Vai trò của quỹ môi trường cộng đồng trong hoạt động bảo vệ môi trường tại các vùng nông thôn hiện nay

Sau Vedan, Miwon…s còn không ít cáccông ty, t p oàn khác có tên trong danh sách gây ô nhi m môi tr ng nghiêm tr ng... Phư ng pháp thu th p và x lý thông tin... Trên th c t ,các qu môi tr

LU NV NTH CS XÃH IH C

Hà N i - 2009

IH CQU CGIAHÀN I

VÙNG NÔNG THÔN HI N NAY.

L I C M ƠN!

Ý t ng c a lu n v n này c xu t phát t d án: “ i u tra ánh giá th c tr ng các qu b o v môi trư ng c ng ng, xu t cơ ch xây d ng, qu n lý, v n hành

và phát tri n qu ” do Trung tâm Phát tri n Xã h i và Môi tr ng Vùng th c hi n t i

Hà Nam, Thanh Hoá, B c Giang trong 2 n m 2008-2009 Do ó, tr c tiên tôi xinbày t l i c m ơn chân thành c a mình i v i Ban lãnh o Trung tâm Phát tri n

Xã h i và Môi tr ng Vùng ã cho phép và t o nh ng i u ki n t t nh t cho tôihoàn thành lu n v n

Bên c nh ó, tôi xin g i l i c m ơn chân thành nh t t i PGS.TS Ph m Bích San vì

ã có nh ng ch d n, ng viên quý báu trong su t quá trình th c hi n lu n v n c atôi ng th i, tôi xin chân thành c m ơn Ban ch nhi m Khoa Xã h i h c, Tr lý

ào t o sau i h c, các th y, các cô trong và ngoài Khoa ã ch b o t n tình tôitrong su t quá trình h c t p và hoàn thi n lu n v n

Cu i cùng, tôi xin c m ơn m i s giúp t ng i thân, ng nghi p nh ng ng i

ã luôn ng h , h tr tôi trong quá trình th c hi n lu n v n c a mình

M c dù ã có nhi u có g ng, tuy nhiên lu n v n c a tôi không th tránh kh i nh ngthi u sót, do ó tôi r t mong nh n c nh ng ý ki n ánh giá, b sung tôi có thhoàn thi n lu n v n c a mình./

Xin trân tr ng c m ơn!

Hà N i, tháng 12 n m 2009

H c viên

Nguy n V n Th c

1.1 Quá trình hình thành các qu môi tr ng c ng ng t i xã Tân Sơn và xã

1.2 Mô hình qu n lý các qu môi tr ng c ng ng t i xã Tân Sơn và xã

2.1 Tóm l c m t s v n môi tr ng t i các a bàn kh o sát 48

2.3 Vai trò c a qu môi tr ng c ng ng i v i ho t ng b o v môi

Bi u 2.2 ánh giá hi u qu các ho t ng tuyên truy n v môi tr ng 53

Bi u 2.4 Các hình th c x lý rác th i c a h gia ình 56

Bi u 2.5 ánh giá c a ng i dân v ho t ng thu gom rác th i 58

Bi u 2.6 ánh giá c a ng i dân v t m quan tr ng c a qu môi tr ng 61

c ng ng i v i ho t ng b o v môi tr ng

Bi u 2.7 Nhu c u v s gia t ng các ho t ng khác c a qu môi tr ng 62

Bi u 2.8 ánh giá v tình hình môi tr ng t i các a phơ ng 64

DANHM CH P

H p 1.2: Ví d v mô hình c p 1: Quang Minh- i m sáng v v sinh môi 30

PH NM U1.1 Lý do ch n tài.

Sau m t n m 2007 t ng tr ng m nh m , liên ti p trong 2 n m 2008 và 2009, Vi tNam ã ph i i u ch nh l i ch tiêu t ng tr ng kinh t , rà soát và thay i hàng lo tcác chính sách nh m n nh kinh t v mô và m b o an sinh xã h i M c dù à

t ng tr ng c a Vi t Nam ã b ch m l i trong n m 2009 tuy nhiên sau hơn 20 n m

i m i, v th và di n m o c a t n c ã hoàn toàn thay i Tuy nhiên, pháttri n là m t quá trình a di n và không d i u hoà m i quan h gi a phát tri nkinh t và b o v môi tr ng, cho dù r t nhi u các qu c gia trên th gi i ã quen và

ã áp d ng chi n l c phát tri n b n v ng Sau Vedan, Miwon…s còn không ít cáccông ty, t p oàn khác có tên trong danh sách gây ô nhi m môi tr ng nghiêm

tr ng Rõ ràng, có th phát tri n v kinh t các qu c gia trên th gi i nói chung

và Vi t Nam nói riêng c ng ã ph i ánh i r t nhi u các ngu n tài nguyên thiênnhiên và ch p nh n m t môi tr ng s ng ang ngày càng b ô nhi m V khía c nhkhông gian, các v n v ô nhi m môi tr ng th ng g n li n v i các khu v c ô

th , tuy nhiên ó ã là m t câu chuy n c b i hi n nay khu v c nông thôn - lá ph i

c a qu c gia r t nhi u nơi c ng ã và ang b ô nhi m m t cách nghiên tr ng mà

ph n nhi u nguyên nhân trong s ó xu t phát t s gia t ng dân s , thay i cácthói quen tiêu dùng và thói quen trong s n xu t

góc chính sách, trong nh ng n m v a qua s l ng các chính sách có liênquan t i l nh v c b o v môi tr ng ngày càng nhi u, các quy nh c ng ngày càng

25-6-1998), Ngh quy t 41-NQ/TW nh m y m nh hơn n a các ho t ng b o v môi trư ng hay Lu t B o v Môi tr ng là nh ng ví d i n hình.

góc c ng ng, cách th c t chc xã h i c a ô th khác v i nông thôn và skhác bi t này m t ph n l n là do s m nh y u trong tính c k t c ng ng i v i

v n ô nhi m môi tr ng t i các ô th ví d nh rác th i th ng có các công tymôi tr ng ô th ch u trách nhi m gi i quy t, trong khi ó t i nông thôn vì nhi u lý

do v n này th ng c m i ng i dân t gi i quy t theo nh ng cách khác nhau

ho c c gi i quy t b i i thu gom rác do c ng ng t ch c Th c t , t i nôngthôn hi n nay ngoài v n rác th i, môi tr ng nông thôn còn t n t i r t nhi u các

v n b c xúc khác òi h i c n nh ng cách th c t ch c qu n lý và gi i quy t các

v n môi tr ng c a c ng ng d i d ng các qu môi tr ng c ng ng

t m v mô, Qu B o v Môi tr ng Vi t Nam c thành l p n m 2003, v i m cích ho t ng h tr tài chính cho các chương trình, d án, các ho t ng, nhi m

v b o v môi trư ng trên ph m vi c nư c, t i m t s a phơ ng c ng ã có các

qu B o v Môi tr ng nh Hà N i. khía c nh vi mô, t i nhi u vùng nông thôn

hi n nay các mô hình qu môi tr ng c ng ng c xây d ng và v n hành ch

y u là gi i quy t các v n môi tr ng ang t n t i trong c ng ng Tu thu cvào t ng c ng ng c ng nh t ng v n môi tr ng c th mà cách th c t ch c,

ho t ng c a các mô hình này là khác nhau nh ng nhìn chung c tr ng c a các

qu môi tr ng c ng ng th ng ơ n gi n v t ch c qu n lý và ch y u d a vàcác óng góp tài chính c a c ng ng v i m c tiêu chính nh m gi i quy t v n

rác th i Trong m t vài n m t i, các mô hình này s có xu h ng gia t ng b i các

v n môi tr ng t i các vùng nông thôn c ng ngày càng lan r ng và ph c t p

ng th i, cơ c u qu n lý các mô hình qu môi tr ng c ng ng c ng s thay i

t c tr ng t c p, t túc sang cơ ch “khoán” Tuy nhiên, hi n nay ch a có m tnghiên c u c th nào v vai trò c a các qu môi tr ng c ng ng trong ho t ng

b o v môi tr ng t i các vùng nông thôn, nh ng m t tích c c và nh ng t n t i

c ng nh nh ng khó kh n và thách th c c a các qu môi tr ng c ng ng i v icác ho t ng b o v môi tr ng Do ó, ho t ng c a các qu môi tr ng t i c ng

ng v n th ng ch gi i h n cho t ng c ng ng ch ch a có s chia s , h c t pkinh nghi m và nhân r ng i u này c ng ng ngh a vai trò c a các qu môi tr ng

c ng ng i v i các ho t ng b o v môi tr ng ch a c th a nh n m t cách

r ng rãi Chính vì th v i tài: “Vai trò c a các qu môi trư ng c ng ng trong

ho t ng b o v môi trư ng t i các vùng nông thôn hi n nay” hi v ng s có nh ngánh giá c th và chính xác v vai trò c a các qu môi tr ng c a c ng ng hi nnay c ng nh a ra c nh ng khuy n ngh , gi i pháp hoàn thi n và nhân r ng

mô hình qu môi tr ng c ng ng t i các vùng nông thôn

1.2 Ý ngh a lý lu n và ý ngh a th c ti n c a tài.

1.2.1 Ý ngh a lý lu n.

tài c th c hi n s góp ph n làm sáng t các lý thuy t xã h i h c nh lýthuy t cơ c u ch c n ng, lý thuy t hành vi l a ch n, lý thuy t hành ng xã

h i… ng th i ch ra nh ng b ng ch ng th c ti n v n d ng có hi u qu các lýthuy t và cách ti p c n c a xã h i h c nông thôn, xã h i h i h c môi tr ng, xã h i

Th c t ây là m t mô hình c tr ng i n hình c a quá trình xã h i hoá ho t ng

b o v môi tr ng t i c ng ng c n c xem xét nhân r ng i u này không chgóp ph n gi i quy t bài toán ô nhi m môi tr ng t i khu v c nông thôn mà còn góp

ph n áng k trong vi c nâng cao nh n th c c a ng i dân v b o v môi tr ng

1.3 M c ích, nhi m v nghiên c u.

1.3.1.M c ích nghiên c u.

Mô t vai trò c a các qu môi tr ng c ng ng i v i ho t ng b o v môi

tr ng t i các vùng nông thôn ng th i ch ra c các gi i pháp hoàn thi n môhình này c ng nh các cơ ch nhân r ng mô hình

1.3.2 Nhi m v nghiên c u.

- Phân tích th c tr ng ho t ng, cơ ch qu n lý các qu môi tr ng c ng ng t ikhu v c nông thôn hi n nay

- So sánh s khác bi t v cách th c t ch c qu n lý, hi u qu ho t ng c a t ng

mô hình qu môi tr ng t i các a phơ ng

- ánh giá vai trò c a các qu môi tr ng c ng ng trong các ho t ng b o vmôi tr ng t i các vùng nông thôn hi n nay

- xu t các gi i pháp hoàn thi n v cơ ch qu n lý, các th c t ch c ho t ngcác qu môi tr ng c ng ng, ki n ngh các gi i pháp nhân r ng mô hình

giúp cách nhìn nh n và ánh giá v n - s ki n xã h i trong m i quan h ph

bi n, qua l i, bi n ch ng v i các v n -s ki n khác Trong tài này, ch ngh aduy v t bi n ch ng là cơ s ch ra vai trò c a các qu môi tr ng c ng ng t inông thôn i v i các ho t ng b o v môi tr ng trong m i quan h v i các c

i m kinh t , xã h i, c tr ng v n hoá…chính t nh ng c tr ng này s ch rõ skhác bi t v vai trò và quá trình v n hành c a t ng qu môi tr ng c ng ng t i

Hà Nam và B c Giang

b Ch ngh a duy v t l ch s : Y u t l ch s c th là m t c n c không th thi uxác nh m t s v t, hi n t ng trong ó c bi t là v n không gian và th igian Th c t , cùng m t s v t, hi n t ng nh ng trong nh ng b i c nh không gian

và th i gian c th khác nhau các giá tr , chu n m c ánh giá s v t, hi n t ng

là khác nhau D i góc c a ch ngh a duy v t l ch s nh ng c tr ng b n ch t

c a qu môi tr ng c ng ng t i Hà Nam và B c Giang s b c l nh ng i m

tơ ng ng và s khác bi t ây chính là cơ s cho vi c so sánh và ánh giá vai trò,

i m m nh, i m y u, cơ h i và thách th c i v i t ng qu môi tr ng c ng ng

t i các a phơ ng

1.6.2 Các lý thuy t xã h i h c.

• Lý thuy t c u trúc-ch c n ng.

C u trúc xã h i hay còn g i là cơ c u xã h i (social structure) c hi u: “là mô

hình c a các m i liên h gi a các thành ph n cơ b n trong m t h th ng xã h i.

Nh ng thành ph n này t o nên b khung cho t t c các xã h i loài ngư i, m c d u tính ch t c a các thành ph n và các m i quan h gi a chúng bi n i t xã h i này

n xã h i khác Nh ng thành ph n quan tr ng nh t c a cơ c u xã h i là v trí, vai trò, nhóm và các thi t ch …”[2, tr.205] Trong khi ó: “ch c n ng là nhu c u, l i

ích, s c n thi t, s òi h i, h qu , tác d ng mà m t thành ph n, b ph n t o ra hay th c hi n m b o s t n t i, v n ng c a c h th ng”[5, tr.201] B n ch t

c a thuy t c u trúc-ch c n ng u nh n m nh t i tính n nh và kh n ng thích

ng c a c u trúc Xã h i là m t h th ng tơ ng i ch t ch c c u thành tnhi u h th ng có m i quan h tác ng và ph thu c l n nhau t o nên s n nh

c a c u trúc xã h i: “S bi n i c a c u trúc tuân theo quy lu t ti n hoá, thích nghi khi môi trư ng s ng thay i; s bi n i c a c a c u trúc luôn hư ng t i thi t l p l i tr ng thái cân b ng, n nh”[5, tr.199] Các tác gi c a tr ng phái

c u trúc-ch c n ng c ng c bi t cao vai trò c a các y u t giá tr , chu n m cgóp ph n duy trì tính n nh và tr t t c a c u trúc

Quan i m lý thuy t c u trúc-chc n ng trong tài này c s d ng v i 3 m c

ích chính: (i) ánh giá c u trúc c a h th ng các qu môi trư ng c ng ng t i Hà Nam và B c Giang, (ii) ánh giá m i quan h , tác ng, ph thu c gi a các thành

t hình thành nên qu môi trư ng c ng ng và (iii) t ó ch ra vai trò c a các qu môi trư ng c ng ng i v i ho t ng b o v môi trư ng các vùng nông thôn

hi n nay.

• Lý thuy t hành vi l a ch n c a George Homans (1910-1989) [2, tr.150-151]

Homans là m t trong nh ng tác gi tiêu bi u nh t c a lý thuy t trao i xã h i.George Homans ã a ra “mô hình l a ch n duy lý” c a hành vi cá nhân theo cácnguyên t c cơ b n

M c hài lòng, tho mãn v i nh ng ph n th ng, m i l i cá nhân giành

c cao nh t l n u và có xu h ng gi m d n

V i lý thuy t hành vi l a ch n c a George Homans nh ng cách lý gi i v hành vi

c a cá nhân trong c ng ng liên quan t i môi tr ng và qu môi tr ng c ng ng

s c nhìn nh n nhi u chi u c nh hơn, không ch liên quan n khía c nh kinh

t mà còn liên quan t i khía c nh giá tr , chu n m c, nh n th c v môi tr ng c acác cá nhân trong c ng ng Nh ng lý gi i này c ng s cho th y t m quan tr ng

c a quy ch b o v môi tr ng c p c ng ng trong vi c i u ch nh hành vi môi

c ng ng.

1.6.3 Phư ng pháp thu th p và x lý thông tin.

a Phư ng pháp thu th p thông tin:

• Phương pháp phân tích tài li u: Trong nghiên c u này có 3 ngu n tài li u chính

c thu th p và phân tích: (i) các công trình nghiên c u có liên quan t i tài (ch y u là các công trình nghiên c u liên quan m c gián ti p), (ii) các tài

li u, thông tin thu th p t Internet có liên quan t i tài và (iii) các tài li u, thông tin kinh t -xã h i do các a phương cung c p.

• Phương pháp phân tích s li u th c p: Toàn b s li u nh l ng (d a trên

ph ng v n b ng b ng h i) và s li u nh tính (d a trên ph ng v n sâu và th o lu nnhóm) c a lu n v n này c khai thác t b s li u c a d án: i u tra ánh giá

th c tr ng các qu b o v môi trư ng c ng ng, xu t cơ ch xây d ng, qu n lý,

v n hành và phát tri n qu ” do Trung tâm Phát tri n Xã h i và Môi tr ng Vùng

th c hi n t i Hà Nam, Thanh Hoá, B c Giang trong 2 n m 2008-2009 Trong ó,tác gi ch khai thác thông tin c a 2 t nh Hà Nam và B c Giang

b K thu t x lý thông tin:

- Thông tin nh lư ng: các thông tin nh l ng trong tài này c nh p và x

v vai trò c a con ng i Tuy nhiên, n u coi qu môi tr ng c ng ng là m t ch

th trong h th ng b o v môi tr ng t i các vùng nông thôn hi n nay thì b n thân

qu môi tr ng c ng ng c ng là t p h p các mong i, các quy n và nh ng ngh a

v nh b t k nh m t vai trò nào khác - ây là v n b o v môi tr ng chính

t i c ng ng

10

ng (hay qu b o v môi tr ng) [7, tr.113]: Là t ch c tài

trung ơ ng, ngành, l nh v c, a phơ ng h tr ho t ng

Nh v y khái ni m qu môi tr ng c ng ng có th c hi u nh sau: Qu môi

tr ng c ng ng là qu tài chính do c ng ng ho c chính quy n a phơ ngthành l p trên cơ s nh t trí c a c ng ng h tr cho ho t ng b o v môi

tr ng t i c ng ng Hi n nay t t c các qu môi tr ng c ng ng u d a trên

và ch y u là các óng góp tài chính, không có các d ng qu môi tr ng c ng ngtheo hình th c không có óng góp tài chính Thu gom rác th i là ho t ng chính

c a các qu môi tr ng c ng ng

• B o v môi tr ng [7, tr.8]: là ho t ng gi cho môi tr ng trong lành,

s ch p; phòng ng a, h n ch tác ng x u i v i môi tr ng, ng phó s c môi

tr ng; kh c ph c ô nhi m, suy thoái, ph c h i và c i thi n môi tr ng; khai thác,

s d ng h p lý và ti t ki m tài nguyên thiên nhiên; b o v a d ng sinh h c

• Nông thôn: [1, tr.115] “Nông thôn v i t cách là khách th nghiên c u xã

h i h c v m t phân h xã h i có lãnh th xác nh ã nh hình t lâu trong l ch s

c tr ng c a phân h xã h i này là s th ng nh t c bi t c a môi tr ng nhân t o

v i các i u ki n a lí t nhiên u tr i, v i ki u lo i t ch c xã h i phân tán v m tkhông gian Tuy nhiên nông thôn có nh ng c tr ng riêng bi t c a nó Nông thônphân bi t v i ô th b i trình phát tri n kinh t - xã h i th p kém hơn, b i thuakém hơn v m c phúc l i xã h i, sinh ho t i u này th hi n rõ trong cơ c u xã

h i và trong l i s ng c a c dân nông thôn nông thôn lo i hình ho t ng lao

ng kém a d ng (so v i ô th ), tính thu n nh t v xã h i và ngh nghi p cao hơn.Nông thôn là h th ng c l p tơ ng i n nh, là m t ti u h th ng không gian -

xã h i Các thành ph n cơ b n c a nó ng nh t v i ô th Nông thôn và ô th h p

l i thành ch nh th xã h i và lãnh th (không gian) c a cơ c u xã h i”

kh u h c sau: (1) Gi i tính: 96 nam (32%), 204 n (68%); (2) tu i: d i 40

tu i: 101 ng i (33,7%), t 41-50: 77 ng i (25,7%), t 51 tu i tr lên: 122 ng i

(40,6%); (3) H c v n: d i l p 5: 71 ng i (23,7%), t l p 6-9: 160 ng i(53,3%), t l p 10 tr lên: 69 ng i (23%); (4) Ngh nghi p: nông dân: 195 ng i

(65%), ngh khác: 105 ng i (35%); (5) Hôn nhân: ch a có v ch ng: 11 ng i(3,7%), ang có v ch ng 239 ng i (79,7%), ly hôn: 2 ng i (0,6%), goá: 48

ng i (16%)

- M u nh tính: 10 cu c ph ng v n sâu và 2 th o lu n nhóm bao g m nhóm cán boàn th t i a phơ ng và m t s ng i dân

1.7 C s th c ti n ca tài.

1.7.1 L ch s v n nghiên c u.

Do ây là m t tài m i chính vì th th i i m hi n t i, các công trình nghiên

c u hay các bài vi t có liên quan tr c ti p t i qu môi tr ng c ng ng là không

có, ch có các nghiên c u và các tài li u gián ti p liên quan t i tài1 Trên th c t ,các qu môi tr ng cng ng th ng c hình thành thông qua hai con ngchính Th nh t d a vào n i l c c a chính các c ng ng: tr ng h p này l i bao

g m 2 tr ng h p (i) do c ng ng kh i xư ng và (ii) do chính quy n a phương

kh i xư ng, th hai d a vào s h tr t các d án phát tri n c ng ng, b o v môi

tr ng th ng c th c hi n b i các INGO2 ho c các VNGO3 (tuy nhiên c ng có

s tham gia c a chính quy n a phương) B n thân các qu môi tr ng c ng ng

c ng có nhi u hình th c t n t i khác nhau và nhìn chung c v n d ng m t cáchlinh ho t phù h p v i tình hình th c ti n t i các a bàn nghiên c u Tuy nhiên i

a s các d ng qu môi tr ng c ng ng c t ch c và qu n lý d a trên cơ sóng góp v tài chính c a ng i dân trong c ng ng óng góp tài chính này cxác nh trên cơ s s ng thu n c a c ng ng và th ng c m b o ho t

ng b ng các quy nh v b o v môi tr ng do c ng ng so n th o và thông qua

1 Th c t ch a có m t tài nào nghiên c u tr c ti p v v n này các k t qu t ng quan d i ây ch y u

u c rút ra t các d án c th có liên quan.

2 T ch c phi chính ph c a qu c t

3 T ch c phi chính ph c a Vi t Nam

Các ho t ng c a qu môi tr ng c ng ng c ng có m c da d ng khác nhau

ph thu c vào t ng b i c nh kinh t xã h i nh t nh, tuy nhiên nhìn chung h u h tcác qu này u t p trung vào gi i quy t v n ô nhi m rác th i m t v n ang

r t nóng t i các vùng nông thôn hi n nay

i v i các nghiên c u có liên quan gián ti p t i tài, có th k n m t s cáccông trình sau4:

N m 1999, trên t p chí Xã h i h c s 3&4 tác gi V Cao àm ã nêu ra các v n

“nghiên c u xã h i h c trong s phát tri n c a tư tư ng môi trư ng” trong ó tác

gi ã ch rõ t m quan tr ng c a các nghiên c u xã h i h c liên quan n l nh v cmôi tr ng cùng v i vi c ch ra các cách ti p c n khác nhau trong nghiên c u vmôi tr ng nh : ti p c n d ch t h c, ti p c n sinh thái h c, ti p c n công ngh h c,

ti p c n kinh t h c Bên c nh ó, tác gi c ng nêu ra nh ng phơ ng h ng nghiên

c u c a xã h i h c môi tr ng (Environmental Sociology), c bi t t p trung vào

v n xung t môi tr ng c ng nh v n i u hoà và qu n lý xung t môi

tr ng Có th nói sau 10 n m các h ng nghiên c u c a xã h i h c môi tr ng ãphát tri n theo nhi u h ng khác nhau m t m t th hi n tính a d ng, ph c t p c a

di n bi n môi tr ng, m t khác th hi n s quan tâm ngày càng nhi u c a c ng

ng xã h i i v i các v n môi tr ng, i u này c th hi n r t rõ trong m t

s các báo cáo, d án d i ây

Báo cáo: “Nâng cao vai trò và s tham gia c a c ng ng trong b o v môi trư ng thông qua t ng cư ng công tác ph bi n thông tin môi trư ng cho c ng ng” c a

tác gi Dơ ng Th Tơ và Tô Kim Oanh trong khuôn kh d án: “T ng cư ng n ng

l c th ch qu n lý thông tin môi trư ng” do WB tài tr 2000-2002 Trong báo cáo

này các tác gi ch ra t m quan tr ng c a c ng ng trong các ho t ng b o v môi

tr ng trong ó gi i pháp t i u huy ng s tham gia c a ng i dân d a trêncác bi n pháp ph bi n thông tin Ngoài vi c nêu và phân tích kinh nghi m c a các

qu c gia trên th gi i các tác gi c ng ã ánh giá các hi u qu các ho t ng tri nkhai công tác huy ng c ng ng và ph bi n thông tin môi tr ng m t s các

4

t nh, thành ph l n: Hà N i, thành ph H Chí Minh, H i Phòng M c dù v y, ph m

vi v n mà các tác gi nghiên c u mi ch t p trung t i các khu v c ô th (nơi

v n có nhi u i u ki n thu n l i cho các ho t ng ph bi n thông tin môi tr ng)trong khi ó khu v c nông thôn, v n này còn b ng

D án SES/1/03: “Nâng cao nh n th c v b o v môi trư ng và s n xu t an toàn

th c ph m Xây d ng mô hình h p tác xã d ch v b o v môi trư ng t i xã Kh c

Ni m, huy n Tiên Du, t nh B c Ninh” do T ch c h p tác phát tri n qu c t Thu

i n (SIDA) tài tr ã h ng n công tác tuyên truy n, nâng cao nh n th c cho

ng i dân Các n i dung có l ng ghép vi Lu t B o v môi tr ng và phát tri n b n

v ng Trong báo cáo c a d án, các bi n pháp c tri n khai, h ng d n cho c ng

ng tơ ng i xác th c, có giá tr th c ti n cao nh xây d ng các mô hình biogas,thành l p i v sinh môi tr ng t qu n…Tuy nhiên tính b n v ng c a d án c ng

b nh h ng b i cơ ch duy trì d án khi k t thúc tài tr ch a c tính toán

m t cách c th

D án: “Nâng cao nh n th c và xây d ng mô hình v n hoá môi trư ng cho các

c ng ng làng ngh t i t nh Hà Tây” tri n khai t i xã ông Phơ ng Yên, xã Phùng

Xá và xã Tân Hoà do Trung tâm Phát tri n Xã h i và Môi tr ng Vùng th c hi n.Trong d án này, mô hình v n hoá môi tr ng làng ngh c xây d ng t i xãông Phơ ng Yên d a trên n n t ng qu môi tr ng c ng ng b ng vi c k t h p

gi a quy ch b o v môi tr ng c ng ng do chính ng i dân tham gia xây d ng

v i mô hình i thu gom rác th i t i c ng ng Chính s k t h p ch t ch gi a môhình th c t và quy ch quy ph m các hành vi, chu n m c c a các cá nhân trong

c ng ng i v i v n môi tr ng ã giúp nâng cao nh n th c và b c u hìnhthành nh ng c tr ng v n hoá môi tr ng cho c ng ng này M c dù v y, k t qu

d án c ng ng th i cho th y nh ng thách th c khi m t c ng ng “t l c” gi iquy t v n môi tr ng c a mình mà không có nh ng h tr t bên ngoài

K t qu nghiên c u c a d án trình di n: “Xây d ng mô hình xã h i hoá gi i quy t nh ng v n ch t th i r n cho 4 xã: Thi Sơn, Ng c Sơn, V n Xá và Th tr n

Qu huy n Kim B ng, t nh Hà Nam” do PGS.TS Nguy n Th Kim Thái và

PGS.TS Nguy n Th Loan th c hi n cho th y tính c p thi t c a vi c xây d ng và

y m nh các mô hình xã h i hoá b o v môi tr ng khi mà nh ng tác ng tiêu

c c t ô nhi m môi tr ng (ch y u rác th i) ngày càng hi n hi n rõ r t trong khitính ng thu n c a c ng ng trong các ho t ng b o v môi tr ng và s quy t

li t c a chính quy n a phơ ng ch a c th hi n rõ K t thúc báo cáo ánh giá,nhóm tác gi ã a ra nh ng phơ ng án l a ch n xây dng mô hình phù h p v i

i u ki n th c t c a các a phơ ng Tuy nhiên báo cáo ch y u t p trung nhi uvào các phân tích k thu t v thu gom và x lý rác ch a ch a i sâu ánh giá nh n

th c c a c ng ng v ho t ng b o v môi tr ng và nh ng thách th c i v itính b n v ng c a các mô hình thu gom rác th i

D án: “Nâng cao n ng l c b o v môi trư ng và xây d ng mô hình thí i m h

th ng thu gom, x lý rác th i” t i Th tr n ng V n, Duy Tiên, Hà Nam do S Tàinguyên và Môi tr ng t nh Hà Nam th c hi n d i s tài tr c a chơ ng trìnhSEMLA, trong d án này có 2 m c tiêu h t s c quan tr ng c t ra: “xây d ng

m t mô hình thu gom rác, t qu n b o v môi trư ng v i s tham gia c a ông o nhân dân và các t ch c xã h i ng th i v i vi c tuyên truy n ph bi n chính sách, k n ng ho t ng b o v môi trư ng nâng cao nh n th c và trình hi u

bi t kh n ng t b o v môi trư ng c a c ng ng” [15] Các ho t ng c a d án

ã mang l i nh ng thay i tích c c trong ho t ng b o v môi tr ng không ch

t i ng V n mà t i nhi u khu v c lân c n v i các ho t ng c a i thu gom rác

th i và hàng lo t các ho t ng truy n thông môi tr ng

1.7.2 Ch trư ng xã h i hóa l nh v c b o v môi trư ng.

Mô hình qu môi tr ng c ng ng là m t ví d i n hình c a ho t ng xã h i hoátrong l nh v c b o v môi tr ng Hi n nay, xã hoá hoá không ch là m t thu t ng

v m t khoa h c mà còn là m t thu t ng c a chính sách Chính s thay i c a tduy qu n lý Nhà n c ã khi n cho thu t ng xã h i hoá c s d ng ph bi n

Hi n nay, có r t nhi u các l nh v c qu n lý Nhà n c c khuy n khích xã h i hoá

nh : Giáo d c, Y t , v n hoá, th d c th thao…Xã h i hoá l nh v c b o v môi

tr ng là m t ch trơ ng l n c a Vi t Nam trong nhi u n m qua Nh vào ch

trơ ng này, “t c ” ô nhi m môi tr ng t i nhi u khu v c ã c kìm ch áng

k , trách nhi m môi tr ng vì th c ng c th c thi m t cách r ng rãi khía

c nh v mô, s l ng các v n b n qu n lý Nhà n c trong l nh v c môi tr ng ngàycàng d y và a d ng, trong ó có s óng góp áng k c a các chính sách xã h ihoá Ngoài Lu t B o v môi tr ng, khi nh c t i v n xã h i hoá công tác b o vmôi tr ng các nhà khoa h c và các nhà qu n lý th ng hay nh c t i ch th 36/CT-

TW và ngh quy t 41-NQ/TW

Ch th s 36/CT-TW ngày 25/6/1998 c a B Chính tr v t ng c ng công tác b o

v môi tr ng trong th i k công nghi p hoá, hi n i hoá t n c ch rõ: “B o v

môi trư ng là s nghi p c a toàn ng, toàn dân và toàn quân B o v môi trư ng

là m t n i dung cơ b n không th tách r i trong ư ng l i, ch trương và k ho ch phát tri n kinh t - xã h i c a t t c các c p, các ngành, là cơ s quan tr ng b o

m phát tri n b n v ng, th c hi n th ng l i s nghi p công nghi p hoá, hi n i hoá t nư c” Trong ó các m c tiêu v b o v môi tr ng c xác nh nh

sau:“Ng n ng a ô nhi m môi trư ng, ph c h i và c i thi n môi trư ng c a nh ng nơi, nh ng vùng ã b suy thoái, b o t n a d ng sinh h c, t ng bư c nâng cao

ch t lư ng môi trư ng các khu công nghi p, ô th và nông thôn…” Rõ ràng vi c

t các m c tiêu b o v môi tr ng nói trên là m t thách th c trong b i c nh Vi tNam ang b c vào th i k công nghi p hoá, hi n i hoá, chính vì th ch th36/CT-TW ã a ra hàng lo t các gi i pháp: (i)Thư ng xuyên giáo d c, tuyên

truy n, xây d ng thói quen, n p s ng và các phong trào qu n chúng b o v môi trư ng, (ii) Hoàn ch nh h th ng v n b n pháp lu t b o v môi trư ng, ban hành các chính sách v phát tri n kinh t ph i g n v i b o v môi trư ng, nghiêm ch nh thi hành Lu t b o v môi trư ng, (iii) Ch ng phòng ch ng ô nhi m và s c môi trư ng, kh c ph c tình tr ng suy thoái môi trư ng, (iv) Khai thác, s d ng h p lý,

ti t ki m tài nguyên thiên nhiên, b o v a d ng sinh h c, b o t n thiên nhiên, (v)

T ng cư ng và a d ng hoá u tư cho ho t ng b o v môi trư ng, (vi) T ng

cư ng công tác qu n lý nhà nư c v b o v môi trư ng t Trung ương n a phương, (vii) y m nh nghiên c u khoa h c và công ngh , ào t o cán b , chuyên gia v l nh v c b o v môi trư ng, và (viii) M r ng h p tác qu c t v b o v môi trư ng Trong 8 gi i pháp nói trên, vi c nâng cao nh n th c, c i thi n hành vi c a

c ng ng và thúc y các phong trào qu n chúng b o v môi tr ng (m t ph n c a

ho t ng xã h i hoá l nh v c b o v môi tr ng) c a lên hàng u i u nàycho th y t m quan tr ng c a xã h i hoá ho t ng b o v môi tr ng nói chung vàphát huy vai trò c a qu n chúng trong l nh v c b o v môi tr ng nói riêng, c

bi t t i các vùng nông thôn – nơi r ng l n và các d ch v môi tr ng nh ô th

ch a th vơ n t i

Sau ch th s 36/CT-TW, B Chính tr ra Ngh quy t s 41-NQ/TW ngày 15 tháng

11 n m 2004 v b o v môi tr ng trong th i k y m nh công nghi p hoá, hi n

i hoá t n c Sau th i gian ch y à, Vi t Nam b c vào giai o n y m nh côngnghi p hoá, hi n i hoá, c ng ng ngh a v i s gia t ng áng k nguy cơ, s c ép và

nh ng tác ng tiêu c c t i môi tr ng S t ng t c c a ho t ng kinh t xã h i òi

h i s “quy t li t” trong các chính sách v b o v môi tr ng, do ó d hi u khi có sthay i v m c tiêu b o v môi tr ng c th c a Vi t Nam gi a Nghquy t s 41-NQ/TW và ch th s 36/CT-TW:“Ng n ng a, h n ch m c gia t ng ô nhi m, suy thoái và s c môi trư ng do ho t ng c a con ngư i và tác ng c a t nhiên gây ra S d ng b n v ng tài nguyên thiên nhiên, b o v a d ng sinh h c Kh c

ph c ô nhi m môi trư ng, trư c h t nh ng nơi ã b ô nhi m nghiêm tr ng, ph c

h i các h sinh thái ã b suy thoái, t ng bư c nâng cao ch t lư ng môi trư ng Xây d ng nư c ta tr thành m t nư c có môi trư ng t t, có s hài hoà gi a t ng trư ng kinh t , th c hi n ti n b , công b ng xã h i và b o v môi trư ng; m i ngư i u có ý th c b o v môi trư ng, s ng thân thi n v i thiên nhiên.” Nh v y,

v n ô nhi m môi tr ng, s d ng h p lý tài nguyên thiên nhiên ã c a lênhàng u, tuy nhiên không th ki m soát ô nhi m, không th s d ng h p lý tàinguyên thiên nhiên n u ý th c, trách nhi m v b o v môi tr ng ca m i ng icòn h n ch và nh ng hành vi thi u thân thi n v i môi tr ng v n c ti p di n.Các nghiên c u v xung t môi tr ng ã cho th y s “l ch pha” v m t giá tr

gi a hành ng b o v môi tr ng v i các hành ng kinh t và các hành ng “có

l i” khác c a con ng i Xét v m t l ch s , con ng i ã c l nh h i và th ngxuyên trau d i các hành ng kinh t nhng l i m i ho c ít bi t, th c hi n các hành

vi v m t môi tr ng Bên c nh ó, tâm lý con ng i th ng ch nhìn th y cái l i

tr c m t ( c bi t là l i ích kinh t ) trong khi l i ích c a các hành ng v môi

tr ng l i ít ho c khó nhìn th y ngay l p t c Do ó, xã h i hoá l nh v c b o v môi

tr ng v a là m t s lan to , v a là m t s thâm nh p c a h giá tr v môi tr ngthông qua nhi u cách th c, mô hình khác nhau (bao g m c các mô hình kinh t vàphi kinh t ) Chính vì th , Ngh quy t s 41-NQ/TW ti p t c kh ng nh vai trò quan

tr ng c a xã h i hoá l nh v c b o v môi tr ng

Trong h th ng các v n b n pháp quy có liên quan t i ho t ng xã h i hoá v b o

v môi tr ng, Lu t B o v môi tr ng n m 2005 (s a i) là v n b n c p nnhi u n i dung v xã h i hoá ho c ng b o v môi tr ng nh t: “Khuy n khích,

t o i u ki n thu n l i m i t ch c, c ng ng dân cư, h gia ình, cá nhân tham gia ho t ng b o v môi trư ng y m nh tuyên truy n, giáo d c, v n ng,

k t h p áp d ng các bi n pháp hành chính, kinh t và các bi n pháp khác xây

d ng ý th c t giác, k cương trong ho t ng b o v môi trư ng” [7, tr.12] Trong

Lu t B o v môi tr ng 2005 c ng có nh c n chính sách c a Nhà n c liên quan

t i vi c thành l p các qu môi tr ng: “Qu b o v môi trư ng là t ch c tài chính

tr chu n m c trong l nh v c b o v môi tr ng tuy ã c hình thành nh ng ch a

th c s ph bi n và c ti p nh n m t cách r ng rãi, s c s ng c a các giá tr nàytrong th c ti n xã h i vì th mà c ng không th t n nh Do ó, nh m ti p t c “ y

m nh”, nâng t m các giá tr , hành ng b o v môi tr ng ngày 21/1/2009, Ban Bí

th ã ban hành Ch th 29-CT/TW: “V b o v môi trư ng trong th i k y m nh công nghi p hoá, hi n i hoá t nư c” v i 7 nhi m v tr ng tâm trong ó ti p t c

y m nh các ho t ng xã h i hoá v b o v môi tr ng c xem là m t nhi m vkhông th thi u: “ y m nh xã h i hoá công tác b o v môi trư ng, có cơ ch , chính sách khuy n khích cá nhân, t ch c, c ng ng tham gia b o v môi trư ng Xây d ng và phát tri n l c lư ng tình nguy n viên b o v môi trư ng T ng cư ng

s giám sát c a c ng ng, các oàn th nhân dân, các cơ quan thông tin i chúng

i v i b o v môi trư ng c a các doanh nghi p, t ch c, cá nhân Phát tri n các

d ch v thu gom, v n chuy n, tái ch , x lý ch t th i và các d ch v khác b o v môi trư ng v i s tham gia c a m i thành ph n kinh t …”

Tóm l i, xét v m t cơ s pháp lý các qu môi tr ng c ng ng c khuy n khích

ra i v i r t nhi u ý ngh a quan tr ng: (i) phát huy ngu n l c t ch c a c ng ng, (ii) gi i quy t t i ch và gi i quy t s m các v n môi trư ng c a c ng ng (iii) nâng cao nh n th c và trách nhi m c a c ng ng i v i ho t ng b o v môi trư ng. ó c ng chính là nh ng vai trò mà các qu môi tr ng c ng ng ang th c

hi n t i các vùng nông thôn hi n nay Tuy nhiên, cơ c u c a các d ng qu b o v môi

tr ng c ng có nh ng i m khác bi t th hi n s chuyên nghi p hay bán chuyênnghi p trong vi c t ch c qu n lý, v n hành, phát tri n c a qu này Do ó, c ng có

nh ng i m khác bi t trong quá trình th c hi n các ch c n ng nh m t các m c tiêu

v b o v môi tr ng ã c ra

1.7.3 Gi i thi u v a bàn nghiên c u.

Xã Tân Sơn là m t xã mi n núi ông dân c a huy n Kim B ng, t nh Hà Nam n m

cách trung tâm th tr n Qu 4km v h ng Tây Ngoài nông nghi p, kinh t c anhi u h gia ình t i Tân Sơn ph thu c và ngh i xây ã có t nhi u i nay ChTân Sơn hi n nay là m t trong nh ng ch l n c a huy n Kim B ng, nơi t p trungbuôn bán, giao thơ ng c a các xã khu v c phía Tây Do có a hình i núi nên

m t dân c c a xã t p trung cao t i các khu v c ng b ng, c bi t khu v c chTân Sơn Do ó, khu v c ch Tân Sơn c ng là trung tâm xã là nơi v n ô nhi mmôi tr ng b c xúc hơn c Chính vì th , t i Tân Sơn qu môi tr ng c ng ng ã

c thành l p t khá s m (2004)

N m ngay c nh trung tâm th tr n Bích ng, huy n Vi t Yên, t nh B c Giang, xãBích Sơn c coi là i m sáng c a t nh trong các phong trào c ng ng, ho t ng

qu n chúng Tính n n m 2009, toàn xã có 1354/1436 h gia ình v n hoá, 4 làng

v n hoá c p t nh, thôn nào c ng xây d ng các nhà v n hoá khang trang tr thànhnơi sinh ho t c ng ng th ng xuyên c a ng i dân ây c ng là nơi ra i HTX

d ch v môi tr ng ng L i m t trong nh ng ơ n v i n hình v b o v môi

tr ng c a c n c hi n nay

VAI TRÒ C A QU MÔI TR NG TRONG HO T NG B O

V MÔI TR NG T I VÙNG NÔNG THÔN

C UTRÚCLU NV N

Ph n n i dung chính c a lu n v n bao g m 2 chơ ng:

- Ch ng 1: Mô hình qu n lý qu môi tr ng c ng ng t i xã Tân S n và Bích S n.

- Ch ng 2: Vai trò c a các qu môi tr ng c ng ng trong ho t ng b o v môi tr ng t i các vùng nông thôn hi n nay.

N i dung chính c a chơ ng 1 t p trung vào 2 l nh v c chính: (i) phân tích quá trìnhhình thành các qu môi tr ng c ng ng t i các a phơ ng t ó th y c

t m quan tr ng, vai trò và s m ng c a các qu môi tr ng c ng ng và (ii) phântích c th mô hình qu n lý qu môi tr ng c ng ng t i 2 a phơ ng b ng vi c

mô t h th ng sơ qu n lý v i s tham gia c a các bên liên quan: chính quy n

a phơ ng các c p, i thu gom rác, c ng ng…Bên c nh ó, trong ph n này 2

v n c tr ng c t lõi g n v i quá trình hình thành, v n hành, qu n lý, phát tri ncác qu môi tr ng c ng ng là v n tài chính và quy ch c a các qu môi

tr ng c ng ng c ng c phân tích c th

N i dung chính c a chơ ng 2 t p trung vào vi c ánh giá vai trò c a qu môi

tr ng c ng ng i v i ho t ng b o v môi tr ng t i Tân Sơn và Bích Sơnthông qua vi c phân tích v tình hình môi tr ng hi n t i các a bàn, nh ng sosánh v v n môi tr ng hi n t i v i th i i m khi thành l p, các ho t ng mà

qu môi tr ng ã và ang th c hi n qua ó t ng k t l i vai trò c a các qu môi

tr ng d a trên ánh giá và nhu c u c a ng i dân

PH NN I DUNG CHÍNHCHƠ NG 1 MÔ HÌNH QU N LÝ CÁC QU MÔI TR NG

C NG NG T I XÃ TÂN SƠN VÀ XÃ BÍCH SƠN.

1.1 Quá trình hình thành các qu môi tr ng c ng ng t i xã Tân S n và xã Bích S n.

N n t ng cho s ra i c a các qu môi tr ng c ng ng t i các vùng nông thônnói chung và 2 xã Tân Sơn, Bích Sơn nói riêng tr c h t và quan tr ng nh t chính

là th c tr ng v n môi tr ng và ô nhi m môi tr ng t i chính các c ng ng này.Tuy nhiên, do th i i m nghiên c u c a tài cách xa so v i th i i m thành l p

qu môi tr ng c ng ng t i các a phơ ng khá lâu (t 5 n 10 n m), chính vì

th vi c h i các thông tin chi ti t liên quan t i th c tr ng môi tr ng t i các aphơ ng vào th i i m thành l p qu b o v môi tr ng là i u không th Do ó,

nh ng ánh giá c a ng i dân v i u ki n môi tr ng c a a phơ ng vào th i

i m thành l p qu môi tr ng c ng ng ch d ng l i nh ng thông tin c n b n

nh t

Bi u 1.1: Lý do thành l p qu b o v môi trư ng c ng ng (%)

Môi tr ng ã b ônhi m

63.7

Môi tr ng ang có16.3 d u hi u b ô nhi m

th i i m a phơ ng ã xu t hi n các d u hi u ô nhi m môi tr ng Th c t , vi c

ng i dân “nhìn ra” c các d u hi u ô nhi m môi tr ng t i khu v c nông thôn là

m t i u áng m ng nh ng c ng áng lo M ng vì s chuy n bi n trong nh n th c

c a ng i dân nh ng lo vì có th ó ã là th i i m “không còn s m” nh nhi u

ng i ngh b i ơ n gi n khu v c nông thôn là “lá ph i xanh” v i c tr ng r ng rãi

v t ai, v n t c nên d dàng “ch a” c rác C ng chính vì th mà nhi u

ng i dân luôn “vin” vào c này không tham gia qu môi tr ng c ng ng

m t khía c nh tiêu c c hơn, có 19% ý ki n ng i dân c h i kh ng nh lý do

qu môi tr ng ra i có liên quan t i nh ng v n ô nhi m môi tr ng ang hi n

hi n trong cu c s ng hàng ngày c a h Tuy nhiên, s l ng ý ki n trái chi u v iquan i m trên c ng chi m m t t l khá tơ ng ơ ng (16,3%)

Câu tr l i này có s liên quan t i quan i m: gi i quy t các v n ô nhi m môi trư ng t i nông thôn hi n nay t i sao không phát ng phong trào thành l p các

qu môi trư ng c ng ng t i t t c các a phương Rõ ràng làm c i u này

òi h i tr c h t ng i dân nông thôn c n có m t “t duy chi n l c” v b o vmôi tr ng nh quan i m chi m t l 16,3% trên Tuy v y, ây l i là m t nhi m

v b t kh thi th i i m hi n t i, s d ng nh c a Homans “n u như ph n

thư ng, m i l i l n thì cá nhân s s n sàng b ra nhi u “chi phí” v t ch t và tinh th n t ư c nó” là cách gi i thích phù h p nh t S c hút t nh ng “ph n

th ng” mà môi tr ng có th mang l i cho con ng i nhìn m t cách t ng thkhông th so sánh v i nh ng giá tr kinh t M t khác, b o v môi tr ng là “công

vi c chung”, trách nhi m b o v môi tr ng m c dù ai c ng th a nh n “c a t t c

m i ng i” nh ng th c t vi nhi u ng i ó không ph i là trách nhi m c a h Do

v y, cơ h i c l a ch n i v i các hành vi v môi tr ng luôn th p hơn áng

k so v i các hành vi khác c a con ng i N u theo quan i m trên c a Homans chkhi con ng i ph i “n m tr i” v c a ô nhi m môi tr ng m i mong có s thay itích c c trong hành vi c a con ng i i v i v n môi tr ng Tuy v y, có nhi u

b ng ch ng cho th y con ng i ã ph i tr giá t tr c khi có s thay i tích c c,

ây là i u áng ti c và hoàn toàn có th thay i n u các bi n pháp truy n thông

nâng cao nh n th c v b o v môi tr ng c “ u t ” tơ ng x ng v i t m quan

tr ng c a các bi n pháp này

H p 1.1: Gi i quy t rác th i nông thôn

nông thôn tr c ây, ph n l n ch t th i th c v t nh lá cây, rơm r , rau th a… u

c bà con dùng vào vi c h u ích nh ch bi n thành phân xanh, ch t t hay ngâmthành n c t i, em chôn, m c… nhi u a phơ ng bây gi , thói quen x a ã

ph n nào thay i do quá trình ô th hóa

Nhi u h nông thôn gi ã dùng b p ga; rau tơ i s n xu t chuyên canh, hàng hóa; túinylon thay cho r rá, m ng m t ngày x a Nylon l i là ch t khó phân h y nên v n

ng rác th i là t t y u Tình tr ng v t rác th i b a bãi ra ng, ra ch theo ki u “ ènnhà ai nhà y r ng” gây m t m quan và ô nhi m môi tr ng ngày m t tr m tr ng

N c th i khu v c nông thôn c ng là v n áng lo ng i Tr c kia do t ai r ngrãi, ng sá ph n l n là ng t, n c th i theo phơ ng pháp t th m nên rút r tnhanh Gi thì ã khác h n, ng sá ã c bê-tông hóa, nh a hóa nên n c khôngcòn t th m n a, ao chuôm ã b l p i xây nhà, n c không còn ch thoát…

Bi u 1.2: S tương ng và khác bi t v lý do thành l p qu b o v môi trư ng

c ng ng t i xã Tân Sơn và xã Bích Sơn (%).

%

70

70

57.3 60

Bích S n 40

22.7 18.7

10

1.3 0.7 0

Bi u 1.2 có 2 s tơ ng ng và 2 s khác bi t i m tơ ng ng th nh t “môi tr ng ã b ô nhi m”

và i m tơ ng ng th 2 lý do khác Tuy nhiên, i m áng l u ý trên bi u này th hi n xu h ng

b o v môi tr ng khác nhau dù

không rõ r t t i xã Tân Sơn và xã Bích Sơn cho dù k t qu c ng d n các ý ki n

c t 2 và c t 3 trên bi u (tính t trái qua ph i) c a 2 xã u là 80% nh ng có v

nh t i xã Bích Sơn tính “ch ng” trong vi c b o v môi tr ng cao hơn xã TânSơn B ng ch ng c a xu h ng này th hi n vi c phát hi n s m các d u hi u môi

tr ng b ô nhi m và mong mu n s m b o v môi tr ng tr c khi các d u hi u ônhi m rõ r t hơn Rõ ràng phòng b nh luôn t t hơn ch a b nh, các v n v môi

tr ng c ng không ph i là m t ngo i l , n u m i ng i u nh n th c và hành ngúng v i phơ ng châm này có l ã gi m áng k s c ép dành cho môi tr ng,

i u này còn c bi t quan tr ng i v i các nhà qu n lý

(Rác trên ư ng và t i bãi rác c a xã Tân S n, huy n Kim B ng, t nh Hà Nam)

Có m t i m h t s c thú v v th i i m tri n khai qu môi tr ng c ng ng t i xãTân Sơn và xã Bích Sơn khi có s phân tán áng k trong câu tr l i c a m i ng idân v th i i m này.

Th c t qu môi tr ng c ng ng b t u c tri n khai t i xã Tân Sơn vào n m

2004, còn xã Bích Sơn là n m 2006 T i xã Tân Sơn dù phân tán nh ng câu tr l i

n m 2004 v n có t l cao nh t, trong khi ó n m 2007 m i là n m c nhi u dân

xã Bích Sơn l a ch n S li u trên b ng 2.1 có th c lý gi i theo 2 cách: th nh t

vi c thu phí c a qu môi tr ng c 2 a phơ ng ch di n ra 2 l n/1 n m cùng v ithu s n l ng (thu các kho n thu a phơ ng) nên “ n t ng” c a ng i dân

th ng không rõ ràng Th 2, dù có 100% ng i dân bi u quy t thành l p qu môi

tr ng c ng ng, không có ngh a 100% ng i dân óng phí ngay l p t c, th m chísau nhi u n m ho t ng t i các a phơ ng v n có nh ng h dân không tham giaóng qu môi tr ng c ng ng Tuy v y, con s này th ng t ng lên qua t ng n m

i u này gi i thích t i sao t i xã Bích Sơn th i i m thành l p qu môi tr ng c ng

ng chính xác là n m 2006 nh ng ph n ông ng i dân l i kh ng nh là n m

2007 (25,3% so v i 56,7%) Theo ánh giá c a i di n chính quy n a phơ ngnhi u ng i dân ban u không tham gia các qu môi tr ng c ng ng vì nghi ng

hi u qu c a các mô hình này nh ng sau khi ã c ki m ch ng h ã tham gia,

m t s khác tham gia do b s c ép t d lu n xã h i trong cng ng liên quan t i

vi c thu gom rác th i Do ó, t i nhi u nơi ban u khi m i thành l p các qu môi

tr ng c ng ng ch có 50% s h tham gia, m c dù v y sau m t th i gian, con snày ã c c i thi n áng k Nh v y, trong các hành vi liên quan t i qu môi

tr ng c ng ng c a m i ng i dân u th hi n s cân nh c tính toán gi a chi phí

và ph n th ng nh lý thuy t v hành vi l a ch n c a Homans ngay c trong nh ng

tr ng h p nh ng ng i dân tham gia qu môi tr ng do s c ép t d lu n xã h i

Nh trên ã phân tích hi n nay t i các vùng nông thôn ang t n t i r t nhi u các môhình qu môi tr ng c ng ng tuy v y i a s các qu môi tr ng c ng ng

d a vào n i l c là chính, các mô hình “tài tr ” c a các INGO và VNGO ch y u

d ng l i m c “thí i m” Tuy nhiên dù mô hình nào thì vai trò c a chính quy n

a phơ ng c ng u h t s c quan tr ng nh kh i x ng, h tr , qu n lý, giámsát…ho t ng c a qu môi tr ng c ng ng… i u này th hi n r t rõ t i 2 môhình qu môi tr ng c ng ng xã Tân Sơn và xã Bích Sơn

V i m t câu h i có nhi u l a ch n (10 la ch n) nh m xác nh ng i/t ch c

xu t ý t ng thành l p qu môi tr ng c ng ng tuy nhiên câu tr l i l i h t s c

ng n g n v i s áp o tuy t i (83,3%) c a chính quy n a phơ ng và s v ngbóng hoàn toàn c a các t ch c oàn th , t ch c phi chính ph , các cơ quanchuyên v môi tr ng c a Nhà n c, m c dù v y c ng có m t t l áng k kh ng

nh ng i dân là tác gi c a ý t ng thành l p qu môi tr ng c ng ng (31,3%)

T l cho r ng qu b o v môi tr ng c thành l p d a trên sáng ki n chung c achính quy n và ng i dân là 16,7%, trong ó t l Tân Sơn cao hơn Bích Sơn(5,2%)

B ng 1.2: Tác gi ý tư ng thành l p qu môi trư ng c ng ng (%)

2007 Ngh nh này c thay th b ng Pháp l nh s 34/2007/PL-UBTVQH11 v

th c hi n dân ch xã, ph ng, th tr n Th c t , vi c th c hi n úng các nguyên

t c: “dân bi t, dân bàn, dân làm, dân ki m tra” s t o ra m t s ng thu n l n i

v i các ch trơ ng, chính sách t i a phơ ng Do v y, khi các quy trình thành l p

qu môi tr ng c ng ng i úng theo trình t và th c hi n theo úng tinh th n

c a pháp l nh dân ch cơ s các con s trong b ng d i ây ã c gi i thích:

B ng 1.3: Quan i m c a ngư i dân và c ng ng v vi c thành l p qu môi trư ng

“Nói chung ph i h p và ph i xin ý ki n c a dân và h p xin ý ki n c a chi b a

xu ng dân thì ch th ng nh t m t l n là ư c, t t c các bư c kia làm trư c T chi

b tr i là ã có hư ng th ng nh t v quan i m lãnh o, các ngành oàn th

c ng th , các h i m t tr n, c ng h p và phân tích xem ư c cái gì và m t cái gì.

Th ng nh t v quan i m r i m i ư a n dân.” (Nam, 50 tu i, tr ng thôn, xãBích Sơn) Lý do ng i dân a ra gi i thích cho quy t nh nói trên c n b n

tơ ng t nh các lý do cơ b n ã nêu trên: (i) mu n gi i quy t các v n ô nhi m môi trư ng (rác th i) t i a phương, (ii) mu n b o v môi trư ng s m.

1.2 Mô hình qu n lý các qu môi tr ng c ng ng t i xã Tân S n và xã Bích

S n.

Có th nói “r c r i chính” c a i a s các khu v c nông thôn hi n nay v môi

tr ng liên quan t i rác th i, do v y xu h ng “ ng phó” t t y u c a các c ng ngnông thôn hi n nay là thành l p các i thu gom rác m b o các i thu gomrác ho t ng (ch a nói t i hi u qu ) m i a phơ ng c n ph i có các qu môi

tr ng c ng ng (ch y u d a trên các óng góp tài chính) Tr c m t, các i thugom rác do c ng ng l p ra tuy nhiên v i xu h ng “di n bi n ph c t p” c a v nmôi tr ng t i các vùng nông thôn, các mô hình thu gom rác th i t i nhi u c ng

ng ã và ang có nh ng s thay i áng k Nói cách khác, mô hình thu gom rác

th i t i các vùng nông thôn trong tơ ng lai không xa là mô hình c a các h p tác xã

d ch v môi tr ng

H p 1.2: Ví d v mô hình C p 1:

Quang Minh - i m sáng v v sinh môi tr ng nông thôn

Xã Quang Minh, huy n Gia L c, t nh H i Dơ ng N m 2004 thành l p các t thu gomrác Sau 5 n m th c hi n, xã có 6 t thu gom rác th i, trong ó 5 t 5 thôn và 1 t

khu v c ch Bóng M i t thu gom rác g m hai ng i, c xã trang b m t xe chrác chuyên d ng, hai chi c x ng và các d ng c b o m v sinh, an toàn nh : g ngtay, kh u trang, áo b o h …Cùng v i vi c l p h th ng thu gom rác th i, xã c ng ã

l p bãi chôn l p rác t p trung, xa khu dân c “T khi t thu gom rác ra i, không

nh ng VSMT c b o m, mà ngay b n thân ng i dân c ng ý th c c vi ckhông x rác, rơm r ra ng nên ng làng lúc nào c ng s ch M i tu n, các t thugom rác 3 l n, vào mùa hè t 4-5 l n/tu n Ti n công cho nh ng nhân viên thu gomrác do nhân dân óng góp, trung bình 3 nghìn ng/gia ình/tháng Tính ra m i “côngnhân” thu gom rác c a xã c hơn 300 nghìn ng/tháng

(PGS.TS Nguy n ình Hoè, Bài gi ng: Xã h i hoá mô hình b o v môi trư ng, tháng

5/2009)

H p 1.3: Ví d v mô hình C p 3: HTX Môi tr ng Thành t

T T h p tác thành l p HTX môi tr ng thu gom rác th i khu v c nông thôn c

s nh t trí, ng tình ng h c a lãnh o xã và Công ty Môi tr ng ô th Sơn Tây,tháng 8-2004, T thu gom rác th i VSMT Thành t, xã T n L nh, huy n Ba Vì, HàTây ra i S c vơ n c a HTX ngày m t m nh sau hơn m t n m ho t ng mang l i

hi u qu l n Kh i l ng thu gom kho ng 3 t n/ngày, rác c v n chuy n n bãi rácSơn Tây x lý Các xã viên c trang b y các phơ ng ti n nh xe thu gom,thi t b b o h lao ng

T ng ngu n thu c a HTX m t tháng kho ng 12 tri u ng, tr chi phí, nhân công, lãikho ng 2 tri u ng ây là m t hình th c d ch v kinh t -xã h i c ng ng, t o vi clàm và thu nh p cho ng i lao ng: 600 ngàn ng i vi lao ng thu gom, 800ngàn ng i v i lái xe Th i gian t i, HTX s tuy n thêm nhân công lên kho ng 25

ng i và u t thêm 4 xe v n chuy n nh m m r ng thu gom trên a bàn toànhuy n

(TS.Nguy n M nh Hùng, http://www.vca.org.vn/default.aspx?tabid=425&ID=1544 )

Có th hình dung m t cách ơ n gi n v s thay i trong mô hình thu gom rác th i,

v sinh môi tr ng t i các khu v c nông thôn nh sau:

Hình 1.1: C p “chuyên nghi p” c a các mô hình thu gom rác th i t i c ng ng:

C p 3

Mô hình thu gom rác

do các HTX d ch v môi tr ng thành l p

Hình 1.1 ch dùng th hi n tính chuyên nghi p trong vi c thu gom rác th i và vsinh môi tr ng t i các vùng nông thôn ch không hàm ý là m t quy trình bi n i

b t bu c v i các mô hình thu gom rác th i, i u này có ngh a có nh ng a phơ ng

có th chuy n t c p 1 sang c p 3 ho c b t u ngay t c p 2 ho c c p 3 ch không

nh t thi t ph i i qua c p 1 K t qu phân tích SWOT d i ây s ch rõ i m tơ ng

ng và s khác bi t c a các mô hình

B ng 1.4: Phân tích SWOT các mô hình thu gom rác th i.

i m - Tính c ng ng cao - Tính c ng ng cao - Tính c ng ng cao

m nh - H tr c a chính quy n - H tr c a chính quy n cao - H tr c a chính quy n

- B máy t ch c qu n lý - B máy qu n lý tơ ng i - B máy qu n lý ch t ch

i m - Kinh phí óng th p - Kinh phí óng th p - Kinh phí óng th p

y u - Trang thi t b thi u th n - Trang thi t b còn thi u th n - Rác m i ch x lý c 1

- Ho t ng thi u a d ng - Ho t ng thi u a d ng ph n

- Ph m vi ho t ng nh - Thu nh p c a ng i lao - Thi u các ho t ng

- Nhân l c bi n ng ng tơ ng i th p truy n thông môi tr ng.

C h i - Cơ ch chính sách trong - Cơ ch chính sách trong - Cơ ch chính sách trong

l nh v c b o v môi tr ng l nh v c b o v môi tr ng l nh v c b o v môi tr ng

- S phát tri n c a các mô - S phát tri n c a các mô - S phát tri n c a các môhình b o v môi tr ng hình b o v môi tr ng c ng hình b o v môi tr ng

- S ng h c a chính quy n - S ng h cao c a chính - S ng h cao c a chính

- Nh n th c c a ng i dân - Nh n th c c a ng i dân - Nh n th c c a ng i dân

v b o v môi tr ng v b o v môi tr ng v b o v môi tr ng

Thách - H n h p v tài chính - H n h p v tài chính - H n h p v tài chính

th c - Hành vi môi tr ng c a - Hành vi môi tr ng c a - Hành vi môi tr ng c a

- Thi u bãi rác - Thi u bãi rác - Thi u bãi rác

tr ng c ng ng các vùng nông thôn Th c t , v i s phát tri n kinh t -xã h i

nh hi n nay các vùng nông thôn c ng v i s thay i áng k trong thói quentiêu dùng, sinh ho t c a c ng ng s khi n cho vi c kìm hãm t c ô nhi m môi

tr ng t i các khu v c nông thôn ngày càng khó kh n hơn i v i Tân Sơn, m c

dù là m t xã thu n nông nh ng Tân Sơn l i có m t ph n l n di n tích n m d c theo

qu c l 21B, bên c nh ó ch Tân Sơn c coi là ch chính c a 4 xã trong vùng

(Tân Sơn, Th y Lôi, Lê H , T ng L nh), do ó s c ép môi tr ng i v i a

phơ ng là r t l n Bên c nh ó, vi c thu gom rác th i t i các xã này th m chí còn

không c “ u t ” nh t i Tân Sơn D i ây là sơ qu n lý qu môi tr ng

c ng ng t i Tân Sơn và Bích Sơn cho ho t ng thu gom rác

Hình 1.2: Sơ qu n lý Qu môi trư ng c ng ng t i Tân Sơn cho ho t ng thu

Hình 1.3: Sơ qu n lý Qu môi trư ng c ng ng t i Bích Sơn cho ho t ng thu

: H tr , giám sát

Nh v y, cùng v i m c ích s d ng qu môi tr ng c ng ng cho các ho t ngthu gom rác th i nh ng cách th c t ch c qu n lý ho t ng c a qu môi tr ng

c ng ng Tân Sơn và Bích Sơn là r t khác nhau, trong ó i m khác bi t áng k

nh t chính là tính ch t “d ch v ” c a ho t ng thu gom rác th i i v i mô hìnhthu gom rác th i t i Tân Sơn tính t c p, t túc là r t rõ r t, trong mô hình này có stham gia c a chính quy n a phơ ng (ch y u c p thôn) vào nhi u ho t ng c a

i thu gom rác nh t ch c, l p k ho ch, qu n lý, ch o, giám sát Do hi n t i,

xã m i ch quy ho ch t m m t bãi rác trong núi (cách UBND xã kho ng 2km) nêncác i tr ng i thu gom rác (m i i kho ng 3 ng i cho m t i/xóm) cònkiêm nhi m v và giám sát vi c rác úng nơi quy nh c a các i thu gomrác t ng xóm Trong mô hình c a Tân Sơn tr ng thôn là u m i thu các kho nphí c a qu môi tr ng sau ó chuy n cho các t tr ng, ng th i tr ng thôn

c ng là ng i tr c ti p ch o, nh c nh các ho t ng c a i thu gom rác khi có

v n M c dù có s “h tr ” t phía chính quy n a phơ ng, tuy nhiên mô hìnhthu gom rác này mang n ng tính t c p, t túc, các ho t ng thu gom rác th i ch

y u c d a trên ý th c c a ng i dân nhi u hơn d a trên các quy ch , quy nh

c th M t khác, m c lơ ng c a các thành viên i thu gom rác th p hơn áng k

so v i m t b ng chung c a các công vi c khác nh i hay làm ph h …chính vì

th nhân l c c a các i thu gom rác Tân Sơn c ng th ng có s bi n ng Rácngày càng nhi u hơn, trong khi vi c i u ch nh m c phí v sinh môi tr ng là r tkhó kh n và s h tr c a chính quy n a phơ ng là h t s c h n h p Chính vì v y,

mô hình thu gom rác th i c a Tân Sơn nh hi n nay d báo s ch t n t i thêm t 1

n 2 n m n a chu n b cho s ra i c a m t mô hình m i nh Bích Sơn khihuy n Kim B ng ang chu n b cho vi c xây d ng bãi rác t p trung c a c huy n

Xã Bích Sơn là i m kh i u cho s ra i c a HTX d ch v môi tr ng ng

L i Ngay t khi b t u tri n khai mô hình qu môi tr ng c ng ng t i Bích Sơn

ã g n li n v i vai trò c a HTX d ch v môi tr ng ng L i Vi c thu gom rác

th i và v sinh môi tr ng Bích Sơn c th c hi n m t cách chuyên nghi p, do

v y nh ng ng i i thu gom rác t i Bích Sơn th ng c ng i dân g i là “côngnhân v sinh môi tr ng”.

Khác v i Tân Sơn, mô hình qu n lý qu môi tr ng c ng ng i v i ho t ngthu gom rác th i t i xã Bích Sơn c giao hoàn toàn cho HTX d ch v môi tr ng,trong ó các tr ng thôn óng vai trò là nh ng ng i h tr và giám sát các ho t

ng v sinh môi tr ng c a HTX ch không tham gia ch o th c hi n các ho t

ng v sinh môi tr ng: “Ch t lư ng ph c v t t Hai bên ph i thư ng xuyên trao

i, bên nào chưa ư c thì s b sung cho nhau Ch ng h n như bên thôn chưa

ư c v tài chính hay ngư i i thu gom rác th i có v n gì vư ng m c v i ngư i dân thì hai bên s g p g nhau trao i”(Nam, 50 tu i, tr ng thôn, xã BíchSơn) Do ó, vi c qu n lý, i u ng, t ch c ho t ng thu gom rác th i hoàn toàn

do HTX d ch v môi tr ng ng L i ch ng trên nguyên t c h p ng ã ký k t

v i t ng thôn V phía HTX d ch v môi tr ng c n c trên s h thu gom rác s

i chi u l i v i danh sách óng góp qu môi tr ng c a các tr ng thôn, nói cáchkhác là giám sát v n tài chính c a qu môi tr ng Có m t i m d nh n th y

i v i các mô hình nh Bích Sơn ó là quy mô ho t ng c a các HTX d ch vmôi tr ng không th ch bó h p 1 thôn, 1 xã mà ph i nhi u xã th m chí c 1huy n M t khác, tính ch t c a các ho t ng thu gom rác th i c a các HTX d ch vmôi tr ng c ng khác v i mô hình do c ng ng t t ch c không ch d ng l i

vi c thu gom, v n chuy n rác mà ph i tái ch rác Nói cách khác, ph i bi n rácthành hàng hoá, bi n rác thành ti n T i HTX d ch v môi tr ng ng L i, các

lo i rác b ng nh a u c tái ch thành các s n ph m nh dép nh a, h t

nh a…m t m t kh i l ng rác th i ra môi tr ng m i ngày ã c gi m i ngngh a gi m ô nhi m môi tr ng, m t khác ho t ng này ã d n hình thành thóiquen phân lo i rác cho ng i dân, cu i cùng góp ph n t ng thêm thu nh p cho

HTX: “Nói th t v i b n vi c phân lo i t i ngu n ang là m t vi c r t khó kh n.

Ngư i dân h u như là r t s rác, mi n làm sao trút cho th t nhanh, gói cho th t

k , qu ng i th t xa th là ư c nó là cái c h i Chính qua vi c b n mình ư a

i ngư i dân” (Nam, ch

nó thành s n ph m ư c thì nó m i tr nên thân thi n v

nhi m HTX môi tr ng ng L i) Qua nghiên c u ây là m i là ngu n thu nh pchính c a HTX bù l i ph n thua l trong khâu thu gom, v n chuy n rác do kinhphí óng góp qu môi tr ng c a ng i dân th p.

Nh v y, v cơ b n tính ch t c a qu môi tr ng c ng ng Tân Sơn và Bích Sơnkhông khác nhau u là m t qu tài chính do c ng ng ho c chính quy n aphơ ng thành l p trên cơ s nh t trí c a c ng ng h tr cho ho t ng b o vmôi tr ng t i c ng ng Và thu gom rác th i là ho t ng chính c a các qu môi

tr ng c ng ng M t i m gi ng nhau c n b n c a 2 mô hình ó là vai trò và stham gia c a ng i dân Trên c 2 sơ tuy không th hi n có “v trí” c a ng idân nh ng ây l i là v trí có tính bao trùm toàn b h th ng qu n lý c a c 2 môhình, trong ó ng i dân v a là ch th th c thi các hành vi môi tr ng l i v a là

ch tài kho n c a qu môi tr ng Do ó, n u ng i dân không th c hi n ho c th c

hi n không úng, không y các vai trò c a m t trong 2 v trí ã c quy nhtrong mô hình này, h th ng s có v n Trong c 2 tr ng h p ho c ng i dânkhông óng góp qu môi tr ng c ng ng, óng không , không úng h n ho c

ng i dân không có các hành vi t t v i môi tr ng (ví d nh không v t rác b abãi) u d n n m t h qu chung: môi tr ng s b ô nhi m Do ó, khi nói t i

qu môi tr ng c ng ng có 2 bi u hi n h u hình và vô hình th ng c nh c

t i: (i) bi u hi n h u hình: ho t ng thu gom rác th i và (ii) bi u hi n vô hình: các

quy ch , giá tr , chu n m c c a c ng ng v b o v môi trư ng. ây là 2 bi u hi n

th ng i li n v i nhau nh 2 m t c a m t v n n u thi u m t trong 2 y u t này

qu môi tr ng c ng ng t kh c s m t i ½ th m chí nhi u hơn các vai trò mà

mình có th thc hi n i v i ho t ng b o v môi tr ng: “Có quy ch chung là

m i gia ình u ph i tuân th theo quy nh chung c a thôn là nh ng ngày ó ph i mang rác ra , hai là các h ph i v sinh s ch s và không ư c ra ngoài trư c

nh ng ngày ó, cho chó b i m t v sinh và m quan môi trư ng xung quanh”

(Nam, 50 tu i, tr ng thôn, xã Bích Sơn)

Qua nh ng phân tích trên ây, d dàng ch gi a

2 mô hình qu môi tr ng c ng ng

ra c r t nhi u các i m khác nhau Tân

Sơn và Bích Sơn, trong ó i m

khác nhau c n b n là d ch v thu gom rác th i mà các qu môi tr ng hi n nay ang

s d ng Trong khi Tân Sơn, thu gom rác th i v n ch a c coi là m t d ch vmôi tr ng nh úng b n ch t c a ho t ng này c n có thì ng c l i Bích Sơn,

ho t ng thu gom rác th i g n nh ã t n m t quy trình cao nh t M t khác,tính ch t xã h i hoá c a mô hình thu gom rác th i Tân Sơn là ch a rõ r t khác h n

v i mô hình Bích Sơn B n thân chính quy n và ng i dân t i xã Tân Sơn angmong mu n có c nh ng d ch v t t hơn t ho t ng thu gom rác th i và v sinhmôi tr ng, tuy nhiên m u ch t c a v n n m tính ch t tri t c a ho t ng xã

h i hoá b o v môi tr ng l i ch a c xem tr ng V n này m t ph n có th lý

gi i b i t m cao hơn (c p t nh), Hà Nam v n ch a có c m t mô hình xã h ihoá ho t ng v sinh môi tr ng nào nh B c Giang

M c dù có nhi u i m khác nhau nh ng d dàng nh n th y tính ch t ơ n gi n c a

mô hình qu n lý các qu môi tr ng c ng ng Tân Sơn và Bích Sơn tr c tiên

và ch y u th hi n s ơ n gi n trong mô hình qu n lý qu môi tr ng c ng ng

i v i ho t ng thu gom rác th i t i 2 a phơ ng Trong mô hình qu n lý qumôi tr ng c ng ng n i b t lên vai trò c a tr ng thôn

Hình 1.4: Sơ qu n lý Qu môi trư ng c ng ng t i Tân Sơn và Bích Sơn

36