam xá (6 dãy nhà), mỗi dãy 25 gian.

song xung quanh đặt bài vị của cha mẹ Trình Tử, Chu Tử, Mạnh Tử, Tăng Tử, Nhan Tử, Tử Tư, Trương Tử ” (phụ lục ảnh 32) Theo bản đồ Văn Miếu Hà Nội

do các kiến trúc sư người Pháp thực hiện (bản đồ do Voyer vẽ ngày 2/3/1899,

bản đồ L.Aurousseau đăng trên Tạp chí Đông Dương năm 1913, bản đồ do

Louis Belzacier vẽ năm 1935) thì điện Khải Thánh bao gồm hai dãy nhà ngói,chạy song song, nằm ở giữa phần sân giáp bức tường phía Bắc; phía trước điện

là chiếc sân lớn, hai bên đặt 4 chiếc nghiên mực cổ của trường Giám cũ; điệnKhải Thánh có qui mô kiến trúc nhỏ hơn nhưng kết cấu thì gần giống với tòanhà Bái đường và điện Đại Thành (xem sơ đồ 1.4 tr 34, 1.5 tr 36 và 3.1 tr 73)

Cũng tại khu vực này, ở giáp dải tường bao phía Tây Bắc, còn có thêm

một ngôi điện thờ Mẫu “Đó là miếu thờ bà Chúa Liễu Hạnh – người vốn là con

gái của Ngọc Hoàng Ngôi miếu này bị bức tường bao quanh che lấp và không

có gì đặc biệt Trên hương án bày các loại nón, hài, các vật làm bằng giấy, các

đồ thờ thường gặp dành cho các vị Thánh nữ 75” (phụ lục ảnh 35) Miếu Mẫu do

quan huyện Vĩnh Thuận (một người theo đồng cốt) cho xây dựng vào khoảngnăm 188876 Ngày 13 tháng 12 năm Thành Thái thứ 9 (tức ngày 05 tháng 01năm 1898, ông Nguyễn Trọng Hợp – người đứng đầu Hội đồng quản lý VănMiếu đã gửi đơn yêu cầu Thị trưởng Hà Nội cho dỡ bỏ ngôi đền này77 Đến năm

2000, khi cho tu bổ, tôn tạo khu Thái Học, Ban dự án Thành phố Hà Nội cũng

đã quyết định di chuyển điện Mẫu sang vị trí cạnh bức tường phía đông, giápđường Nguyễn Thái Học78 nhưng cho đến tận nay, ngôi đền vẫn nằm nguyên tại

vị trí cũ và thậm chí còn được tu sửa khang trang hơn, thờ tự đầy đủ hơn

75 G.Dumoutier (1887), Le Temple royal confucéenne de Hà Nội (Đền thờ Khổng Tử ở Hà Nội)

Angero.Impr A.Burdin et Cie, tr 16.

76 Thư của ông Nguyễn Trọng Hợp giữ gửi Thị trưởng Hà Nội ngày 13 tháng 12 năm Thành Thái thứ 9 (tức ngày

5 tháng 1 năm 1898), Phông Tòa Công sứ Hà Đông (No 2850, F97, tr 7), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội.

77 Thư của ông Nguyễn Trọng Hợp gửi Thị trưởng Hà Nội ngày 13 tháng 12 năm Thành Thái thứ 9 (tức ngày 5 tháng 1 năm 1898), Phông Tòa Công sứ Hà Đông (No 2850, F97, tr 7), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Hà Nội

78 Trong dụ án tu bổ khu Thái Học, Điện Mẫu dự kiên di chuyên sang góc tường phía Đông, giáp đường Nguyễn Thái Học nhưng vì yếu tố “tâm linh” không di chuyển nổi.

Như vậy, đến năm 1887, ngoài việc thờ tự các Tiên thánh Nho học tạiđiện Đại Thành từ nhiều thế kỷ trước, tại Văn Miếu Hà Nội đã có thêm điệnKhải Thánh thờ cha mẹ Khổng Tử và các Tiên hiền, cùng hai ngôi đền thuộc tínngưỡng dân gian của người Việt: đền thờ Thổ địa, điện thờ Mẫu.

Hai mươi sáu năm sau tác phẩm “Đền thờ Khổng Tử”của Dumoutier, năm

1913, Claudius Madrolle – một tác giả người Pháp khác cũng để lại nhiều ghichép, khẳng định lại những mô tả của Dumoutier về kiến trúc Văn Miếu Ông

viết: Văn Miếu nằm trên phần kéo dài của phố Borgnis với “bức tường bao chu

vi gần 900m… lối đi chính đền Văn Miếu là đuờng Sinh Từ…Văn Miếu bao gồm

5 sân được phân bởi những bức tường có trổ cửa và cổng… mỗi cửa có 3 cửa thông dẫn tới sân của ngôi miếu…Văn Miếu (nhà Bái Đường) đích thực là một tòa nhà rộng lớn, mái lợp trên 8 bộ khung xà, dựa trên 40 chiếc cột lớn sơn màu

đỏ, ở giữa là tấm bài vị của Khổng Tử, một bàn thờ sơn son thếp vàng… ở đằng sau, tòa nhà thứ hai (điện Đại Thành) có chứa những bài vị của các nhà Hiền triết Trung Hoa… Sân thứ 5 được bao quanh bởi những công trình xây dựng, trong đó có đền thờ các tổ tiên Khổng Tử, một tòa nhà dành cho các Nho sĩ và một nhà khác dành cho những người trông nom đền”79

Cũng trong năm 1913, Léonard Aurousseau, trong bài viết trên tạp chí Đông Dương đã gọi Văn Miếu là “Ngôi đền Hoà Bình” hay “Ngôi đền Đạo lý”

để phân biệt với “Ngôi đền chiến tranh” (Võ miếu) Ông nhận xét: Kiến trúc của

Văn Miếu ở vương quốc An Nam cũng được sao chép theo mẫu của Văn Miếu ởKhúc Phụ tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc nhưng có kích thước nhỏ hơn80

Năm 1935, khi nghiên cứu, khảo sát về các công trình kiến trúc cổ tại Bắc

kỳ, Louis Belzacier đã vẽ lại toàn bộ lược đồ Văn Miếu Hà Nội Bản vẽ của ôngmột lần nữa khẳng định lại các mô tả về kiến trúc Văn Miếu đầu thế kỷ XX

79 Nguyễn Thừa Hỷ chủ trì (2010), Tư liệu văn hiến Thăng Long - Hà Nội – Tuyển tập tư liệu phương Tây, Nxb

Hà Nội, trang 842-843.Trích bài Hà Nội và những vùng phụ cận (Hanoi et ses environs) của Madrolle (Claudius

Madrolle).

80 Temple de La Paix, Léonard Aurousseau Tạp chí Đông Dương, tập XX - Số ra từ tháng 07 đến tháng 11/1913.

So với diện mạo giai đoạn 1884-1945, kiến trúc Văn Miếu ngày nay cũng

biến đổi nhiều Tuy khuôn viên Ngôi miếu vẫn gồm 5 khu vực, bao quanh bằngtường gạch vồ, trải rộng trên diện tích hơn 5 ha song hiện trạng bên trong đã cónhững đổi thay: ngôi đền thờ Thổ địa ở sát cổng chính và 2 bàn thờ xây bằng vôi

vữa trong 2 đình bia đã hoàn toàn biến mất Bức hoành phi “Văn Miếu” treo

chính giữa phía trên hương án tại nhà Bái Đường thời kỳ trước đã được thay bức

“Vạn thế sư biểu” làm năm Đồng Khánh thứ 3 (1888).

Tại khu vườn bia, năm 1994, các tấm bia được sắp đặt lại ngay ngắn, nângcao cốt nền lên 25cm, 8 tòa nhà che bia được xây dựng lại, hài hòa với khônggian kiến trúc cổ của 82 tấm bia Tiến sĩ, giếng Thiên Quang, hai bi đình và lầuKhuê Văn các

Trên khu vực nền cũ của trường Quốc Tử Giám xưa, sau năm 1950, chỉcòn lại ngôi miếu thờ Mẫu nhỏ, tòa điện Khải Thánh đã bị thiêu hủy năm 1947.Tại đây, năm 2000, để kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội (1010 -2010),khu Thái học được phục dựng lại để thờ Tư nghiệp Quốc Tử Giám Chu Văn An,các vị vua có công sáng lập Văn Miếu – Quốc Tử Giám, phát triển nền văn hóa,giáo dục Việt Nam như: Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông và tổchức các sự kiện, hoạt động văn hóa nghệ thuật truyền thống của Hà Nội (xem

sa bàn 1.6 trang 39)

Tiểu kết

Thời Lý, Trần, Lê, Văn Miếu – Quốc Tử Giám Thăng Long - Hà Nội giữvai trò là Trung tâm thờ tự Nho giáo, giáo dục – đào tạo quan lại, trí thức Nhohọc lớn nhất Việt Nam thời quân chủ Đến đầu thời Nguyễn, Văn Miếu Hà Nộichỉ còn là Văn miếu hàng tỉnh, chức năng giáo dục giảm thiểu dần, rồi mất hẳn,song đây chính là nơi đã hun đúc, bảo tồn nhiều truyền thống quí báu có ý nghĩaquyết định đến sự tồn vong của Ngôi miếu sau này

Thời Pháp thuộc, trong giai đoạn 1884-1945, chịu chung số phận mấtnước của toàn dân tộc, Văn Miếu cũng như nhiều công trình lịch sử văn hóa

khác ở Hà Nội đã bị biến đổi mục đích sử dụng Văn Miếu Hà Nội lúc thì bịQuân đội Pháp biến thành trại lính khố đỏ, lúc thành trường lính khèn, khi lại bịbiến thành bệnh xá, bị chia cắt, chiếm dụng đất để sử dụng vào các mục đích dânsự…vv.

Những sự kiện này đã châm ngòi cho cuộc đấu tranh bảo tồn di sản củanhân dân Hà thành do các sĩ phu Hà Nội, Hà Đông dẫn đầu trong suốt 62 nămvới hai giai đoạn nhỏ: từ 1884 đến 1902: yêu cầu quân đội Pháp rút quân ra khỏiVăn Miếu và trả lại Ngôi miếu cho người Việt thờ cúng; từ 1903 đến 1945: yêucầu trùng tu và trả lại cho Văn Miếu những phần đất đã bị chính quyền bảo hộchia cắt chiếm dụng trong quá trình qui hoạch lại Thành phố Hà Nội

Để tranh thủ sự ủng hộ của giới sĩ phu người Việt và thực hiện chính sách

“hợp tác – khai hóa”, chính phủ bảo hộ Pháp đã từng bước cho rút hết lực lượngquân sự ra khỏi Văn Miếu, trả lại cho Ngôi miếu chức năng thờ cúng (năm1902), trả lại khu vực Hồ Văn, Vườn Giám (1940-1941), đồng thời nhiều lầncấp kinh phí tu sửa Văn Miếu81

Thời kỳ này, diện mạo Văn Miếu Hà Nội đã có nhiều thay đổi Mặt bằngdiện tích bị thu hẹp về phía Bắc Trường Quốc Tử Giám đã bị dỡ bỏ Trongkhuôn viên Ngôi miếu xuất hiện thêm một số công trình mới như: Tứ trụ, VănMiếu môn, Khuê Văn các, điện Khải Thánh, đền thờ Thổ địa và điện thờ Mẫu vàmột số cánh cổng bằng sắt hiện đại bị thêm vào trong quá trình tu sửa

Như vậy, sự chuyển biến của Văn Miếu Hà Nội trong giai đoạn

1884-1945 không chỉ hiện hữu trong những biến đổi về mục đích sử dụng mà vềphương diện kiến trúc, thờ tự cũng có đổi thay Các sắc thái đặc thù đó đượcphản ánh khá rõ nét trong quá trình quản lý, tu sửa và tổ chức tế lễ tại Văn Miếu

81 Từ 1884 đến 1945, Văn Miếu Hà Nội được tu sửa trong 4 đợt: năm 1888, 1897-1901, 1904-1909, 1910-1945.