Văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở ở tỉnh nam định

Chúng ta cần phải làm cho VHCT thấm sâu vànội dung, phương pháp xây dựng Đảng về mọi mặt mà thực chất của quá trình nàychính là hình thành và phát triển VHCT của Đảng, nhân cách của đội

BÙI THỊ THU THẢO

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ Ở TỈNH NAM ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

HÀ NỘI - 2014

BÙI THỊ THU THẢO

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ Ở TỈNH NAM ĐỊNH

Chuyên ngành: Chính trị học

Mã ngành: 60 31 02 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS NGUYỄN VĂN HUYÊN

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian nghiên cứu và thực hiện luận văn này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của các cơ quan, các phòng ban và các cá nhân Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc nhất tới tất cả các tập thể, cá nhân đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu luận văn này.

Trước hết, tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học Quốc gia Hà Nội – Đại học Khoa học xã hội và nhăn văn, Phòng Đào tạo Sau đại học của Nhà trường cùng các thầy cô trong khoa Khoa Học Chính Trị, những người đã trang bị kiến thức cho tôi trong suốt quá trình học tập.

Với lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất, tôi xin trân trọng cảm ơn thầy giáo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Huyên, người thầy đã trực tiếp chỉ bảo, hướng dẫn khoa học và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, hoàn thành luận văn này.

Tôi xin chân trọng gửi lời cảm ơn đến các đồng chí lãnh đạo, chuyên viên của Sở Nội Vụ, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nam Định đã giúp đỡ tôi thu thập thông tin, số liệu trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn bố mẹ và gia đình hai bên đã tạo điều cho tôi để hoàn thành luận văn một cách xuất sắc nhất trong thời gian qua Xin chân thành cảm ơn đến tất cả các bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ nhiệt tình và đóng góp nhiều ý kiến quý báu để tôi hoàn thành luận văn

Do thời gian nghiên cứu có hạn, luận văn của tôi sẽ không thể tránh khỏi những sơ suất, thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự đóng góp của các thầy cô giáo cùng thể bạn đọc.

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 10 tháng 12 năm 2014

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Bùi Thị Thu Thảo

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện Các số liệu, trích dẫn sửdụng trong luận văn là trung thực, có xuất xứ rõ ràng, có độ chính xác cao nhấttrong phạm vi hiểu biết của tôi Luận văn chƣa đƣợc công bố trong công trình khoahọc nào

Tác giả luận văn

Bùi Thị Thu Thảo

10 UB MTTQ Ủy ban Mặt trận tổ quốc

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iii

MỤC LỤC iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 2

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn 6

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn 6

6 Những đóng góp về khoa học của luận văn 6

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn 7

8 Kết cấu của luận văn 7

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ 8

1.1 VĂN HÓA CHÍNH TRỊ 8

1.1.1 Bản chất của văn hóa chính trị 8

1.1.2 Cấu trúc của văn hóa chính trị 18

1.1.3 Chức năng của văn hóa chính trị 21

1.2 VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ 25 1.2.1 Đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở 25

1.2.2 Văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở 31

Chương 2 THỰC TRẠNG VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ Ở TỈNH NAM ĐỊNH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY 38

2.1 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ Ở TỈNH NAM ĐỊNH 38

2.1.1 Những đặc điểm tự nhiên của tỉnh Nam Định tác động đến văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở 38

2.1.2 Những đặc điểm kinh tế của tỉnh Nam Định tác động đến văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở 42

2.1.3 Những đặc điểm về chính trị, văn hóa, xã hội của tỉnh Nam Định tác động tới văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở 44

2.1.4 Những đặc điểm về nhân cách và trí tuệ của đội ngũ của cán bộ chủ chốt cấp cơ sở ở tỉnh Nam Định 51

2.2 NHỮNG ƯU ĐIỂM VÀ HẠN CHẾ TRONG VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ Ở TỈNH NAM ĐỊNH 53

2.2.1 Những ưu điểm và nguyên nhân của ưu điểm trong văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở ở tỉnh Nam Định 54

2.2.2 Những hạn chế trong văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp

cơ sở và nguyên nhân cơ bản của nó 60

2.3 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐANG ĐẶT RA VỀ YÊU CẦU CHẤT LƯỢNG VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CÁP CƠ SỞ 65

2.3.1 Đòi hỏi phẩm chất và năng lực của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở về những yêu cầu nâng cao chất lượng văn hóa chính trị 65

2.3.2 Những mâu thuẫn, những vấn đề đặt ra hiện nay 69

Chương 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NÂNG CAO VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ Ở TỈNH NAM ĐỊNH HIỆN NAY 73 3.1 MỘT SỐ PHƯƠNG HƯỚNG 73

3.1.1 Xây dựng, phát triển nền văn hóa chính trị Việt Nam tiên tiến, hiện đại, đặc sắc – nền tảng cho việc nâng cao chất lượng văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt 73

3.1.2 Xây dựng người cán bộ chủ chốt cơ sở phát triển toàn diện đức – tài 75

3.1.3 Gắn lý luận với thực tiễn – phương hướng hữu hiệu trong việc nâng cao văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở 76

3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU 77

3.2.1 Nâng cao tri thức chính trị, ý thức chính trị, lý tưởng chính trị, niềm tin

chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở 78

3.2.2 Nâng cao năng lực thực thi chính trị (trình độ, kinh nghiệm, khả năng lãnh đạo, quản lý) của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở 82

3.2.3 Nâng cao trình độ lý luân chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội 86

3.2.4 Bồi dưỡng nghiệp vụ lãnh đạo, quản lý cho đội ngũ cán bộ chủ chốt cơ sở 93

3.2.5 Phát huy tính tích cực chính trị (lãnh đạo, quản lý) của đội ngũ cán bộ chủ chốt 95

KẾT LUẬN 101

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

PHỤ LỤC 1

Xây dựng, phát triển và phát huy được VHCT của đội ngũ cán bộ sẽ giúpcho Đảng Cộng sản Việt Nam với tư cách là Đảng cầm quyền nâng cao năng lựclãnh đạo, phát huy tiềm lực trí tuệ và tư tưởng của Đảng, làm cho Đảng vươn lênngang tầm nhiệm vụ, nâng cao được uy tín và ảnh hưởng của Đảng trong xã hội.Nhờ đó, Đảng tiếp tục khẳng định trên thực tế vai trò lãnh đạo của mình đối với nhànước và xã hội VHCT có tác dụng rất lớn đến việc xây dựng Đảng cầm quyềntrong sạch, vững mạnh, đồng thời vượt qua được những thách thức và nguy cơ đểphát triển trong bối cảnh hiện nay Chúng ta cần phải làm cho VHCT thấm sâu vànội dung, phương pháp xây dựng Đảng về mọi mặt mà thực chất của quá trình nàychính là hình thành và phát triển VHCT của Đảng, nhân cách của đội ngũ cán bộchủ chốt, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo nói chung và đội ngũ cán bộ chủ chốtcấp cơ sở ở tỉnh Nam Định nói riêng.

VHCT với tác dụng và hiệu quả của nó còn góp phần nâng cao năng lực và hiệuquả quản lý nhà nước và hoạt động của hệ thống chính trị (HTCT), thúc đẩy quá trìnhdân chủ hóa xã hội, phát huy được những tiềm năng sáng tạo, đấu tranh chống quanliêu, tham nhũng để bảo vệ Đảng, Nhà nước và chế độ khỏi sự tha hóa, biến chất,VHCT một khi thâm nhập vào đời sống và trở thành phổ biến, trước hết ở sự gươngmẫu của đội ngũ cán bộ chủ chốt ở cơ sở về sự trong sạch của thể chế, sau

đó là trình độ giác ngộ chính trị của quần chúng, khả năng làm chủ và tham gia vàocác hoạt động quản lý nhà nước, sẽ thể hiện được vai trò mục tiêu và động lực của

nó đối với sự phát triển ở tỉnh Nam Định

Nam Định sau gần 30 năm thực hiện công cuộc đổi mới và triển khai thựchiện Nghị quyết Đại hội VI, VII, VIII, IX, X, XI của Đảng và các Nghị quyết khác,

đã góp phần nâng cao VHCT của cán bộ các cấp, trong đó có đội ngũ cán bộ chủchốt cấp cơ sở, thông qua nghiên cứu đào tạo, bồi dưỡng lý luận chủ nghĩa Mác –Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh cũng như đường lối chủ trương của Đảng; chínhsách, pháp luật của Nhà nước, thông qua hoạt động thực tiễn, lãnh đạo, quản lý cáclĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa, quốc phòng, an ninh… Tuy nhiên, theo yêu cầucủa công cuộc đổi mới, đội ngũ cán bộ chủ chốt ở cơ sở của tỉnh Nam Định còn hạnchế nhiều về tư duy khoa học, trình độ lý luận chính trị đặc biệt trong hoạt độngchính trị thực tiễn có nhiều vấn đề đặt ra Một bộ phận cán bộ chủ chốt ý thức tựhọc, phấn đấu giảm sút, ý thức tổ chức kỷ luật yếu, có tư tưởng phe phái, cực bộtrong công việc, nhận thức về vai trò, trách nhiệm, nhiệm vụ chưa đầy đủ, phâncông, phân cấp trách nhiệm chưa phù hợp, có trường hợp còn né tránh công việc,nịnh bợ cấp trên, hách dịch với cấp dưới, xa rời quần chúng nhân dân … Trí thức,kinh nghiệm và kỹ năng lãnh đạo, quản lý của một số cán bộ ở cơ sở còn yếu, thiếugương mẫu trong lối sống, phẩm chất đạo đức giảm sút, thiếu tinh thần trách nhiệmđối với nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước giao cho Do vậy, việc nghiên cứu, nhậnthức về VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt cơ sở của tỉnh, trên cơ sở đó nâng caotrình độ VHCT cho đội ngũ này sẽ góp phần trực tiếp tới sự ổn định và phát triểncủa tỉnh Nam Định, đảm bảo cho sự nghiệp đổi mới theo định hướng xã hội chủ

nghĩa Với ý nghĩa trên, Học viên cao học chọn đề tài nghiên cứu “Văn hóa chính

trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở ở tỉnh Nam Định” làm luận văn Thạc sĩ

chuyên ngành Chính trị học

2 Tình hình nghiên cứu

VHCT nói chung, VHCT của các lĩnh vực hoạt động cũng như các đối tượng khác nhau trong xã hội là đề tài mới, song rất được quan tâm trong thời

gian gần đây Ở nước ta đã có nhiều công trình, bài viết của các nhà khoa học, cácnhà lãnh đạo, quản lý về VHCT, VHCT của người cán bộ ở nhiều khía cạnh vànhiều cấp độ khác nhau Có thể nêu lên một số công trình tiêu biểu và gần gũi với

đề tài luận văn này

a Các công trình tiêu biểu về văn hóa chính trị

Một trong những tác phẩm bàn sâu vào lĩnh vực VHCT ở Việt Nam là tácphẩm: “Văn hóa chính trị và việc bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiệnnay” do Phạm Ngọc Quang chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995 Trongtác phẩm tác giả đã đề cập khá toàn diện khái niệm, cấu trúc, chức năng, đặc điểmcủa VHCT, đồng thời khái quát thực trạng VHCT hiện nay ở Việt Nam và tác độngcủa VHCT đối với vấn đề xây dựng đội ngũ cán bộ chủ chốt hiện nay

Một số sách như: “Văn hóa chính trị Việt Nam truyền thống và hiện đại” củaNguyễn Hồng Phong, tập trung nghiên cứu có tính chiến lược của nhân tố nội sinhtrong việc khai thác các nguồn lực ngoại sinh để phát triển đất nước (1998); "Bướcđầu tìm hiểu văn hóa chính trị truyền tống Việt Nam", Tổng quan khoa học, ViệnChính trị học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh của Nguyễn Văn Huyên,Nguyễn Văn Vĩnh, Nguyễn Hoài Văn (2005); "Một số cách tiếp cận về văn hóachính trị" của Lưu Văn Quảng (2008), đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở, ViệnChính trị học, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh

Tiếp đến là các bài đăng trên tạp chí chuyên ngành như: “Mấy suy nghĩ vềvăn hóa chính trị Việt Nam trong lịch sử”, tạp chí Nghiên cứu lý luận số 3, 1998 củaNguyễn Hoài Văn, đề cập đến những nội dung cơ bản của VHCT trong lịch sử;

“Vai trò của văn hóa chính trị trong việc hình thành phẩm chất và năng lực ngườilãnh đạo chính trị”, Thông tin chính trị học, số 4-2003 của Nguyễn Văn Vĩnh,nghiên cứu các tiêu chí VHCT của đội ngũ cán bộ lãnh đạo nước ta, “Văn hóachính trị, một bình diện hợp thành của đối tượng và nội dung nghiên cứu của chínhtrị học, một số vấn đề khoa học chính trị”; “Văn hóa chính trị với công tác vận độngquần chúng nhân dân trong tình hình hiện nay”, Tạp chí Dân vận số 1, 2005 củaHoàng Chí Bảo, nghiên cứu VHCT trong mối quan hệ với chính trị học và vai trò

của VHCT trong hoạt động vận động quần chúng ở nước ta theo tư tưởng Hồ ChíMinh; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa chính trị”, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật

số 09, 2005 của Lê Như Hoa, nghiên cứu VHCT trong tư tưởng Hồ Chí Minh; VềVăn hóa chính trị (Tổng thuật từ các tài liệu nước ngoài), Tạp chí Lý luận chính trịcủa Văn Hải (2001)

b Một số công trình tiêu biểu về cán bộ trong hệ thống chính trị

Từ cách tiếp cận các công trình tiêu biểu về VHCT trực tiếp hướng đến việcxây dựng, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ trong HTCT, có các công trình sau: Hồ ChíMinh (1974), “Vấn đề cán bộ”, Nxb Sự thật, Hà Nội, Nguyễn Trọng Bảo (chủ biên,1998), "Xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo và đội ngũ cán bộ quản lý kinh doanhtrong thời kỳ CNH, HĐH đất nước", Nxb Giáo dục, Hà Nội; Nguyễn Phú Trọng(2003), "Luận cứ khoa học cho việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ trong thời

kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước", Nxb Chính trị Quốc gia, HàNội; Hoàng Chí Bảo (Chủ biên, 2005), "Hệ thống chính trị ở cơ sở nông thôn nước

ta hiện nay" (sách tham khảo), Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội; Nguyễn Văn Huyên(chủ biên, 2009), "Con người chính trị Việt Nam, truyền thống và hiện đại", NxbChính trị quốc gia, Hà Nội, Nguyễn Thị Hà, Lê Văn Hòa (Đồng chủ biên, 2012),

"Các kỹ năng cần thiết dành cho cán bộ chính quyền cấp cơ sở", Nxb Chính trịQuốc gia, Hà Nội; Nguyễn Minh Tuấn (2012), "Tiếp tục đổi mới đồng bộ công táccán bộ thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa ", Nxb Chính trị Quốc gia,

Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào; Nguyễn Thị Thanh Thủy (2004), “Văn hóa chínhtrị của đội ngũ giảng viên đại học ở nước ta hiện nay”, Luận văn thạc sĩ Chính trịhọc, nghiên cứu các tiêu chí VHCT trong đội ngũ giảng viên các trường Đại học ởnước ta.

d Về văn hóa chính trị của cán bộ cấp cơ sở nói riêng và ở tỉnh Nam

Định nói chung

Các công trình tiêu biểu về VHCT, các công trình tiêu biểu về cán bộ trongHTCT, các công trình về VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt các cấp trong HTCT,nghiên cứu về VHCT của cán bộ chủ chốt cấp cơ sở (xã, phường, thị trấn) đã cónhững đóng góp có ý nghĩa trong việc xây dựng VHCT, xây dựng đội ngũ cán bộchủ chốt trong HTCT, làm rõ đặc điểm, vai trò của VHCT trong đời sống chính trị,

xã hội hiện nay

Đề tài “Văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở ở tỉnh

Nam Định” do Học viên cao học lựa chọn làm Luận văn Thạc sỹ chuyên ngành

Chính trị học chưa có tác giả nào nghiên cứu Vì vậy tác giả mạnh dạn nghiên cứuvấn đề này với mong muốn góp phần nâng cao VHCT, nâng cao phẩm chất, trình

độ, năng lực của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở ở tỉnh Nam Định

3 Mục đích và nhiệm vụ của Luận văn

* Mục đích: Trên cơ sở những vấn đề lý luận về VHCT của đội ngũ cán bộ

chủ chốt cấp cơ sở; luận văn phân tích thực trạng VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp

cơ sở của tỉnh Nam Định, từ đó đưa ra một số phương hướng và giải pháp chủ yếu tiếptục nâng cao VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt này ở tỉnh Nam Định hiện nay

* Nhiệm vụ: Để thực hiện mục đích nêu trên, luận văn sẽ tiến hành thực hiện

các nhiệm vụ chủ yếu sau:

- Làm rõ những vấn đề lý luận về VHCT và VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở

- Phân tích thực trạng VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở của tỉnh Nam Định; yêu cầu và những vấn đề đặt ra trong điều kiện hiện nay

- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm tập trung nângcao chất lượng VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở ở tỉnh Nam Định hiện nay.

4 Đối tượng nghiên cứu của luận văn phạm vi nghiên cứu của luận văn

Luận văn tập trung nghiên cứu đội ngũ cán bộ, công chức, chuyên trách xã,

phường, thị trấn trong các tổ chức của Đảng, Chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các

tổ chức CT - XH ở tỉnh Nam Định

Trọng tâm của Luận văn là nghiên cứu vấn đề nâng cao VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở của tỉnh Nam Định hiện nay

5 Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Thời gian nghiên cứu của luận văn được xác định là từ năm 2004 đến năm2014

6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

* Cơ sở lý luận:

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tưtưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng

và Nhà nước ta về văn hóa, chính trị, cán bộ, xây dựng đội ngũ cán bộ chủ chốt

Luận văn sử dụng, kế thừa những kết quả của nghiên cứu liên quan đến đề tàicủa các công trình khoa học đã công bố ở nước ta và trên thế giới

* Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp luận của chủnghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; kết hợp các phương pháp cụ thểnhư logic và lịch sử, phân tích và tổng hợp, khái quát hóa, gắn lý luận với thực tiễn

7 Những đóng góp về khoa học của luận văn

Góp phần làm rõ lý luận về VHCT, VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp

cơ sở, nhất là VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở ở tỉnh Nam Định

Đánh giá, làm rõ đặc điểm, những ưu điểm và hạn chế trong VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở ở tỉnh Nam Định

Đề xuất những phương hướng, giải pháp chủ yếu sát thực, cụ thể và khả thi nhằm nâng cao VHCT của đội ngũ cán bộ chủ chốt hiện nay

8 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

* Ý nghĩa lý luận: Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần làm sáng tỏ

thêm lý luận về VHCT, và cung cấp cơ sở lý luận cho việc phát triển VHCT, xây dựng đội ngũ cán bộ chủ chốt của HTCT

* Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn là tài liệu tham khảo phục vụ công tác nghiên

cứu, giảng dạy, đào tạo và hoạt động thực tiễn về đề tài VHCT và xây dựng đội ngũ cán

bộ chủ chốt cấp cơ sở

9 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục luận văn được kết cấu thành 03 chương với 07 tiết

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ

1.1 VĂN HÓA CHÍNH TRỊ

1.1.1 Bản chất của văn hóa chính trị

* Khái niệm văn hóa chính trị

Để tiếp cận được khái niệm VHCT một cách cơ bản nhất, chúng ta cần phải hiểu các khái niệm văn hóa, chính trị, mối quan hệ giữa văn hóa với chính trị

- Khái niệm văn hóa

Thuật ngữ “văn hóa” xuất hiện từ lâu trong ngôn ngữ của nhân loại, xuất phát từ chữ Latinh “Cultus”, nghĩa gốc là “trồng trọt”, được dung theo hai nghĩa

“Cultus agri” là “trồng trọt ngoài đồng” và “Cultus animi” là “trồng trọt tinh thần” Như vậy, nguồn gốc thuật ngữ văn hóa có liên quan đến lao động, hoạt động

tích cực, cải tạo con người, tức là sự giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn con người,

“trồng người”.

Một định nghĩa thỏa đáng về văn hóa cần phải bao hàm tất cả các mặt, trên

cơ sở đó, A.I Ácnônđốp đưa ra một định nghĩa khái quát sau đây: “Văn hóa là hoạtđộng sáng tạo tích cực của con người (cá thể, nhóm xã hội, giai cấp, dân tộc, xã hộinói chung) thực hiện trong các lĩnh vực sản xuất vật chất, bảo quản, phân phối, traođổi và tiêu thụ những giá trị vật chất và tinh thần mang ý nghĩa xã hội Đồng thời nó

là một tổng hợp chính những giá trị đã vật thể hóa hoạt động sáng tạo đó của conngười với cái nhìn bao quát các nền văn hóa, các giá trị văn hóa trên thế giới” [30,tr.32]

Tổng Giám đốc UNESCO Federico Mayor quan niệm: “Văn hóa là tổng thểsống động các hoạt động sáng tạo của các cá nhân và cộng đồng trong quá khứ vàtrong hiện tại Qua các thế hệ hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống cácgiá trị, các truyền thống và thị hiếu – những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗidân tộc” [31, tr.33] Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, văn hóa gắn liền

với sức sáng tạo và năng lực của con người và sức sáng tạo đó bao giờ cũng bắt đầu

từ lao động Theo Mác, căn cứ vào mức độ tự nhiên được con người khai thác, cảitạo thì có thể xét được trình độ văn hóa chung của con người

Trong những năm gần đây, ở Việt Nam, văn hóa cũng được hiểu theo nhiềugóc độ khác nhau: Văn hóa là toàn bộ hiểu biết của con người tích lũy được trongquá trình lao động thực tiễn – lịch sử, được đúc kết lại thành các giá trị và chuẩnmực xã hội là một thành tố cơ bản làm nên bản sắc riêng của một cộng đồng xã hội,

nó có khả năng chi phối đời sống tâm lý và mọi hoạt động của những con ngườisống trong cộng đồng xã hội

Văn hóa là một trong bốn lĩnh vực hoạt động sống của xã hội: kinh tế, chínhtrị, văn hóa, xã hội Như thế, văn hóa là một bộ phận của đời sống con người – lĩnhvực tinh thần của đời sống xã hội Văn hóa là một hệ thống giá trị xã hội, biểu hiện

và phát triển những năng lực bản chất của con người trong quá trình cải tạo tự nhiên– xã hội và làm chủ bản thân Những năng lực ấy được thể hiện trong hoạt độngsáng tạo của con người và trong những kết quả của hoạt động đó, nhằm thúc đẩy sựphát triển và hoàn thiện của cá nhân và xã hội theo hướng Chân – Thiện – Mỹ Vớinghĩa rộng của thuật ngữ văn hóa, trong thời gian qua nhiều tác giả đã nêu lênnhững quan niệm và có những cách diễn đạt riêng, song tựu chung lại có thể kháiquát thành 4 nội dung cơ bản như sau:

Văn hóa theo nghĩa rộng bao gồm vật chất và văn hóa tinh thần

Văn hóa hiểu theo nội dung bao gồm cả khoa học, kỹ thuật, giáo dục, vănhóa, nghệ thuật

Văn hóa đặt trong phạm vi nề nếp sống, lối sống, đạo đức, xã hội, văn hóanghệ thuật

Văn hóa xét từ vai trò của nó vừa là kết quả, vừa là nguyên nhân của sự pháttriển xã hội, nó không chỉ là mục tiêu mà còn là động lực của sự nghiệp xây dựngđất nước

Trên cơ sở tổng hợp những quan điểm nêu trên, có thể hiểu về văn hóa nhưsau: Văn hóa là toàn bộ những thành quả hoạt động sang tạo của con người trong

quá khứ và hiện tại biểu hiện thành hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần của xãhội Hệ thống giá trị có khả năng chi phối đời sống tâm lý và mọi hoạt động củanhững con người sống trong cộng đồng xã hội ấy.

Các lĩnh vực đặc thù của đời sống hay của hoạt động con người cũng đượcthể hiện bằng các khái niệm văn hóa khác nhau, chẳng hạn, văn hóa lao động, vănhóa giao tiếp, văn hóa pháp quyền, văn hóa dân chủ … VHCT cũng được đề cập từphương diện này

- Khái niệm chính trị

Chính trị xuất hiện từ khi xã hội phân chia thành giai cấp và hình thành nhà

nước Thuật ngữ chính trị xuất phát từ tiếng Hy Lạp “Politica” có nghĩa là những

công việc liên quan tới nhà nước, là nghệ thuật cai trị nhà nước, là phương phápnhất định để thực hiện các mục tiêu của quốc gia

Từ thời cổ đại cho đến nay, nhiều nhà tư tưởng đã đưa ra nhiều quan điểmkhác nhau về phạm trù chính trị:

Platon, nhà triết học cổ đại Hy Lạp, đã xem chính trị là “Nghệ thuật cung đình”, liên kết trực tiếp các chuẩn mực của người anh hùng và sự thông minh, sự

liên kết đó được thực hiện bằng sức mạnh là độc tài, cai trị bằng thuyết phục mớiđích thị là chính trị

Theo Max Weber, nhà xã hội học Đức đầu thế kỷ XX, chính trị là khát vọngtham gia vào quyền lực hay ảnh hưởng đến sự phân chia quyền lực giữa các quốcgia, bên trong quốc gia, giữa các tập đoàn người trong một quốc gia Chính trị lànhững mong muốn và những tương tác khách quan của cộng đồng người đối vớiquyền lực, không phải là hoạt động theo đuổi quyền lực Xuất phát từ quan điểm,một số học giả khác hiểu chính trị là sự khôn khéo, khả năng đạt được sự phân chiachức năng mà vẫn đảm bảo duy trì sự tác động qua lại của chúng Tác giả của cuốn:

“Chính trị và Kinh tế Nhật Bản” xem chính trị là hoạt động tìm kiếm những khảnăng áp đặt quyền lực chính trị Các quan điểm trên, tuy có chứa một số nhân tố hợp

lý nhất định nhưng chưa nêu được nội dung cơ bản nhất của phạm trù chính trị.Chính trị là một thực thể tồn tại trong đời sống với những cấp độ khác nhau (Cánhân, cộng đồng, giai cấp, dân tộc, nhân loại) liên quan đến công việc nhà nước

Quan niệm đúng đắn và khoa học về chính trị là quan niệm của C Mác vàV.I.Lênin Theo C Mác, chính trị bao giờ cũng gắn liền với giai cấp, giai cấp nàomuốn nắm được chính quyền, xóa bỏ xã hội cũ và xây dựng xã hội mới, trước hếtphải giành lấy chính quyền: “Giai cấp nào muốn nắm quyền thống trị, ngay cả khiquyền thống trị của nó đòi hỏi phải thủ tiêu toàn bộ hình thức xã hội cũ và sự thốngtrị nói chung, như trong trường hợp của giai cấp vô sản, thì giai cấp ấy trước hếtphải chiếm lấy chính quyền để đến lượt mình, có thể biểu hiện lợi ích của bản thânmình như là lợi ích phổ biến, điều mà giai cấp ấy buộc phải thực hiện trong bướcđầu” [29, tr.48].

Như vậy, bản chất giai cấp của hoạt động chính trị đã được C.Mác xác định

rõ ràng: Chính trị là hoạt động thực hiện lợi ích giai cấp Nhưng lợi ích giai cấpkhác nhau thì mục tiêu chính trị cũng khác nhau Theo V.I.Lênin: “Chính trị có tínhlogic khách quan của nó, không phụ thuộc vào những dự tính của cá nhân nào hay

cá nhân khác, của Đảng này hay Đảng khác” [40, tr.246] Đây là một quan niệmkhẳng định chính trị không phải hình thành theo ý muốn của mỗi người, mỗi Đảng,

mà là gắn với điều kiện lịch sử cụ thể nhất định

Từ đó, có thể rút ra kết quận: Chính trị là hoạt động trong lĩnh vực quan hệgiữa các giai cấp, giữa các dân tộc và các quốc gia trong vấn đề giành giữ, tổ chức

và thực thi quyền lực nhà nước, là sự tham gia của nhân dân vào công việc nhànước và xã hội, là hoạt động chính trị thực tiễn của các giai cấp, các đảng pháichính trị, các nhà nước nhằm tìm kiếm những khả năng thực hiện đường lối vànhững mục tiêu đã đề ra Đây là quan niệm tiếp cận chính trị từ hai phương diện cơbản: Chính trị với tư cách là quan hệ đặc biệt của các chủ thể chính trị liên quan tớivấn đề quyền lực chính trị và chính trị với tư cách là hoạt động xã hội đặc thù củacác chủ thể chính trị có liên quan tới vấn đề nhà nước

- Quan hệ giữa văn hóa và chính trị

Thứ nhất, vấn đề chính trị trong văn hóa: Văn hóa và tư tưởng là cặp phạm

trù sinh đôi, mà chính trị là mặt trực tiếp của hệ tư tưởng Như vậy, chính trị là bộphận đặc thù trong văn hóa, phản ánh một lĩnh vực hoạt động phức tạp của xã hội

thông qua sự in đậm dấu ấn của mình vào văn hóa theo hướng tích cực hoặc tiêucực, tùy thuộc vào sự tiến bộ, cách mạng hoặc lạc hậu, phản động của chính trị vào

cơ cấu văn hóa của cá nhân hay xã hội Nó quy định tính giai cấp của các hoạt động

và các hiện tượng văn hóa

Thứ hai, vấn đề văn hóa trong chính trị, văn hóa với chính trị: Mọi quan điểm

và đường lối chính trị, công nghệ chính trị và nhân cách chính trị đều là sự thể hiệntrình độ văn hóa của một giai cấp, một tổ chức, một cá nhân trong một giai đoạnlịch sử nhất định Trong sự phát triển của mình, chính trị chỉ được xem là văn hóakhi gắn với trình độ, năng lực sáng tạo tích cực của con người trong chính trị, thúcđẩy sự phát triển tiến bộ xã hội Cùng với sự phát triển xã hội, văn hóa trong địa hạtchính trị đã được định hình như một vấn đề của nhận thức và thực tiễn khi nhànước bước vào giai đoạn hiện đại của nó Ở nước ta, ngay từ những năm đầu hoạtđộng cách mạng và cho đến ngày nay, nhiều giá trị văn hóa của nhân loại, đặc biệt

là chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh đã và luôn là bó đuốc soiđường, làm sáng tỏ nhận thức cách mạng Việt Nam Những con người cách mạngvới lý tưởng xã hội giải phóng áp bức, bóc lột đã hành động và ứng xử hoàn toànkhác với nền văn hóa phong kiến và tư sản

Nói tóm lại, văn hóa với chính trị có mối liên hệ chặt chẽ, tác động qua lạivới nhau Văn hóa phục vụ chính trị, văn hóa đi vào chính trị với tính cách là độnglực và mục tiêu của hoạt động chính trị; chính trị lãnh đạo văn hóa, chính trị gắnliền với văn hóa và sự tồn tại của chính trị khi nó còn là mặt hợp lý trong văn hóa;văn hóa và chính trị thống nhất hữu cơ với nhau và tác động qua lại lẫn nhau

- Khái niệm văn hóa chính trị

Văn hóa chính trị là một bộ phận, một phương diện văn hóa, xuất hiện tronglịch sử cùng với sự xuất hiện xã hội có giai cấp Tuy nhiên, khái niệm VHCT mớiđược bàn luận nhiều ở thời kỳ hiện đại với tư cách là một khái niệm khoa học Hiệnnay có rất nhiều định nghĩa khác nhau về VHCT Điều đó có nguyên nhân là doVHCT vốn là một hiện tượng xã hội đa diện, phong phú, phức tạp Mặt khác, cácnhà nghiên cứu lại nhìn nhận VHCT ở nhiều góc độ tiếp cận khác nhau

Khi đưa đạo đức trở thành vấn đề trung tâm học thuyết chính trị của mình,Nho giáo đã mở đầu cho truyền thống tiếp cận VHCT trong lịch sử tư tưởng nhânloại Mệnh đề “Việc chính trị cốt ở chính dã người trị dân” là mệnh đề bất hủ củaKhổng Tử Khổng Tử rất tin ở sức hấp dẫn và sự tác động của đạo đức Lòng tin ấycòn biểu hiện rõ ở câu: “Dùng đức là làm chính (Chính trị) cũng ví như ngôi saoBắc cực, ở yên trên vị trí của mình mà các tinh tú đều châu vào” [49, tr.6].

Tiếp nối truyền thống đó, Mạnh Tử đề ra tư tưởng “Văn trị giáo hóa” (Chínhtrị gắn với giáo dục) “Chính giỏi không thể tranh thủ được dân bằng giáo giỏi.Chính giỏi thì dân sợ, giáo giỏi thì dân yêu Chính giỏi thì được của cải của thiên

hạ, của dân; giáo giỏi thì được lòng dân” [45, tr.308]

Học thuyết chính trị - xã hội (CT – XH) của Platon đặc biệt quan tâm đếnvấn đề nhà nước cùng với nó là các nhà triết học với tư cách là những người cầmquyền Theo ông, con người chỉ có thể hoàn thiện nhân cách trong một nhà nướcđược tổ chức một cách hợp lý Mục đích của triết học là xây dựng một nhà nước lýtưởng và hoàn thiện trong đó những nhà triết học đóng vai trò quan trọng TheoPlaton, đó là những con người mà lý tính đóng vai trò chủ đạo trong hoạt động Họluôn hướng tới cảm thụ cái đẹp và trật tự các ý niệm, khát vọng vươn tới phúc lợitối cao, tới sự thật và công lý Họ có thể đảm nhận được vai trò lãnh đạo, trị vì xãhội trong nhà nước lý tưởng

Arixtot coi con người là “Động vật chính trị”, muốn nói đến vai trò chính trịtrong việc xác định tư cách tồn tại của con người và cũng vì thế mà mục đích caonhất của chính trị là làm sao để mọi người có thể sống và sống tốt hơn Sứ mệnhcủa nhà nước, của những nhà cầm quyền không chỉ bảo đảm cho mọi người sốngbình thường, mà còn phải làm sao để cho con người sống hạnh phúc “Mục đíchcủa nhà nước là cuộc sống phúc lợi …, bản thân nhà nước là sự giao thiệp của cácgia tộc và dân cư nhằm đạt được sự tồn tại một cách hoàn thiện và tự lập” [42,tr.207], tức là đạt được một cuộc sống ưu việt và theo ông không chỉ về phươngdiện của cải vật chất mà còn đảm bảo công lý

Việc nghiên cứu VHCT như một lĩnh vực tương đối độc lập bắt đầu từnhững năm 1950 của thế kỷ XX Thuật ngữ VHCT lần đầu tiên được sử dụng vàonăm 1956 Công lao của việc tách riêng lĩnh vực nghiên cứu này và nâng nó lên sựthừa nhận khoa học thuộc về hai nhà chính trị học người Mỹ là G.Almond vàS.Verba Các ông chú trọng vào việc nghiên cứu hành vi hoạt động chính trị là mộtphần của hành trình xã hội cho nên khi phân tích hành vi chính trị phải gắn chặt với

sự xem xét các nhân tố văn hóa, tâm lý của cá nhân và toàn xã hội Xuất phát từhành vi chính trị của các cá thể, ông định nghĩa: “VHCT là tập hợp các lập trường

và xu hướng cá nhân của những người tham gia một hệ thống nào đó, là lĩnh vựcchủ quan làm cơ sở hành động chính trị và làm cho hoạt động chính trị có ý nghĩa”[33, tr.216]

Năm 1961, khi biên soạn Bách khoa toàn thư khoa học xã hội quốc tế, nhàchính trị học người Anh L.Pye đã đưa ra định nghĩa về VHCT: “Văn hóa chính trị

là một hệ thống thái độ, niềm tin và tình cảm, nó đem lại ý nghĩa và trật tự cho quátrình chính trị; nó đưa ra tiền đề cơ bản và quy tắc chế ước hành vi của hệ thốngchính trị; nó bao gồm lý tưởng chính trị và quy phạm vận hành của một chính thể”

và theo L.Pye: “Văn hóa chính trị là sản phẩm bao gồm lịch sử tập thể của một hệthống chính trị và cả lịch sử đời sống của các cá thể trong hệ thống đó, do đó nó bắt

rễ sâu xa trong lịch sử các sự kiện chung và lịch sử cá nhân” [33, tr.220]

Nhà nghiên cứu chính trị học Nga, giáo sư E.A.Đôđin không đồng tình vớicác học giả phương Tây khi quy VHCT về các khuôn mẫu nào đó Vì theo ông,điều đó thường mang tính chủ quan của nhà nghiên cứu, rất dễ bị nhầm lẫn về bảnchất bởi những hiện tượng bề mặt Theo ông: “Văn hóa chính trị là quá trình xã hộihóa chính trị, suy cho cùng là quá trình phổ cập những giá trị và những quy tắcchính trị nhận định” và “Quá trình xã hội hóa trong chừng mực nào đó đưa đến rađời các thiết chế xã hội, các giá trị và những chuẩn mực hành vi phù hợp với tiếntrình phát triển” [31, tr.64,65]

Các nhà nghiên cứu Việt Nam những năm gần đây tích cực vận dụng phươngpháp luận văn của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh để xây dựng

một quan điểm đầy đủ về VHCT Đặc biệt, những quan niệm của Chủ tịch Hồ ChíMinh về xã hội xã hội chủ nghĩa thực sự có ý nghĩa xuất phát điểm cho quá trìnhtìm tòi, nghiên cứu đó, song cũng cần thấy đây vẫn còn là một vấn đề mới và phứctạp cả về lý luận cũng như nhận thức Quan điểm nổi bật nhất và đặc sắc nhất trong

tư tưởng Hồ Chí Minh về VHCT là xã hội mới phải có con người mới đại diện chonó: “Muốn có chủ nghĩa xã hội, phải có con người xã hội chủ nghĩa Muốn có conngười xã hội chủ nghĩa, phải có tư tưởng xã hội chủ nghĩa” [64, tr.228]

Xây dựng thành công con người mới xã hội chủ nghĩa là xác lập cơ sở bềnvững của VHCT mới Đây là một tư tưởng lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh vềVHCT VHCT cũng là loại hình văn hóa hướng con người làm việc thiện, gắn vớicác lợi ích kinh tế, chính trị, nhưng nó phải là sự hài hòa, sự liên hiệp giữa cộngđồng và cá nhân, giữa truyền thống với hiện đại, giữa kinh tế và văn hóa, giữa giá trịvật chất và giá trị phi vật chất, giữa bản sắc văn hóa dân tộc với sự tiếp biến văn hóaquốc tế, trên nền tảng giá trị chân, thiện, mỹ

Trên cơ sở quan niệm trên, các nhà nghiên cứu Việt Nam đã đưa ra rất nhiềucách diễn đạt về khái niệm VHCT Trong đó, một khái niệm về VHCT có tính kháiquát chung là: VHCT là một phương diện văn hóa trong xã hội có giai cấp, nói lêntri thức, năng lực sáng tạo trong hoạt động chính trị dựa trên nhận thức sâu sắc quan

hệ chính trị hiện thực để thực hiện lợi ích chính trị cơ bản của giai cấp hay của xãhội phù hợp với sự phát triển lịch sử VHCT được phản ánh trong hệ ý thức chínhtrị, trong các thiết chế chính trị và trong các giá trị vật chất cũng như tinh thần dohoạt động chính trị sáng tạo ra

Tổng hợp các cách tiếp cận khác nhau về VHCT, chúng ta thấy rằng VHCT

là một bộ phận của văn hóa nhân loại, phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa vănhóa dân tộc và hoạt động chính trị của các giai cấp, nó chỉ ra tác động của một loạihình văn hóa xã hội nhất định đối với HTCT và hành vi chính trị của công dân (baogồm dân chúng và những người lãnh đạo nhà nước) VHCT thể hiện sự hiểu biếtchính trị, tình cảm chính trị, giá trị chính trị, niềm tin và thái độ chính trị của cáccông dân đối với các hiện tượng chính trị và HTCT Tinh thần cốt lõi của VHCT là

các giá trị nhân văn trong xử lý chính trị Chính trị có văn hóa hay xử lý chính trịnhân văn là chính trị giải phóng con người, khỏi sự áp bức bóc lột về phương diệngiai cấp, dân tộc và xã hội, phấn đấu để ngày càng nâng cao đời sống vật chất vàtinh thần cho nhân dân Đó chính là VHCT được xây dựng trên nền tảng của chủnghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh.

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh, cùng với việc kế thừa các giá trị trong quan niệm về VHCT của các nhànghiên cứu lý luận gần đây, có thể khái quát lại, xét về bản chất, VHCT là tổng hòanhững giá trị chính trị (cả giá trị vật chất và tinh thần), hoạt động chính trị thực tiễncủa con người sáng tạo ra trong xã hội có giai cấp Tóm lại, VHCT là một bộ phận,một phương diện của văn hóa trong xã hội có giai cấp, nói lên chất lượng tổng hợpnhững giá trị vật chất và tinh thần với hạt nhân là các giá trị chính trị nhân văn đượccon người sáng tạo và sử dụng trong thực tiễn chính trị, để thực thi trong quan hệ vềquyền lực chính trị, quyền lực nhà nước nhằm thực hiện lợi ích chính trị cơ bản củagiai cấp hay của nhân dân phù hợp với sự phát triển lịch sử, VHCT phản ánh trình

độ trưởng thành nhân cách chính trị của các chủ thể chính trị trong đời sống xã hội

* Đặc điểm của văn hóa chính trị

VHCT bao giờ cũng mang tính giai cấp: VHCT hình thành trong thực tiễnđấu tranh giai cấp, do đó nó luôn bị chi phối bởi thế giới quan, hệ tư tưởng, nhữngquan điểm chính trị của giai cấp nhất định và phục vụ cho lợi ích của mỗi quốc gia.Tuy rất quan trọng nhưng tính giai cấp không phải là thuộc tính duy nhất củaVHCT Tính dân tộc và tính nhân loại luôn tồn tại trong VHCT của từng giai cấp.Đặc biệt trong bối cảnh của thế giới hiện đại, mỗi quan hệ giữa tính giai cấp, tínhdân tộc và tinh thần nhân loại càng gắn bó chặt chẽ hữu cơ hơn bao giờ hết Văn hóatrước hết là vấn đề tồn tại và phát triển của một cộng đồng người nhất định, cộngđồng trở nên bền vững khi nó trở thành dân tộc Tính dân tộc luôn gắn liền tínhnhân loại, tính giai cấp

VHCT phản ánh quan hệ quyền lực chính trị Các giá trị của VHCT thể hiệnmối quan hệ quyền lực giữa giai cấp và chính Đảng, tổ chức và thành viên … trong

nội bộ giai cấp; quan hệ giữa các giai cấp và nhà nước, nhà nước và công dân …;quan hệ giữa các nhà nước, các quốc gia dân tộc, các tổ chức chính trị quốc tế …

mà ở đó, tất cả đều thể hiện quyền lực chính trị của người này đối với người khác

và ngược lại Các giá trị này gắn liền với những chuẩn tắc, cơ chế và thể lệ … tổchức và hoạt động chính trị, những chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệmcùng với mối quan hệ xác định đã được các cơ quan quyền lực quy định mà khôngthể làm khác được Biểu hiện tập trung nhất tính quyền lực của VHCT là ở luậtpháp của Nhà nước

VHCT mang tính lịch sử cụ thể: VHCT được quy định bởi những điều kiệnkhách quan và nhân tố chủ quan Hai nhân tố này có nội dung, tính chất và phươngthức quy định khác nhau trong các thời kỳ lịch sử khác nhau, điều đó quy định tínhlịch sử của VHCT Tính cụ thể của VHCT dựa trên cơ sở lý tưởng chính trị, lậptrường và hành vi cũng như trên cơ sở yếu tố tâm lý xã hội Tính lịch sử của VHCTthể hiện ở trong các điều kiện lịch sử khác nhau Mặt khác các giá trị VHCT khôngphải là cái gì bất biến mà luôn có sự vận động và phát triển

VHCT mang tính kế thừa: Hệ tư tưởng là nhân tố cốt lõi nhất của VHCT.Nhưng trong mỗi hình thái kinh tế nhất định, kết cấu giai cấp rất phức tạp và khôngthuần nhất Do đó, trong mỗi nền chính trị, VHCT không thuần nhất Văn hóa củacác giai cấp có hệ tư tưởng độc lập chi phối văn hóa của giai cấp khác nhau tạo nênbức tranh đa dạng của VHCT Bên cạnh VHCT của giai cấp nằm quyền lực Nhànước, còn có VHCT của các giai cấp và các giai tầng khác nhau trong xã hội

VHCT là sự tổng hòa tất cả các hình thái văn hóa cơ bản của xã hội: VHCTnhư là sự tổng hợp toàn bộ các hình thái văn hóa khác vào trong đó và biến hóanhững giá trị ấy thành những giá trị mang tính độc đáo riêng của mình Giá trị củaVHCT, khi biểu hiện ra bên ngoài, như là sự tập trung một cách cô độc nhất, tinhtúy nhất toàn bộ sự phát triển văn hóa của chủ thể Cho nên giá trị của VHCT luônbao chứa trong mình nó không chỉ là của cải chính trị mà còn là cái đạo đức, cáikhoa học, cái thẩm mỹ Chính vì vậy VHCT luôn tồn tại và phát triển như là mộtchính thể quyền lực chính trị ngày càng tiệm cận sự giải phóng tối cao và phát huymột cách tự nhiên

VHCT rất phức tạp trong việc xác định chân giá trị: Các chủ thể đối khángtrong một cuôc vận động chính trị thường nhìn nhận những tiêu chí chung để xácđịnh giá trị văn hóa của các sự kiện chính trị theo khát vọng của quyền lực và nhucầu về lợi ích của giai cấp hay dân tộc mình Thực tiễn cho thấy giá trị văn hóa củanhiều sự kiện chính trị lớn trong lịch sử của nhân loại, không chỉ những ngườiđương thời nhìn nhận hết sức trái ngược nhau mà còn cả những người của thời đạisau cũng có sự đánh giá rất khác nhau Không những thế mà ý thức hệ giai cấp cònxâm nhập vào và nhiều khi đến mức chi phối trong việc xác nhận các giá trị đạođức, giá trị thẩm mỹ và thậm chí tri thức khoa học.

1.1.2 Cấu trúc của văn hóa chính trị

Có nhiều quan điểm khác nhau về cấu trục của VHCT Tuy nhiên, xét VHCTvới tư cách là hệ giá trị do chủ thể chính trị sáng tạo ra thì VHCT được cấu thànhtrong sự thống nhất, tác động qua lại của những nhân tố cơ bản sau đây:

Trí thức chính trị: Là sự nhận thức các quy luật chung nhất của các quá trìnhvận động, phát triển, của các quá trình cũng như các tri thức được khái quát từ cáchiện tượng chính trị, chế độ chính trị và nền chính trị

Kinh nghiệm chính trị: Là tri thức được rút ra từ hoạt động thực tiễn, nó có

vị trí rất quan trọng trong hoạt động của thể chế chính trị

Ý thức chính trị: Ý thức chính trị là mặt tinh thần của chủ thể chính trị Lýtưởng, niềm tin, mục đích chính trị được biểu hiện một cách tự giác, có hướng đíchtrong thực tiễn hoạt động chính trị Ý thức chính trị có được thông qua một quá

trình rèn luyện gian khổ trong thực tiễn, phải trải qua quá trình nhận thức từ tìnhcảm đến lý tính, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừutượng trở thành hành động tự giác của con người Phấn đấu, hy sinh quyết tâm thựchiện mục tiêu lý tưởng chính trị đã được nhận thức

Lý tưởng chính trị: Là mục tiêu chính trị cao nhất của mỗi chủ thể chính trị Lýtưởng chính trị quy định hành động chính trị Mỗi chủ thể chính trị và con người chínhtrị luôn luôn hành động tự giác, thậm chí hy sinh xả thân cho mục tiêu lý tưởng chínhtrị, mỗi khi lý tưởng trở thành lẽ sống thì nó có sức lay động, lôi cuốn

tập hợp hàng triệu, hàng triệu người tham gia vào quá trình chính trị, góp phầngiành thắng lợi quyết định của cách mạng Lý tưởng chính trị do tri thức chính trịquy định.

Niềm tin chính trị: Là trạng thái thừa nhận sự đúng đắn đối với lý tưởngchính trị, niềm tin chính trị vừa có tính cảm tính, vừa có tính lý tính, nó là thái độchủ quan của con người, do đó cũng có thể dẫn tới sai lầm

Thực tế đã chứng minh, một số đồng bào dân tộc Tây Nguyên đặt niềm tinchính trị mù quáng vào một “Nhà nước Đề Ga độc lập” và đã tham gia bạo loạnchính trị ở Tây Nguyên đó là sự sai lầm của niềm tin chính trị

Tình cảm chính trị: Là trạng thái ban đầu của ý thức chính trị, là hoạt độngmang tính tâm lý, là thái độ bảo vệ, ủng hộ, phấn đấu cho mục đích chính trị, lýtưởng chính trị Trải qua thời gian, tình cảm chính trị dần dần được giác ngộ bằngtri thức khoa học Làm cho tình cảm chính trị trở thành lý trí, chuyển hóa hành độngcủa chủ thể chính trị từ tự phát sang hành động chính trị tự giác

Lý trí chính trị: là trạng thái nhận thức được dẫn dắt bởi cơ sở khoa học Lýtrí chính trị trực tiếp dẫn dắt hành động chính trị Trong một nền chính trị mà lý tríchính trị được củng cố, thống nhất thành nhân tố chủ đạo tiệm cận với ý chí,nguyện vọng của đại đa số nhân dân thì nền chính trị đó sẽ tồn tại và phát triển bềnvững Trái lại một nền chính trị mà lý trí chính trị bị suy giảm, đánh mất niềm tinchính trị, xét lại tri thức chính trị Chủ thể chính trị không thường xuyên bồi dưỡng,rèn dũa, mài sắc lý trí chính trị cho mình và cho quần chúng thì dễ dẫn đến mấtphương hướng và đe dọa vai trò chính trị của Đảng cầm quyền

Năng lực chính trị: Là khả năng hoạt động chính trị của chủ thể chính trị,được biểu hiện trên hai lĩnh vực hoạt động lý luận và hoạt động thực tiễn Năng lựcchính trị quyết định hiệu quả (hàm lượng, mức độ, giá trị) của VHCT hoạt độngchính trị

Hệ tư tưởng và đường lối chính sách của Đảng cầm quyền: Là bộ phận hạtnhân của VHCT Hệ tư tưởng khoa học phản ánh đúng quy luật khách quan, phùhợp xu thế thời đại, vì sự tiến bộ xã hội và giải phóng con người đó là hệ tư tưởngmang nội dung VHCT cao

Hệ tư tưởng là một hệ thống phạm trù, quy luật, mục tiêu, quan điểm,phương pháp, hình thức, nội dung chính trị của một giai cấp nhất định Hệ tư tưởngchỉ ra con đường và phương thức để đạt tới các mục tiêu chính trị mang tính phổquát, làm cơ sở nhận thức luận cho các Đảng chính trị trong quá trình đề ra đườnglối chính sách và phương thức hoạt động của mình phù hợp với thực tiễn chính trịhiện thực Hệ tư tưởng là một hệ thống mở, luôn luôn được sáng tạo bổ sung đểkhông bị lạc hậu bởi lịch sử.

Đường lối chính trị là con đường đi tới tương lai, là mục tiêu chiến lược,nhiệm vụ chiến lược, phương hướng và biện pháp chính trị do Đảng chính trị vạch

ra cho một giai đoạn lịch sử nhất định, nhằm giải quyết các mâu thuẫn nội tại trongquá trình phát triển của một quốc gia, dân tộc

Chính sách chính trị là sự cụ thể hóa các mục tiêu chính trị của chính Đảng,thành ý chí của Nhà nước với tư cách là trung tâm của quyền lực chính trị trongđiều kiện Đảng cầm quyền Hay được biểu hiện ở các quy tắc, quy ước chỉ đạo hoạtđộng của các lực lượng chính trị của một chính Đảng không tham chính, nhằm lôikéo các tầng lớp trong xã hội tham gia vào hoạt động chính trị của các Đảng

Các truyền thống chính trị mang giá trị văn hóa tiêu biểu của dân tộc và nhânloại: Văn hóa của một dân tộc là linh hồn, là “căn cước” để phân biệt sự khác nhaugiữa dân tộc này với dân tộc khác Vì vậy, VHCT với tư cách là nhân lõi của vănhóa tự nó phải hàm chứa các giá trị văn hóa tiêu biểu của dân tộc

Dân tộc Việt Nam đã hun đúc nên những giá trị văn hóa, chính trị mang đậmtruyền thống dân tộc Đó là ý thức về quốc gia, dân tộc độc lập, tinh thần đoàn kết;tính cộng đồng; tính sáng tạo, năng lực tiếp biến văn hóa trước hoàn cảnh; lòngnhân ái khoan dung; tinh thần bang giao và đoàn kết Quốc tế Những giá trị truyềnthống đó được nâng lên thành VHCT Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh doĐảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Tinh thần yêu nước được nâng lên thành giá trịchuẩn mực quan hệ giữa dân tộc với giai cấp, độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa

xã hội; chủ nghĩa yêu nước gắn với tinh thần Quốc tế trong sáng; kết hợp sức mạnhdân tộc với sức mạnh thời đại; phát triển các quan hệ cộng đồng thành khối đại đoànkết toàn dân tất cả vì độc lập tự do, hạnh phúc của nhân dân

“Văn hóa chính trị Việt Nam phát triển vượt trội hơn những điều kiện kinh

tế xã hội cần có Điều đó một mặt nói lên tầm vóc, vị thế chính trị của dân tộc trướchoàn cảnh, nhưng đồng thời cũng đặt ra những vấn đề cần khắc phục trong tâm lýđạo đức của hoạt động chính trị do sự tác động của điều kiện kinh tế xã hội còn lạchậu có thể dẫn tới hạ thấp chất lượng văn hóa chính trị” [37, tr.45]

1.1.3 Chức năng của văn hóa chính trị

* Chức năng điều chỉnh, định hướng cho hành vi và các quan hệ xã hội, nâng cao nhận thức, giáo dục chủ thể chính trị

VHCT có vai trò to lớn trong việc điều chỉnh các quan hệ con người với conngười, con người với xã hội trong đời sống chính trị Trong quá trình điều chỉnhmột mặt nó dựa vào những chuẩn lực giá trị, mô hình chính trị để điều chỉnh hành

vi, hành động của chủ thể phù hợp với cái tốt, cái đúng Mặt khác, nó tăng cườngkhả năng tự điều chỉnh của các chủ thể phù hợp, hài hòa với lợi ích của các chủ thểkhác, với lợi ích xã hội

Vai trò điều chỉnh của VHCT chủ yếu thực hiện thông qua các chuẩn giá trị của

nó với nhiều thang bậc và phạm vi khác nhau Có những chuẩn giá trị mà ý nghĩa vàvai trò điều chỉnh của nó chỉ mang tính nhất thời, đặc biệt là những chuẩn giá trị củng

cố quan hệ giữa các đảng phái chính trị, giữa các nhóm xã hội lớn khác nhau thường do

sự cân nhắc về mặt chiến lược hoặc chiến thuật, do lợi ích của hoàn cảnh và thời cơquy định Nhưng cũng có bộ phận các giá trị chính trị, thường gọi là các nguyên tắcchính trị, mang tính bền vững, bởi những nguyên tắc này thường quyết định vận mệnhchính trị của một chủ thể nào đó Xa rời, từ bỏ nguyên tắc ấy có nghĩa là đời sống chínhtrị, quyền lợi chính trị của chủ thể đó cũng không còn nữa Chẳng hạn, Đảng cộng sảnViệt Nam là Đảng cầm quyền, Đảng lãnh đạo hoạt động chính trị luôn giữ vững cácnguyên tắc chính trị của mình, lấy Chủ nghĩa Mác

– Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng và là kim chỉ nam cho mọihành động Đảng là một tổ chức chặt chẽ trên nguyên tắc tập trung dân chủ; Đảng làđại biểu trung thành với lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cảdân tộc Nhà nước Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng là Nhà nước của dân, do

dân và vì dân là những nguyên tắc chính trị cho mọi hoạt động của Đảng Đảngkhông bao giờ xa rời những nguyên tắc này.

* Chức năng tổ chức và quản lý xã hội

VHCT đối với việc xây dựng và phát triển kinh tế: Ngày nay, sự phát triểnkinh tế - văn hóa không chỉ là bắt nguồn từ sức mạnh kinh tế mà còn phụ thuộc vàosức mạnh của văn hóa nói chung, VHCT nói riêng Hiệu quả của nền kinh tế phụthuộc ngày càng nhiều vào trình độ phát triển của khoa học và công nghệ, giáo dục

và đào tạo, vào các giá trị tinh thần của xã hội, các thể chế chính trị, vào trình độ,năng lực, phẩm chất của những con người chính trị, đặc biệt là giới cầm quyền, vănhóa là nhân tố quan trọng của kinh tế, một nhân tố quy định bên trong của hoạt độngsản xuất

VHCT đối với việc giải quyết vấn đề chính trị: Ý thức chính trị, các thiết chếquản lý chính trị, hoạt động chính trị thực tiễn, đều liên quan đến VHCT, đều thểhiện trình độ VHCT của một lực lượng xã hội, một giai cấp, một tổ chức hay mộtcác nhân nào đó Bản thân đời sống chính trị là một hệ thống các giá trị VHCT, vìcác chủ thể chính trị sử dụng các giá trị VHCT đó như thế nào, có phát huy đượcvai trò của các giá trị VHCT trong việc giữ vững nền chính trị và sự ổn định chínhtrị của mình hay không

VHCT đối với việc giải quyết các vấn đề xã hội: Mục đích của quá trình xâydựng và phát triển đất nước hiện nay của ta là thực hiện mục tiêu: “Dân giàu, nướcmạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”, giá trị văn hóa góp phần ngăn ngừa,hạn chế cái ác, cái xấu, cái sai, hướng con người vươn đến tính nhân văn trong giảiquyết các mối quan hệ xã hội

Tầm cao VHCT là điều kiện tốt để giải quyết các vấn đề xã hội Thực hiệndân chủ, công bằng xã hội luôn phải lấy giá trị văn hóa làm mục tiêu, công bằng xãhội đầy đủ nhất cũng dựa trên nền tảng chân, thiện, mỹ Nếu đối lập giá trị văn hóavới công bằng xã hội, tách văn hóa khỏi công bằng xã hội đều dẫn đến bất công

* Chức năng đánh giá và dự báo chính trị

Chức năng đánh giá văn hóa chính trị thể hiện qua thái độ của các chủ thểVHCT đối với một hiện tượng, một sự kiện, một quá trình chính trị nào đó

Trên cơ sở nhận thức, chủ thể đánh giá các hiện tượng trong đời sống chínhtrị và lựa chọn cho mình những hành vi theo đánh giá ấy Như vậy, VHCT kết hợpvới khả năng chủ quan của mỗi chủ thể là cơ sở cho các đánh giá chính trị Nhờ khảnăng đánh giá các hiện tượng và các quá trình chính trị, trên cơ sở những tri thức vàđịnh hướng chính trị, các chủ thể có thể dự báo được sự phát triển của chúng trongtương lại.

Khả năng dự báo này là một phần quan trọng trong nhận thức VHCT của mỗichủ thể, nếu dự báo chính xác, thì hành vi của họ có ý nghĩa to lớn trong việchướng tới mục tiêu đề ra

Như vậy: Nhận thức về bản chất của VHCT, cấu trúc và chức năng củaVHCT là cơ sở lý luận, quan điểm nền tảng rất cần thiết cho việc nhận thức về thựctrạng VHCT của đội ngũ cán bộ cấp xã, phường, thị trấn ở nước ta nói chung tronggiai đoạn hiện nay

* Những giá trị đặc trưng cơ bản của văn hóa chính trị Việt Nam: Có thể

khái quát một số đặc trưng cơ bản của nền VHCT Việt Nam như sau:

Thứ nhất, nền VHCT Việt Nam đề cao tinh thần yêu nước, độc lập dân tộc

và chủ quyền quốc gia; chủ nghĩa yêu nước là kết tinh những giá trị tiêu biểu nhấtcủa VHCT Việt Nam: Khắc phục thiên tai và chống giặc ngoại xâm là hai thao táclịch sử thường trực và chính là hằng số vật chất quan trọng làm nên tính cố kết cộngđồng trong đời sống của con người Việt Nam Dựng nước và giữ nước là nơi kếttinh trí tuệ, nhân cách và sức mạnh sang tạo của dân tộc Việt Nam Với tình yêu quêhương, xứ sở, làng xóm, sự gắn bó, cấu kết cộng đồng có lịch sử và văn hóa chung;

ý thức dân tộc và tự hào dân tộc; về toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền quốc gia,hướng về dân tộc và tự hào dân tộc; về toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền quốc gia, hướng

về dân và lấy dân làm gốc … là những yếu tố quyết định sự hình thành và phát triển chủnghĩa yêu nước Việt Nam Đối với nhân dân Việt Nam, quốc gia và ranh giới quốc gia làrất đỗi thiêng liêng Tình cảm và tư tưởng yêu nước là tình cảm và tư tưởng lớn nhất,bao trùm nhất của nhân dân, của dân tộc Việt Nam

Thứ hai, chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là bộ phận cốt lõi

nhất trong VHCT Việt Nam hiện nay Đảng ta lấy chủ nghĩa Mác –Lênin và tưtưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng cho mọi hoạt động của mình Chủ nghĩaMác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh luôn vì con người và mang những giá trịnhân văn, luôn hướng mọi hoạt động của con người đi đến chân, thiện, mỹ, chính

vì thế mà đây là một bộ phận cốt lõi nhất trong VHCT Việt Nam hiện nay Từ khiĐảng ta được thành lập cho đến nay, giá trị nhân văn của chủ nghĩa Mác – Lênin và

tư tưởng Hồ Chí Minh là một trong những mục tiêu mà Đảng ta cần đạt tới, đó là vìcon người, đem lại tự do hạnh phúc cho con người, cho nhân dân

Thứ ba, những chuẩn mực mang giá trị nhân văn trong hoạt động chính trị

thực tiễn của Việt Nam Những chuẩn mực mang giá trị nhân văn trong hoạt độngchính trị thực tiễn Việt Nam qua các thời kỳ từ khi xây dựng đất nước đến nay, cóthể khái quát như sau: Lấy nhân nghĩa để cứu nước, cứu dân, dựa vào dân mà cứunước Độc lập dân tộc, non sông đổi mới trong một thế giới hòa bình, những giá trịnày hiện nay vẫn còn phù hợp với nhân loại và là một xu thế tất yếu của các dân tộctiến bộ trên thế giới Hiện nay đất nước ta đã hòa bình thống nhất, tiến hành hiệnđại hòa bình đất nước, mọi chủ trường, đường lối của Đảng đều cho dân và vì dân,phát triển kinh tế đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội, khuyến khích nhân dân làmgiàu, bên cạnh đó có những chính sách cụ thể nhằm giúp hộ nghèo vươn lên thoátnghèo Đó là những giá trị nhân văn mà Đảng ta đã kế thừa và phát huy trong giaiđoạn hiện nay

Thứ tư, tiếp thu phê phán, chọn lọc những giá trị của nhân loại đề bảo tồn và

phát triển VHCT Việt Nam

Trong hoạt động thực tiễn, Đảng ta luôn biết kế thừa và phát triển những giátrị VHCT truyền thống tốt đẹp trong việc xử lý chính trị như: lấy việc nhân nghĩa

để cứu nước, cứu dân, dựa vào dân để cứu nước

Ngày nay, trong sự nghiệp đổi mới nhằm đưa đất nước đi lên theo hướngCNH, HĐH, Đảng ta đã và đang thực hiện chủ trương dân giàu nước mạnh, xã hộidân chủ, công bằng, văn minh, tăng trưởng kinh tế đi đôi với sự phát triển và công

bằng xã hội Đó là mục tiêu chính trị mang tính nhân văn, mang những giá trị chân,thiện, mỹ Nhiệm vụ của các chủ thể chính trị hiện đại, mà trên hết là các chủ thểlãnh đạo vừa phải biết kế thừa các giá trị tốt đẹp, mặt khác phải tìm cách hạn chế vàkhắc phục những ảnh hưởng tiêu cực từ truyền thống để góp phần tạo nên một môitrường VHCT Việt Nam tiên tiến, hiện đại, thúc đẩy quá trình phát triển đất nướctrên con đường CNH, HĐH Cụ thể, nhiện vụ của VHCT hiện đại ở Việt Nam làVHCT được xây dựng trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và tưtưởng Hồ Chí Minh, trong đó Đảng cộng sản Việt Nam là hạt nhân lãnh đạo toàndiện và tuyệt đối các lĩnh vực đời sống xã hội, biết kế thừa và phát huy một các hợp

lý những cái hay cái đẹp trong truyền thống, đồng thời tiếp thu những cái hay cáiđẹp của VHCT hiện đại (kể cả của nước ngoài)

1.2 VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ

1.2.1 Đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở

1.2.1.1 Những đặc điểm của cấp cơ sở

* Khái niệm về cấp cơ sở

Cấp cơ sở (xã, phường, thị trấn) là cấp thấp nhất trong hệ HTCT nước ta.Đây là cấp rất đặc biệt, nó bị chi phối mạnh mẽ bởi các mối quan hệ cộng đồng gắn

bó, chằng chịt, những thói quen, lệ làng … hay nói cách khác bên cạnh việc bị chiphối bởi các thiết chế chính thức, nó còn bị chi phối bởi thiết chế phi chính thức,trong đó có cả những quy định và thiết chế do chính những thành viên trong cộngđồng lập ra vô cùng phong phú, đa dạng

Về vị trí, vai trò: Cấp cơ sở là cầu nối trực tiếp giữa Đảng, Nhà nước, các tổ

chức chính trị xã hội, các Hội quần chúng với nhân dân trên địa bàn, là cơ quanĐảng, Nhà nước sâu sát và nắm chắc tình hình dân cư nhất, là nơi thể hiện và phảnánh tâm tư, nguyện vọng, lợi ích của nhân dân địa phương Cấp xã đảm đươngchức năng, vai trò là đối tượng thu nhập và phản ánh trung thực tâm tư, nguyệnvọng của nhân dân để giúp Đảng, Nhà nước có hướng đề ra các chủ trương, biệnpháp tổ chức, quản lý phù hợp với thực tế đời sống nói chung và các đặc điểm đờisống của nhân dân vùng miền khác nhau nói riêng

Cấp cơ sở là biểu hiện rõ nhất, tập trung nhất tính ưu việt của chế độ Chủtịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Cấp xã là cấp gần dân nhất, là nền tảng của hànhchính Cấp xã làm được thì mọi việc đều xong xuôi” [61, tr.371].

Mọi hoạt động lãnh đạo, quản lý, điều hành của Đảng, Nhà nước ở cấp cơ sở

sẽ tác động trực tiếp đến đời sống xã hội và công dân trên địa bàn của địa phương

Do đó, về nguyên tắc, đòi hỏi phải xây dựng một đội ngũ cán bộ cấp cơ sở giỏi vềchuyên môn và thành thạo các hoạt động lãnh đạo, quản lý, điều hành trên địa bànđịa phương của mình

* Đặc điểm của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở

Cán bộ cơ sở là công dân Việt Nam, được bầu cử giữ chức vụ theo nhiệm kỳtrong Thường trực Đảng ủy (Bí thư, Phó Bí thư Đảng ủy), Thường trực Hội đồngnhân dân (HĐND), Ủy ban nhân dân (UBND), người đứng đầu tổ chức chính trị -

xã hội (CT – XH), công chức cấp xã, phường, thị trấn là công dân Việt Nam đượctuyển dụng giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc Ủy ban nhân dân cấp

xã, phường, thị trấn, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước

Cán bộ công chức chuyên trách cấp cơ sở quy định trong Luật cán bộ côngchức bao gồm cán bộ có các chức vụ sau đây: Bí thư, Phó Bí thư Đảng ủy; Chủ tịch

Ủy ban Mặt trận Tổ quốc (UB MTTQ) Việt Nam, Bí thư Đoàn Thanh niên Cộngsản Hồ Chí Minh; Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam; Chủ tịch Hội nông dânViệt Nam (Áp dụng đối với xã, phường, thị trấn có hoạt động nông, lâm, ngư, diêmnghiệp và có tổ chức Hội Nông dân Việt Nam); Chủ tịch Hội Cựu chiến binh ViệtNam; Chủ tịch, Phó Chủ tịch HĐND; Chủ tịch, Phó Chủ tịch UBND; Tài chính – kếtoán; Tư pháp – hộ tịch; Địa chính – xây dựng; Văn phòng – thống kê; Văn hóa –

xã hội; Trưởng ban công an (Nơi chưa bố trí lực lượng công an chính quy); Chỉhuy trưởng quân sự [68, tr.15]

1.2.1.2 Chức năng của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở

Đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở có vai trò, chức năng hết sức quan trọngtrong xây dựng và hoàn thiện HTCT ở cơ sở, trong hoạt động thực hiện nhiệm vụ.Hiệu lực, hiệu quả của bộ máy chính quyền cấp cơ sở nói riêng và HTCT nói

chung; xét đến cùng được quyết định bởi phẩm chất, năng lực và hiệu quả công táccủa đội ngũ CBCC cơ sở Trong văn kiện của các kỳ Đại hội Đảng đều khẳng địnhvai trò, chức năng của đội ngũ cán bộ chủ chốt nói chung và đội ngũ cán bộ chủchốt cấp cơ sở nói riêng đối với sự nghiệp cách mạng.

Đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở có vai trò, chức năng là cầu nối giữa Đảng,Nhà nước với quần chúng nhân dân đồng thời trực tiếp bảo đảm kỷ cương, phép nướctại cơ sở, bảo vệ các quyền tự do dân chủ, quyền con người, quyền và lợi ích hợp phápcủa công dân Do đó, Đảng ta xác định, đầu tư xây dựng đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp

cơ sở có phẩm chất, đạo đức và năng lực ngang tầm sự nghiệp đổi mới mang ý nghĩanhư sự đầu tư cho hạ tầng cơ sở trong công tác cán bộ [82, tr.9-10]

1.2.1.3 Nhiệm vụ của các đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở

* Bí thư, Phó Bí thư Đảng ủy, Thường trực đảng ủy cấp cơ sở (xã, phường, thị trấn):

- Nhiệm vụ của Bí thư Đảng ủy cấp cơ sở

+ Nắm vững Cương lĩnh, Điều lệ Đảng và đường lối, chủ trương của Đảng,chính sách, pháp luật của Nhà nước, Nghị quyết và chỉ thị của cấp trên và chức năng,nhiệm vụ của Đảng bộ, Chi bộ cấp mình; nắm vững nhiệm vụ trọng tâm, giải quyết cóhiệu quả công việc đột xuất; nắm chắc và sát tình hình Đảng bộ, tổ chức Đảng trực thuộc

và của nhân dân trên địa bàn Đảng bộ, tổ chức Đảng trực thuộc và của nhân dân trên địabàn; chịu trách nhiệm chủ yếu về các mặt công tác của Đảng bộ

+ Chủ trì các cuộc họp Ban Chấp hành, Ban Thường vụ và chỉ đạo việcchuẩn bị xây dựng Nghị quyết của Đảng bộ, của Ban Chấp hành, Ban Thường vụ và tổchức chỉ đạo thực hiện thắng lợi các Nghị quyết đó

+ Thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ trong lãnh đạo, chỉ đạo hoạt động

và giữ vai trò trung tâm đoàn kết giữ vững vai trò lãnh đạo toàn diện đối với các tổ chứctrong HTCT ở xã, phường, thị trấn

+ Lãnh đạo, kiểm tra việc tổ chức thực hiện các Chỉ thị, Nghị quyết của cấp trên, của Đảng bộ, của Ban Chấp hành và ban Thường vụ Đảng ủy

- Nhiệm vụ của Phó Bí thư, Thường trực Đảng ủy

+ Giúp Bí thư Đảng bộ chuẩn bị nội dung các cuộc họp và dự thảo Nghị quyết của Ban Chấp hành, Ban Thường vụ về các mặt công tác của Đảng bộ

+ Tổ chức việc thông tin tình hình và chủ trương của Ban chấp hành, Ban thường vụ cho các Ủy viên Ban chấp hành và tổ chức Đảng trực thuộc

+ Tổ chức kiểm tra việc thực hiện Chỉ thị, Nghị quyết của cấp ủy trên, của Ban Chấp hành và Ban Thường vụ [71, tr.3]

* Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bí thư Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ, Chủ tịch Hội Nông dân, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh cấp cơ sở

+ Chuẩn bị nội dung, triệu tập và chủ trì các kỳ họp của tổ chức mình

+ Cùng tập thể Ban Thường trực UB MTTQ, Ban Thường vụ (các đoàn thể)xây dựng chương trình kế hoạch công tác, hướng dẫn hoạt động đối với Ban Công tácMặt trận, các chi đoàn, chi hội đoàn thể ở thôn, làng, ấp, bản, tổ dân phố

+ Phối hợp với chính quyền, các đoàn thể cùng cấp vận động, hướng dẫn cán

bộ, đoàn viên, hội viên tổ chức mình, các tầng lớp nhân dân tham gia thực hiện cácchương trình kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, hiệp thương bầu cử xây dựng chínhquyền, thực hiện quy chế dân chủ tại xã, phường, thị trấn và các phong trào thi đua của

tổ chức mình theo chương trình, nghị quyết của tổ chức CT – XH cấp trên tương ứng đềra

+ Tổ chức, chỉ đạo việc học tập chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng

và pháp luật Nhà nước, các chủ trương, nghị quyết đối với đoàn viên, hội viên của tổchức mình

+ Chỉ đạo việc lập kế hoạch kinh phí, chấp hành, quyết toán kinh phí hoạtđộng và quyết định việc phân bổ kinh phí hoạt động do Nhà nước cấp đối với tổ chứcmình

+ Tham mưu đối với cấp ủy Đảng ở xã, phường, thị trấn trong việc xây dựng đội ngũ cán bộ của tổ chức mình

+ Bám sát hoạt động các phong trào, định kỳ tổ chức kiểm tra, đánh giá vàbáo cáo với cấp ủy cùng cấp và các tổ chức đoàn thể cấp trên về hoạt động của tổ chứcmình.

+ Chỉ đạo việc xây dựng quy chế hoạt động của Ban Thường vụ, Ban Chấphành cơ sở tổ chức mình, chỉ đạo hoạt động của Ban Thường vụ, Ban Chấp hành đảmbảo theo đúng quy chế đã xây dựng [71, tr.4]

* Chủ tịch, Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân cấp cơ sở

- Nhiệm vụ của Chủ tịch Hội đồng nhân dân

+ Triệu tập, chủ tọa các kỳ họp của HĐND

+ Giám sát, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện các Nghị quyết của HĐND.+ Tổ chức tiếp dân, đôn đốc, kiểm tra việc giải quyết các kiến nghị, khiếu nại, tố cáo của nhân dân

+ Giữ mối quan hệ với đại biểu HĐND, phối hợp công tác với UB MTTQ Việt Nam cùng cấp, thông báo hoạt động của HĐND với UB MTTQ Việt Nam

+ Báo cáo hoạt động của UBND trong việc quyết định đưa ra bãi nhiệm đạibiểu HĐND theo đề nghị của UB MTTQ Việt Nam cùng cấp

- Nhiệm vụ của Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân: Căn cứ vào nhiệm vụ của

Chủ tịch HĐND, Phó Chủ tịch HĐND tổ chức thực hiện các nhiệm vụ do Chủ tịchHĐND phân công cụ thể và thay mặt Chủ tịch HĐND giải quyết công việc khi Chủ tịchHĐND vắng mặt [71, tr.5]

* Chủ tịch, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp cơ sở

- Nhiệm vụ của Chủ tịch Ủy ban nhân dân

Lãnh đạo phân công công tác của UBND, các thành viên UBND, công tác chuyên môn thuộc UBND cấp cơ sở, gồm:

+ Tổ chức chỉ đạo, đôn đốc, kiểm tra đối với công tác chuyên môn thuộcUBND trong việc thực hiện chính sách, pháo luật của cơ quan Nhà nước cấp trên, Nghịquyết của HĐND và các Quyết định của UBND xã, phường, thị trấn

+ Quyết định các vấn đề thuộc nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch UBND cấp

xã, tham gia quyết định các vấn đề thuộc thẩm quyền tập thể UBND

+ Áp dụng các biện pháp cải tiến lề lối làm việc, quản lý và điều hành bộ máy hành chính ở xã, phường, thị trấn hoạt động có hiệu quả.

+ Ngăn ngừa, đấu tranh chống biểu hiện tiêu cực trong cán bộ công chứcNhà nước và trong bộ máy chính quyền địa phương cấp cơ sở; tiếp dân, xét và giải quyếtkiến nghị, khiếu nại, tố cáo của công dân theo quy định của pháp luật; giải quyết và trảlời các kiến nghị của UB MTTQ Việt Nam và các đoàn thể nhân dân ở xã, phường, thịtrấn

+ Trực tiếp quản lý, chỉ đạo thực hiện một số nhiệm vụ theo quy định của pháp luật

+ Tổ chức quản lý, điều hành hoạt động của trưởng, phó thôn, tổ dân phố theo quy định của pháp luật

+ Báo cáo công tác trước HĐND cùng cấp và UBND cấp trên

+ Triệu tập và chủ tọa phiên họp của UBND xã, phường, thị trấn

+ Thực hiện việc bố trí sử dụng, khen thưởng, kỷ luật cán bộ, công chức cơ

sở theo sự phân cấp quản lý

+ Đình chỉ hoặc bãi bỏ quy định trái pháp luật của trưởng thôn và tổ dân phố

- Nhiệm vụ của Phó Chủ tịch UBND

Tổ chức quản lý, chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ theo khối công việc (Khốikinh tế - tài chính, khối văn hóa – xã hội …) của UBND do Chủ tịch UBND phâncông và những công việc do Chủ tịch UBND ủy nhiệm khi Chủ tịch UBND đi vắng[71, tr.6]

- Nhiệm vụ của cán bộ Trưởng Công an cấp cơ sở

+ Tổ chức lực lượng công an xã, phường, thị trấn, nắm chắc tình hình anninh trật tự trên địa bàn; tham mưu đề xuất với cấp ủy Đảng, UBND cấp cơ sở và cơquan công an cấp trên về chủ trương, kế hoạch, biện pháp bảo đảm an ninh trật tự trênđịa bàn và tổ chức thực hiện sau khi được cấp có thẩm quyền phê duyệt

+ Phối hợp với các cơ quan, đoàn thể tuyên truyền, phổ biến pháp luật liênquan đến an ninh trật tự cho nhân dân, hướng dẫn tổ chức quần chúng làm công tác anninh, trật tự trên địa bàn quản lý

+ Tổ chức phòng ngừa, đấu tranh phòng chống đội phạm, các tệ nạn xã hội

và các vị phạm pháp luật khác trên địa bàn theo quy định của pháp luật và theo hướngdẫn của công an cấp trên

+ Tổ chức thực hiện nhiệm vụ phòng cháy, chữa cháy, giữ trật tự công cộng

và an toàn giao thông, quản lý vũ khí chất nổ dễ cháy; quản lý hộ khẩu, kiểm tra các quyđịnh về an ninh trật tự trên địa bàn theo thẩm quyền

+ Xử lý người có hành vi vi phạm pháp luật theo quy định; tổ chức việc quản

lý, giáo dục đối tượng trên địa bàn theo quy định của pháp luật

+ Chỉ đạo việc bảo vệ môi trường, bắt người phạm tội quả tang, tổ chức bắtngười có lệnh truy nã, người có lệnh truy tìm hành chính theo quy định của pháp luật;tiếp nhận và dẫn giải người bị bắt lên công an cấp trên; cấp cứu cho người bị nạn

+ Tuần tra, bảo vệ mục tiêu quan trọng về chính trị, kinh tế, an ninh, quốcphòng ở địa bàn theo hướng dẫn của Công an cấp trên; xây dựng nội bộ lực lượng

công an xã, trong sạch, vững mạnh và thực hiện một số nội dung nhiệm vụ khác do cấp ủy Đảng, UBND cấp cơ sở, công an cấp trên giao [71, tr.12]

1.2.2 Văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở

1.2.2.1 Văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở biểu hiện ở

khía cạnh bản chất, chức năng, nhiệm vụ của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở

* Văn hóa chính trị thể hiện ở bản chất, chức năng, nhiệm vụ của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở

Theo Luật cán bộ, công chức cấp cơ sở đã được Quốc hội (QH) khoá XIIthông qua ngày 13/11/2008: “Cán bộ là công dân Việt Nam, được bầu cử, phêchuẩn, bổ nhiệm, giữ chức vụ, chức danh theo nhiệm kỳ trong cơ quan của ĐảngCộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, ở tỉnh,thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là cấp tỉnh), ở huyện, quận, thị xã,thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là cấp huyện), trong biên chế và hưởng lương từngân sách nhà nước” [68, tr.11]

Theo Luật cán bộ, công chức cấp xã đã được QH khoá XII thông qua ngày13/11/2008: “Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vàongạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước,

tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện, trong cơ quan, đơn vịthuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, côngnhân quốc phòng, trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là

sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp và trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sựnghiệp công lập của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội(gọi chung là đơn vị sự nghiệp công lập), trong biên chế và hưởng lương từ ngânsách nhà nước; đối với công chức trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sựnghiệp công lập thì lương được bảo đảm từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp cônglập thep quy định của pháp luật” [68, tr.1]

Theo Luật cán bộ, công chức cấp cơ sở đã được QH khoá XII thông quangày 13/11/2008: “Cán bộ xã, phường, thị trấn là công dân Việt Nam, được bầu cửgiữ chức vụ theo nhiệm kỳ trong Thường trục Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhândân, Bí thư, Phó Bí thư Đảng uỷ, người đứng đầu tổ chức chính trị - xã hội; côngchức cấp xã là công dân Việt Nam được tuyển dụng giữ một chức danh chuyênmôn, nghiệp vụ thuộc Uỷ ban nhân dân cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từngân sách nhà nước” [68, tr.2]

Qua gần 30 năm đổi mới, nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn vàquan trọng về kinh tế, xã hội, giữ vững ổn định về chính trị và hiện nay đang đứngtrước yêu cầu đổi mới của sự phát triển Chính điều đó đòi hỏi phải đổi mới và nângcao chất lượng về VHCT của cả HTCT trong đó có cả HTCT ở cấp cở sở (xã,phường, thị trấn)

* Văn hóa chính trị thể hiện ở chức năng, nhiệm vụ của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở

Cán bộ, công chức (CBCC) cấp cơ sở cả nước hiện nay rất đông (gần bằng sốlượng CBCC hành chính của trung ương và 64 tỉnh thành cộng lại) Tuy nhiên về chấtlượng lại chưa bảo đảm, độ tuổi tương đối già, cơ sở vật chất, phương tiện làm