Tư tưởng nguyễn bỉnh khiêm về mối quan hệ tự nhiên con người xã hộivà ý nghĩa của nó đối với đạo đức con người việt nam hiện nay

Mặtkhác nguồn tư liệu có được chủ yếu là thơ văn, được dịch từ cổ văn chữ Hán và Nôm của các nhà nghiên cứu, trong khi đó công việc nghiên cứu của tácgiả mới chỉ là bước đầu, cho nên tro

- 

-NGUYỄN HỮU PHƯỚC

TƯ TƯỞNG NGUYỄN BỈNH KHIÊM VỀ MỐI QUAN HỆ “TỰ NHIÊN – CON NGƯỜI – XÃ HỘI” VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI ĐẠO ĐỨC CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

Hà Nội, năm 2010

-*** -NGUYỄN HỮU PHƯỚC

TƯ TƯỞNG NGUYỄN BỈNH KHIÊM VỀ MỐI QUAN HỆ “TỰ NHIÊN – CON NGƯỜI – XÃ HỘI” VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI ĐẠO ĐỨC CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

dẫn khoa học của PGS.TS Đỗ Thị Hòa Hới, luận văn có kế thừa một số kết quả nghiên cứu liên quan đã được công bố Những tài liệu được sử dụng trong luận văn có xuất xứ cụ thể,

học trường Đaị học KHXH&NV – ĐHQG Hà Nội, cùng toàn thể các thầy cô giáo trong khoa đã ân cần dạy, hướng dẫn chúng em và tạo điều kiện thuận lợi cho em trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu Thạc sĩ tại khoa, đặc biệt PGS.TS Đỗ Thị Hòa Hới người đã trực tiếp hướng dẫn em hoàn thành cuốn Luận văn Tôi cũng xin chân thành cảm ơn đại gia đình, những người thân và các bạn bè đồng nghiệp đã giúp đỡ, cổ vũ cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để tôi hoàn thành khóa học!

Xin trân trọng cảm ơn!

TÁC GIẢ

NGUYỄN HỮU PHƯỚC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG 10

NGUYỄN BỈNH KHIÊM (1491 - 1585)

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA QUAN NIỆM VỀ MỐI QUAN HỆ 37

“TỰ NHIÊN – CON NGƯỜI – XÃ HỘI” CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM

2.1 Nội dung quan niệm Nguyễn Bỉnh Khiêm về mối quan hệ “Tự nhiên - 37

con người - xã hội”

2.1.1 Nguyễn Bỉnh Khiêm quan niệm về chỉnh thể “tự nhiên - con người - xã 37 hội”

2.1.2 Quan niệm của Nguyễn Bỉnh Khiêm về vị thế của con người trong lối

ứng xử với thiên nhiên

2.2 Ý nghĩa của tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm đối với việc xây dựng đạo

đức sinh thái cho người Việt Nam hiện nay

2.2.1 Một số khái niệm đạo đức sinh thái và thực trạng sinh thái hiện nay ở

Việt Nam

2.2.2 Vận dụng tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm trong xây dựng đạo đức sinh

thái cho người Việt Nam ta hiện nay

KẾT LUẬNDANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

52 67 67 79 87 90

Thêm vào đó, trong lịch sử Việt Nam trước và sau Nguyễn Bỉnh Khiêm

có không ít người làm nên sự nghiệp vẻ vang, sống hết lòng vì dân, có tầmcao tư tưởng như: Nguyễn Trãi, Cao Bá Quát… hay trong lịch sử dân tộc có

không ít ông Trạng với nhiều đặc điểm nổi bật như: Nguyễn Hiền - Trạng

nguyên nhỏ tuổi nhất, Quách Đồng Dần - người đỗ Trạng lớn tuổi nhất hoặc

cùng thời Nguyễn Bỉnh Khiêm sống cũng có những Trạng nguyên tài giỏi

như: Giáp Hải - Trạng nhà Mạc, Phùng Khắc Khoan - Trạng nhà Lê Trung

Hưng… Nhưng hễ nhắc đến tài năng dự báo và khả năng thuyết phục lòng

người của các tài danh là người ta lại nhớ ngay đến Trạng Trình - NguyễnBỉnh Khiêm Ông đã đi vào ký ức dân gian như một tiêu điểm của tài năng

tiên tri, dự báo, nói như Vũ Ngọc Khánh “…Không phải bất cứ danh nhân

nào cũng có cái vinh hạnh được đi vào thế giới folklore” [19, tr.362] Điều đó

càng hấp dẫn chúng tôi kế thừa người đi trước tiếp tục đi sâu nghiên cứu để

tìm hiểu những giá trị phong phú của nhà tư tưởng “ nhìn nhận mọi thứ biến

đổi với con mắt của nhà triết học, nhà đạo đức học” [34, tr.7] Tuy nhiên,

việc nghiên cứu tư tưởng Triết học Nguyễn Bỉnh Khiêm là vấn đề rất phức tạpbởi Trạng Trình không để lại tác phẩm hoặc chuyên luận Triết học nào Mặtkhác nguồn tư liệu có được chủ yếu là thơ văn, được dịch từ cổ văn chữ Hán

và Nôm của các nhà nghiên cứu, trong khi đó công việc nghiên cứu của tácgiả mới chỉ là bước đầu, cho nên trong giới hạn luận văn này chúng tôi chỉ tậptrung tìm hiểu tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm về mối quan hệ “Tự nhiên - conngười – xã hội” và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng đạo đức con ngườiViệt Nam hiện nay từ góc độ đạo đức sinh thái nhân văn

Điều này góp phần đáp ứng yêu cầu thực tiễn hiện nay ở nước ta Dưới

sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, sau hai thập kỷ đổi mới đã thuđược những thành tựu đáng kể trên nhiều bình diện: Kinh tế, chính trị, văn

hoá, tư tưởng cho phép đất nước chuyển sang chặng đường “đẩy mạnh

Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá tập trung mọi nguồn lực, ra sức phấn đấu đến năm 2020 về cơ bản đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại ” [8, tr.24 - 28] Cùng với Công nghiệp hoá – Hiện đại hóa là

quá trình con người tác động vào tự nhiên để ngày càng tối đa hoá lợi ích cho

mình, đó là việc làm có ý nghĩa Tuy nhiên mặt trái của sự khai thác trên làchỉ biết triệt để khai thác tự nhiên, coi tự nhiên như kho tài nguyên vô tận, là

đối tượng để vơ vét Những việc làm đó có nguy cơ “để lại sau lưng là bãi

hoang mạc” như C Mác đã cảnh báo [4, tr.45], hệ quả của nó là cạn kiệt tài

nguyên thiên nhiên, huỷ hoại môi trường sống, phá vỡ trật tự cân bằng sinhthái, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiện trạng môi sinh và cuộc sống nhân loạinói chung, con người Việt Nam nói riêng.

Chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm

từ khía cạnh đạo đức - sinh thái - nhân văn ẩn dấu trong quan niệm về sự

thống nhất “Tự nhiên - con người - xã hội” và vận dụng tư tưởng đó vào thực

tiễn hiện nay ở nước ta là góp phần phát huy những tinh hoa truyền thống dântộc… củng cố cho chúng ta ý thức tự hào dân tộc và trách nhiệm xây dựng

nền văn hóa mới trên tinh thần “Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt

Nam tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” [7, tr.5] Đó cũng là việc làm có ý

nghĩa quán triệt tinh thần Nghị quyết Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ IX: “Cổ

vũ cái đúng, cái tốt trong quan hệ giữa con người với con người, con người với xã hội, con người với thiên nhiên…” [8, tr.77] Bởi, chúng ta không thể

đổi mới nhanh khi chưa hiểu hết cái cũ, nếu không nhận biết rõ các giá trịtruyền thống để kế thừa, không biết mình là ai, chúng ta sẽ không có lời giảicho tương lai

Vì những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề: Tư tưởng Nguyễn Bỉnh

Khiêm về mối quan hệ “Tự nhiên – con người – xã hội” và ý nghĩa của nó đối với đạo đức con người Việt Nam hiện nay từ góc độ đạo đức sinh thái

làm đề tài nghiên cứu cho bản Luận văn Thạc sĩ Triết học của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chúng ta đều biết Nguyễn Bỉnh Khiêm là chủ đề thu hút được sự quantâm nghiên cứu của nhiều lĩnh vực: Văn học, sử học, triết học, đạo đức học…

Có thể kể đến các công trình tiêu biểu sau đây:

Trước tiên là các tài liệu nghiên cứu về Văn bản học và Văn học:

Từ trước đến nay thơ Nôm Nguyễn Bỉnh Khiêm được xuất bản nhiềulần Trước cách mạng tháng tám năm 1945 nếu không kể một số bài lẻ tẻ

được chú thích in trong tuyển tập thơ văn như: Việt Nam thi văn hợp tuyển của Dương Quảng Hàm, Thi văn bình chú của Ngô Tất Tố, thì đã có ba lần

thơ Nôm của Nguyễn Bỉnh Khiêm được in phổ biến và đầy đủ nhất, đó là:

Trên các số Tạp chí Nam Phong (1926), Bạch Vân Am thi văn tập của Sở cuồng Lê Dư (1939), và Văn đàn bảo giám của Trần Trung Viên (1932) do

Nhà xuất bản Nam Ký phát hành

Sau cách mạng, dựa vào các tài liệu trên có khảo đính lại, Lê TrọngKhánh - Lê Anh Trà (đồng chủ biên) đã biên soạn lại phần thơ Nôm Nguyễn

Bỉnh Khiêm có ít nhiều chú thích, lấy tên “Nguyễn Bỉnh Khiêm nhà thơ Triết

lý”(1958) – Nxb Văn hóa, Bộ VHTT, Hà Nội [11, tr.73].

Công trình khảo cứu quan trọng mà chúng tôi dựa vào chủ yếu, đồngthời toàn bộ thơ văn trích dẫn trong quá trình làm luận văn lấy từ tác phẩm

này, đó là cuốn “Thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm” do Đinh Gia Khánh (chủ

biên), Nxb Văn học ấn hành lần thứ nhất vào năm 1983 Trong tác phẩm này,tập thể tác giả đã có sự kế thừa và dày công khảo cứu, biên dịch hiệu đính vănbản tư liệu cổ văn với những sáng tác thơ văn của Nguyễn Bỉnh Khiêm cònlưu giữ được; lần xuất bản thứ hai vào năm 1997 nội dung cuốn sách được bổsung sửa chữa, ở lần này các tác giả Đinh Gia Khánh – Hồ Như Sơn ngoàiviệc dựa vào lần xuất bản trước, còn đối chiếu hai văn bản rất quan trọng làmcăn cứ đó là bản gốc chữ Nôm và chữ Hán trong Thư viện Khoa học xã hội,

với ba cuốn sách chép nhiều thơ nôm Nguyễn Bỉnh Khiêm: Bạch Vân Am thi

văn tập ký hiệu AB, có 157 bài, Bạch Vân Am thi văn tập ký hiệu AB 309, có

100 bài và Trình Quốc Công Nguyễn Bỉnh Khiêm ký hiệu 635, có 165 bài Sau khi đã chọn lọc những bài trùng với Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi các tác

giả đã chọn ra được 172 bài thơ nôm Trước đó chưa bao giờ số lượng thơnôm Nguyễn Bỉnh Khiêm được công bố vượt quá 100 bài

Tiếp theo còn có sách Văn chương Nguyễn Bỉnh Khiêm của Bùi Văn

Nguyên (1987), NXb VHTT, Hà Nội hướng nhiều về phân tích các giá trị văn

học trong thơ văn của ông; Nguyễn Bỉnh Khiêm Tác gia tác phẩm do Trần Thị

Băng Thanh, Vũ Thanh (Tuyển chọn và giới thiệu, 2001), Nxb Giáo dục, HàNội Trong sách này, các tác giả đã sưu tầm, biên soạn tinh tuyển lại thơ văn

Nguyễn Bỉnh Khiêm cùng danh sách 66 công trình, bài viết của các tác giả,nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Trên cơ sở đó, những người tuyển chọn

đã sắp xếp phân định theo các mảng chủ đề: Nguyễn Bỉnh Khiêm giữa thế kỷ

đầy biến động; Triết nhân Nguyễn Bỉnh Khiêm tư tưởng - nhân cách; Nguyễn Bỉnh Khiêm nhà thơ; Nguyễn Bỉnh Khiêm trong tâm thức thế nhân xưa và nay Ngoài ra,các tác giả còn lục thuật: Niên biểu Nguyễn Bỉnh Khiêm, thư mục về Nguyễn Bỉnh Khiêm….

Trên đây là các căn cứ tư liệu về cuộc đời thơ văn để chúng tôi tìm hiểu

về tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm trong luận văn này

Các công trình nghiên cứu tiếp cận từ góc độ Sử học:

Ngoài các bộ thông sử ra, đáng chú ý là Kỷ yếu các Hội thảo khoa học

về Nguyễn Bỉnh Khiêm như: Hội thảo khoa học tại Hải Phòng năm 1985 của Hội sử học và Viện văn học, nhân kỷ niệm 400 năm ngày mất của Danh nhân

văn hoá Nguyễn Bỉnh Khiêm, cuốn Kỷ yếu đã tập hợp được hơn 50 bản thamluận của các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm chủ đề Nguyễn BỉnhKhiêm, nội dung các bản tham luận đã đề cập đến nhiều phương diện tài năng

và đóng góp của Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm đối với lịch sử dân tộc;

Hội thảo khoa học về Nguyễn Bỉnh Khiêm tại Thành Phố Hồ Chí Minh năm

1991, tại đây một lần nữa tiếp tục khẳng định những giá trị di sản văn thơ

Nguyễn Bỉnh Khiêm mà Hội thảo năm 1985 đã đề cập đến, đồng thời cónhiều tư liệu mới phát hiện làm sáng tỏ hơn mối quan hệ của Nguyễn BỉnhKhiêm với triều Mạc và vai trò của nhà Mạc trong lịch sử Việt Nam; Gần đâynhất, năm 2001, Hội đồng khoa học Lịch sử Hải Phòng một lần nữa tổ chức

Hội thảo khoa học về Nguyễn Bỉnh Khiêm Trên cơ sở các nhận định của các

lần hội thảo trước, tại đây các báo cáo một lần nữa khẳng định vai trò củaDanh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm trong tiến trình lịch sử dân tộc Đó

là những nguồn sử liệu mà tác giả lấy làm căn cứ quan trọng trong quá trìnhviết luận văn này

Các công trình tiếp cận từ giác độ tư tưởng Triết học:

Nổi bật là sách Lịch sử tư tưởng Việt Nam (tập I) - Nguyễn Tài Thư

(Tổng chủ biên, 1993), Nxb KHXH, Hà Nội Trong cuốn sách này, ở chương

XVII:“Nguyễn Bỉnh Khiêm nhà tư tưởng tiêu biểu thế kỷ XVI” tác giả đã trình bày hai vấn đề tư tưởng lớn được gọi là “phạm trù”: Đạo trời (Thế giới quan), Đạo người (Nhân sinh quan) của Nguyễn Bỉnh Khiêm;

Các công trình nghiên cứu về Nguyễn Bỉnh Khiêm ở một số khía cạnh

tư tưởng có Khóa luận tốt nghiệp Đại học “Triết lý về cuộc sống trong thơ

-văn Nguyễn Bỉnh Khiêm” của Phan Thanh Long (1985), khoa Triết học – Đại

học Tổng hợp Hà Nội Nội dung khóa luận gồm 4 chương: Chương 1 Khái

quát bối cảnh chính trị - kinh tế - tư tưởng thời đại Nguyễn Bỉnh Khiêm;

Chương 2 Tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm về các vấn đề: Tương sinh tương

khắc, Âm trưởng dương tiêu, biến hóa; Chương 3 Quan niệm về lẽ sống, đạo làm người; Chương 4 Nội dung “chữ Nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Đáng chú ý là Luận án Tiến sĩ Triết học “Những quan điểm Triết học

của Nguyễn Bỉnh Khiêm” của tác giả Trần Nguyên Việt (1998) Luận án gồm

132 trang, bao gồm cả phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu

tham khảo, nội dung luận án gồm 2 chương (90 trang) : Chương 1 “Sự hình

thành Thế giới quan của Nguyễn Bỉnh Khiêm” tác giả đã trình bày: Tiểu sử,

thân thế, sự nghiệp Nguyễn Bỉnh Khiêm; đặc điểm di sản tinh thần NguyễnBỉnh Khiêm qua thơ văn còn lại đến hiện nay; ảnh hưởng Triết học TrungQuốc đối với sự hình thành Thế giới quan Triết học Nguyễn Bỉnh Khiêm,

Chương 2 “Các quan điểm Triết học Nguyễn Bỉnh Khiêm” đi vào làm sáng

tỏ một số vấn đề: Triết học, quan điểm về con người, Pháp trị;

Trên Tạp chí Triết học chủ đề Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng được các tác giả quan tâm ở một số nội dung:

“Vấn đề con người trong tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm”, Trần

Nguyên Việt (2000), Số 01, tr.35-38.

“Một số vấn đề tư tưởng đạo đức của Nguyễn Bỉnh Khiêm”, Cao Thu

Hằng (2000), Số 02, tr.51-53.

“Trở lại vấn đề Nguyễn Bỉnh Khiêm”, Vũ Khiêu (2001), Số 01, tr.25 -28

“Tư tưởng triết học tự nhiên của Nguyễn Bỉnh Khiêm”, Trần Nguyên

Việt (2002), Số 01, tr.38-41.

Kế thừa những thành quả của những người đi trước, chúng tôi đã bảo

vệ thành công Khóa luận tốt nghiệp Đại học Hệ thống “Tự nhiên – con người

– xã hội” trong thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm năm 2002, tại khoa GDCT –

ĐHSP Hà Nội

Như vậy, qua các công trình hoặc bài viết trên đây, các tác giả đã ítnhiều nghiên cứu các khía cạnh tư tưởng về tự nhiên, con người, chính trị - xãhội, đạo đức, nhân tình thế thái, tư tưởng biện chứng, lý tưởng thẩm mỹ… củaNguyễn Bỉnh Khiêm Ở luận văn này, chúng tôi xác định tiếp tục đi sâu tìmhiểu với đối tượng nghiên cứu của đề tài tốt nghiệp đã được thực hiện năm

2002, trên tinh thần học tập, kế thừa những thành tựu của các nhà khoa học đitrước, chúng tôi cố gắng tập trung vào phân tích mối quan hệ thống nhất vềbản thể luận chỉnh thể “Tự nhiên – con người – xã hội” qua di thảo thơ, vănNguyễn Bỉnh Khiêm từ giác độ Triết học với cách nhìn đạo đức học – sinhthái nhân văn hiện đại, từ đó vận dụng vào thực tiễn chỉ ra ý nghĩa những yếu

tố tiến bộ trong tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm đối với việc xây dựng đạo đứcsinh thái cho con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

* Mục đích: Trình bày một cách hệ thống tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm

về mối quan hệ “Tự nhiên – con người – xã hội” từ đó làm rõ hơn ý nghĩa của nó đối

với việc xây dựng đạo đức sinh thái cho con người Việt Nam hiện nay

* Nhiệm vụ: Để đạt được mục đích trên, luận văn cần giải quyết các

vấn đề sau:

Thứ nhất: Nghiên cứu những điều kiện khách và chủ quan cho sự ra đời

tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm

Thứ hai: Làm rõ nội dung quan niệm của Nguyễn Bỉnh Khiêm về quan

hệ chỉnh thể “Tự nhiên - con người - xã hội”, chú ý phân tích những giá trịtích cực và hạn chế của nó

Thứ ba: Làm rõ ý nghĩa tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm về mối quan hệ

chỉnh thể “Tự nhiên – con người – xã hội” đối với việc xây dựng đạo đức con

người Việt Nam từ góc độ sinh thái nhân văn trong tình hình hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp luận nghiên cứu:

* Luận văn dựa trên cơ sở lý luận, phương pháp luận Triết học Mác –

Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và nhà nước ta về mối quan hệ

con người, xã hội với tự nhiên; về xây dựng và phát triển nền “văn hoá Việt Nam

tiên tiến - đậm đà bản sắc dân tộc.

* Phương pháp nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu trực tiếp thơ vănNguyễn Bỉnh Khiêm kết hợp với những tài liệu liên quan khác, bằng quan điểmduy vật lịch sử và phương pháp tư duy biện chứng, tác giả đã kết hợp các phươngpháp: Lô gíc - lịch sử, Quy nạp - diễn dịch, Phân tích - tổng hợp, Đối chiếu – sosánh… Trong luận văn còn sử dụng một số phương pháp liên ngành đạo đức sinhthái Xuyên suốt quá trình nghiên cứu là phương pháp nghiên cứu Lịch sử tư tưởngtriết học Việt Nam

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm về mối quan hệ

“Tự nhiên – con người – xã hội” và ý nghĩa của nó đối với đạo đức con người Việt Nam hiện nay nhìn từ góc độ đạo đức sinh thái nhân văn.

* Phạm vi: Luận văn tập trung nghiên cứu tư tưởng Nguyễn Bỉnh

Khiêm về mối quan hệ tự nhiên - con người – xã hội qua nghiên cứu thời đại,cuộc đời và thơ văn của ông và bước đầu vận dụng vào thực tiễn, chỉ rõ giá trị

tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm trong xây dựng đạo đức sinh thái – nhân văn ởViệt Nam trong những năm gần đây

6 Ý nghĩa của luận văn

- Về lý luận: Luận văn làm sáng tỏ hơn nội dung tư tưởng Nguyễn BỉnhKhiêm về mối liên hệ chỉnh thể “Tự nhiên – con người – xã hội” và vận dụng vàothực tiễn để làm rõ ý nghĩa tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm với xây dựng đạo đứcsinh thái nhân văn cho con người Việt Nam, trong khi khía cạnh này đang ít đượccác nhà nghiên cứu chú ý đến

- Về thực tiễn: Luận văn góp phần làm đầy đủ hơn căn cứ để chỉ ra cácyếu tố nội dung của tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm, những giá trị tư tưởng mới còn

có thể vận dụng vào việc xây dựng đạo đức sinh thái nhân văn cho con người ViệtNam hiện nay

Với những nội dung mới đã trình bày, luận văn có thể làm tài liệu thamkhảo phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và học tập tư tưởng triết học truyềnthống Việt Nam nói chung và tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm nói riêng, đặc biệtchỉ rõ giá trị tư tưởng của ông từ khía cạnh đạo đức sinh thái, nhân văn

7 Đóng góp mới của luận văn

Trên cơ sở kế thừa những thành tựu của những người đi trước, luận văn

sẽ góp phần làm phong phú và khẳng định thêm nội dung tư tưởng NguyễnBỉnh Khiêm ở khía cạnh mối liên hệ “Tự nhiên – con người – xã hội”, đặcbiệt chỉ ra giá trị đạo đức sinh thái nhân văn trong xây dựng đạo đức conngười Việt Nam hiện nay

8 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo Luận văngồm có 2 chương, 4 tiết Trong đó:

Chương 1 Những tiền đề cho sự hình thành tư tưởng Nguyễn Bỉnh

Khiêm (1491 - 1585) gồm 2 tiết.

Chương 2 Nội dung và ý nghĩa của quan niệm về mối quan hệ “Tự

nhiên – con người – xã hội” trong thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm gồm 2 tiết.

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

NHỮNG TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH

TƯ TƯỞNG NGUYỄN BỈNH KHIÊM (1491 - 1585)

1.1 Những điều kiện khách quan

Xét đến cùng thì tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, do đó Các Mác

khẳng định: Mọi tư tưởng cho dù có vĩ đại đến đâu cũng xuất phát từ thực tế

xã hội và trở lại phục vụ xã hội ấy Vì vậy để hiểu tư tưởng Nguyễn Bỉnh

Khiêm, ta phải tìm hiểu các điều kiện khách quan ảnh hưởng đến sự hìnhthành các tư tưởng này Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491- 1585) sống gần trọn thế

kỷ XVI, sinh quán tại làng Trung Am, Huyện Vĩnh Lại (nay là xã Cổ Am,Huyện Vĩnh Bảo, Thành phố Hải Phòng) Vĩnh Bảo là vùng đất tích hợp bởicác yếu tố: đồng ruộng, kênh rạch… Các điều kiện tự nhiên trên đã góp phầnảnh hưởng đến sự phong phú trong tư duy Nguyễn Bỉnh Khiêm Hơn nữa, thế

kỷ XVI là thế kỷ đầy biến động, một hiện tượng chưa có tiền lệ trong lịch sử,

nó giống như khúc chuyển mình trong tiến trình lịch sử sử Việt Nam Tất cảcác điều kiện khách quan đó, đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhà tư tưởng NguyễnBỉnh Khiêm

1.1.1 Chính trị - xã hội

Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh ra khi thời cực thịnh của nhà Lê đã qua,chuyển sang thời kỳ suy thoái Bao trùm xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XVI lànạn bao chiếm ruộng đất công và sự sa sút của nền sản xuất nông nghiệp, thay

vì chính sách quân điền của Lê Thái tổ (chia ruộng đất cho dân làng theo số

lượng khẩu khác nhau) là tình trạng các thế lực phong kiến công khai chiếm

đoạt ruộng đất công các làng xã, chẳng hạn vào năm Canh Ngọ (1510) dưới

triều Lê Oanh - Lê Tương Dực quy định: Phàm các hạng ruộng đất, bãi dâu,

…chưa vào sổ quan, cho quan Thái bộc làm bản tâu lên làm sắc cấp cho các công, hầu, bá theo thứ bậc khác nhau [22, tr.380] Thêm vào đó, thời kỳ

này thuế khóa nặng nề Trong các đời Uy Mục (1505 – 1509) và Tương Dực

(1509 – 1516) cùng với việc hỗn chiến giữa các phe cánh, kinh tế nông nghiệp

còn trở nên sa sút Kết quả là năm Đinh Sửu (1517) trong nước đói to nhân

dân chết đói nằm gối lên nhau.

Các đời sau đó vua Uy Mục (con thứ của Hiến Tông) thì ăn chơi sa đoạ,

sử cũ chép rằng: Vua thích uống rượu, hay giết người; hiếu sắc làm oai, giết

hại người tôn thất, giết ngầm tổ mẫu, họ ngoại chuyên quyền, trăm họ căm oán Tương Dực giết Uy Mục cướp ngôi vào năm Kỷ Tỵ (1509), nhưng

Tương Dực cũng đồi bại không kém làm cho xã hội càng thêm tiêu điều Sử

sách còn ghi: Vua Tương Dực ăn chơi xa xỉ tột bậc, bắt nhân dân phục dịch,

làm nhiều thổ mộc, thuế khóa nặng nề, nạn đói triền miên, đời sống nhân dân điêu đứng, khiến nông dân khởi nghĩa ở nhiều nơi.

Trước tình trạng trên các cuộc khởi nghĩa nông dân liên tiếp nổ ra, tiêubiểu ở thời kỳ này là cuộc khởi nghĩa của Trần Cảo (1516 - 1521)

Những người dân cày thì chỉ biết hồi tưởng về một thời đã qua :

“Đời vua Thái Tổ, Thái Tông Thóc, lúa đầy đồng trâu chẳng buồn ăn”

Trong khi đó, triều đình có dấu hiệu rạn nứt, hai phe cánh rõ rệt mọclên: Nội cung là Trịnh Duy Sản, bản thân Sản là một võ tướng chỉ huy quânCấm vệ, đại diện cho họ ngoại chuyên quyền; Ngoại cung là Nguyễn Hoằng

Dụ phòng thủ kinh thành Tuy nhiên, trước sức mạnh của Trần Cảo cả họTrịnh và họ Nguyễn đều tạm ngừng việc tranh chấp, để cùng đối phó

Như vậy, đến lúc này chế độ quân chủ nhà Lê với việc liên tiếp phếvua, hỗn chiến giữa các phe cánh quân chủ khiến người dân bị đẩy đến bên bờvực thẳm Sự khủng hoảng chính trị - xã hội trầm trọng ấy đã tạo điều kiệnkhách quan cho phái Mạc Đăng Dung từng bước đứng lên vũ đài chính trị đểlật nhà Lê, lập ra nhà Mạc

Mạc Đăng Dung vốn có sức khỏe tốt nên dưới thời Uy Mục tuyểndũng sĩ ông đã dự thi môn đánh vật và trúng Đô lực sĩ xuất thân, sau đó được

bổ sung vào đội quân Túc vệ cầm dù theo vua Nhờ được gần vua nên tháng 3

năm Mậu Thìn (1508), Mạc Đăng Dung được phong chức Đô chỉ huy sứ ty,đến năm Hồng Thuận thứ 3 (1511), Đô chỉ huy sứ được phong Vũ Xuyên bákhi ông 29 tuổi Nhờ có uy tín với nhà vua trong việc đánh dẹp và mưu kế trừkhử những kẻ tà thuật, phản nghịch, Mạc Đăng Dung được phong chức VũXuyên Hầu Kể từ đây Mạc Đăng Dung ra sức chỉnh đốn quân ngũ, đồng thờigièm pha kích động vua trừ khử những đối trọng bất lợi cho mình như TrầnChân… Càng ngày Dung càng được vua tin tưởng giao nhiều quyền, từ VũXuyên Hầu lần lượt được phong các chức Đề thống doanh quân thủy và bộ,rồi Minh quận công Để thâu tóm quân đội vào tay mình Dung bàn với ngườithông gia của mình là Phạm Gia Mô là quan Thượng Thư Bộ Lễ dâng tờ thảothay đổi tổ chức quân đội và bổ nhiệm Dung làm Tiết chế tổng quân thủy và

bộ Từ đây binh quyền trong tay Mạc Đăng Dung, thậm chí như rồng đượcchắp cánh, vua còn phong cho Dung chức Thái Phó Do nắm được binh quyềntrong tay từ đấy Mạc Đăng Dung chuyên quyền lấn át cả vua, một mình xửđoán mọi việc, quần thần không ai dám chống đối

Thêm vào đó, Dung còn có công đánh dẹp các cuộc khởi nghĩa ở LạngNguyên, Đông Ngàn… Lúc này, lòng người đã mệt mỏi với triều Lê, ai ai cũng

hy vọng vào Mạc Đăng Dung, vì thế Mạc Đăng Dung càng chú tâm đến việcchiếm ngôi vua Kết quả là năm Đinh Hợi 1527, Mạc Đăng Dung làm cuộcđảo chính lên ngôi Hoàng đế, đổi niên hiệu là Thống Nguyên năm thứ nhất

Ngay sau khi lên ngôi Hoàng đế, nhằm thiết lập vị thế chính danh củavương triều mới, Mạc Đăng Dung đã ban lệnh đại xá thiên hạ, cho đổi họ một

số cựu thần nhà Lê sang họ Mạc, ban phong các chức tước cho 56 cựu thầnnhà Lê theo mình, đồng thời thi hành những chính sách đối nội, đối ngoạiriêng, ít nhiều thể hiện được sự độc lập, tự chủ

Trong nội triều, chính thể quân chủ của nhà Mạc tôn trọng tuyệt đối trật

tự sự nối dõi theo nguyên tắc: lập con trưởng làm vua và theo dòng đích Có

lẽ vì thế mà trong thời gian cầm quyền dưới góc độ này Triều Mạc tương đối

ổn định, vững vàng so với cuối triều Lê sơ

Về chính trị, cơ bản triều Mạc vẫn thực hiện cách thức quản lý hànhchính, luật pháp dựa theo mô hình của nhà Lê, mặt khác trong cách thức quản

lý xã hội thời Mạc có một số điểm thông thoáng hơn như: Thay vì quản lýhành chính ngặt nghèo từ trung ương đến địa phương, triều đình nới lỏng vàtăng tính tự quản của các làng xã với những lệ tục khác nhau

Trong các chính sách đối nội: Để trấn áp nhân dân và đối phó các thế lực thù địch, nhà Mạc rất chú trọng đến xây dựng quân đội, ngoài các đội quân ở phủ cũ như thời Lê, triều Mạc còn xây dựng các phủ mới ở Hải Dương, Sơn Tây, Bắc Ninh… chia bổ các ty, mỗi ty có một Chỉ huy sứ nhằm tạo thế phòng thủ vững chắc.

Thêm vào đó, Triều Mạc còn chú ý thúc đẩy phát triển kinh tế, nhất lànông nghiệp, vì thế đã phần nào làm cho an ninh ổn định, đời sống nhân dân

bớt cực khổ Chính sử nhà Lê Trung Hưng cũng phải chép rằng: “… thời ấy

người đi đường đều đi tay không, ban đêm không có trộm cướp, trâu bò thả chăn không phải mang về, mỗi tháng chỉ kiểm soát một lần hoặc sinh sản cũng không thể biết là của mình Trong khoảng vài năm, đường xá không nhặt của rơi, cổng ngoài không đóng, trong cõi tam yên” [11, tr.41].

Về đối ngoại, trước mối đe doạ xâm lược của đế chế Minh phương Bắc, kể từ khi xã hội Đại Việt diễn ra những chính biến phức tạp dẫn đến sự chiếm ngôi của nhà Mạc, nhà Minh không ngừng theo dõi tình hình và muốn thâu tóm Đại Việt, lúc này một mặt nhà Minh muốn đem quân chinh phạt Mạc, mặt khác lại do dự vì đang gặp khó khăn trong nước cả về chính trị lẫn kinh tế…., nhưng cuối cùng nhà Minh cũng

cho hai tướng Cừu Loan và Mao Bá Ôn chinh phạt Đại Việt Trước tình hìnhtrên Mạc Đăng Dung dâng biểu xin tạ tội, cầu ban ấn tín, trong biểu có ba nội

dung cơ bản: Thứ nhất, viện vì lý do tuổi già Mạc Đăng Dung không sang Bắc Kinh xin hàng; thứ hai, nộp bốn động cho nhà Minh; thứ ba, đề nghị nhà Minh ban cho Ấn tín Bản sớ được chấp nhận, nhưng Mạc Đăng Dung chỉ được phong

chức An nam Đô thống sứ, được cấp ấn bạc (năm 1541) Với sự kiện trên nhàMinh chính thức thừa nhận sự thay thế nhà Lê bởi nhà Mạc trên đất Đại Việt

Mặc dù có nhiều cố gắng đem lại sự khởi sắc cho nước nhà, song triềuMạc ra đời trong một khung cảnh đặc biệt, một mặt chiến tranh loạn lạc liênmiên không có cơ sở vững chắc thật sự cho một nhà nước quân chủ tập quyền.Mặt khác, việc Mạc Đăng Dung lật đổ vua Lê đã gây nên mâu thuẫn đối địchvới tầng lớp cựu thần nhà Lê mà người đứng đầu là Nguyễn Kim với danhnghĩa lập vua mới phục hưng triều Lê Kim kêu gọi quần thần và nhân dânchống lại Mạc Đăng Dung, do đó năm 1533 sự nghiệp Trung Hưng của nhà

Lê bắt đầu, lập căn cứ địa ở miền Thanh – Nghệ Cũng từ đây xung đột đã xảy

ra, nhân dân bị lôi vào cuộc hỗn chiến tàn khốc trong cuộc tranh giành quyềnlực của các thế lực phong kiến với hai triều đối chọi mà sử quen gọi là Namtriều (Lê Trung Hưng) – Bắc triều (Mạc), cuộc chiến diễn ra từ 1533 – 1592.Trong 46 năm chiến tranh với 38 cuộc giao tranh lớn nhỏ, hai bên đã huyđộng hàng chục vạn quân, chủ yếu là các trai tráng khỏe mạnh – đó là lựclượng lao động chính của xã hội, tuy cục diện mỗi lúc nghiêng về một phíakhác nhau, song phần thắng cuối cùng thuộc về họ Trịnh Trịnh Tùng đánhbại Mạc Hậu Hợp, cướp Thăng Long lập nên chính thể Vua Lê – chúa Trịnh

Các cuộc giao tranh dai dẳng hao người tốn của đến mức Nguyễn BỉnhKhiêm phải thốt lên:

“Ngán xem nghịch tặc rông rỡ đã lâu, Đánh lẫn nhau chết một nửa”

cho quá trình giao lưu kinh tế giữa các vùng miền, cộng với các triều đìnhphong kiến quá chú trọng đến xây dựng quân đội mạnh, nên đã không chútrọng thực sự đến đắp đê trị thủy, kè đập chống hạn Kết quả là lũ lụt, hạn hán

liên tiếp xảy ra, ở đàng trong: năm 1530 ở Thanh Hóa đói to, một đấu gạo

phải mua 60 đồng tiền kẽm, tháng 8 năm 1558 nước lụt ở Thanh Hóa – Nghệ

An trôi vài trăm nhà… năm 1571 ở Thanh Hóa không thu được hạt thóc nào, nhân dân đói khổ nhiều nơi phải xiêu dạt; Ở đàng ngoài tình hình cũng rối

ren: nhà Mạc cho xây thành đắp lũy trong ngoài Thăng long, huy động tre

nứa, gạch ngói xây dựng, khôi phục có đợt kéo dài hàng năm, của cải vật chất, sức người là vô tận, nhiều năm vỡ đê ở Thăng Long…[22, tr.420]

Có thể nói xã hội Việt Nam hồi đầu thế kỷ XVI là khúc quanh khá phứctạp với những đặc điểm nổi bật là nạn hỗn chiến giao tranh và chuyên chế củacác tập đoàn phong kiến Việt Nam thời bấy giờ

Thứ nhất, lãnh địa của nhà Mạc bị thu hẹp đi rất nhiều kể từ khi nhà Lê Trung

Hưng nổi lên ở Thanh - Nghệ và mở rộng địa bàn cai quản ở xứ Thuận Hóa;

Thứ hai, ở vùng Tây Bắc Tuyên Quang anh em nhà Vũ Văn Mật nối

nhau cai quản;

Thứ ba, chiến tranh kéo dài liên tiếp đã làm cho nhà nước không thể

quản lý chặt chẽ được làm cho các vùng đất bỏ hoang được dân khai phá trởthành ruộng đất tư Đến giữa thế kỷ XVI xu hướng ruộng đất tư phát triểnmạnh mẽ trong khi ruộng đất công làng xã ngày càng bị thu hẹp

Sản xuất nông nghiệp thời Mạc, vì lý do bao trùm trong hơn hai phần

ba thế kỷ XVI là chiến tranh, nên nguồn sử liệu còn lại với những thông tin vềsản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp rất mờ nhạt Song sản xuất nôngnghiệp dưới thì Mạc có thể khái quát như sau: Trong những năm đầu trị vì,đặc biệt dưới thời Mạc Đăng Dung, Đăng Doanh do chính sách quân đội được

chú trọng, an ninh ổn định, Mạc Đăng Dung lại là người “tính tình khoan

hậu, giản dị…giữ pháp độ, cấm hà khắc tàn bạo” đã tạo nên một thời kỳ

“hoàng kim” cho nhà Mạc Mặc cho quan điểm nho chính thống sử cũ thườngkhông nhắc tới nhiều về những đóng góp của triều Mạc (vì coi là ngụy triều),nhưng trong các văn bia, hoặc các sử thần Lê – Trịnh cũng phải nhắc đến

“bấy giờ được mùa, nhà nhà no đủ, trong nước gọi thời ấy là bình trị”, hay

Lê Quí Đôn bình: “mấy năm liền đều được mùa, nhân dân bốn trấn đều được

yên ổn”, hoặc “trúng mùa luôn, thóc, gạo rẻ hơn, thuế nhẹ đi ít, ai nấy no đủ thư thái lại thêm tư pháp nghiêm minh quan lại liêm cần, trộm cắp mất tăm, đêm không nghe tiếng chó sủa, đi dường không ai thèm nhặt của rơi” [22,

tr.466], rõ ràng đó là bức tranh có mảng sáng so với thời kỳ cuối thế kỷ XVđầu XVI - thời Hậu Lê

Mặc dù các nguồn sử liệu không đề cập đến các chính sách nôngnghiệp của nhà Mạc một cách có hệ thống, nhưng chúng ta cũng có thể nhậnthấy triều Mạc chiếm cứ vùng đất châu thổ sông Hồng với phù sa màu mỡ, đó

là lợi thế so sánh tuyệt đối mà nhà Lê Trung Hưng không thể có được trênmảnh đất khô cằn xứ Thanh – Nghệ Một trong những nội dung quan trọngcủa nhà Mạc trong sản xuất nông nghiệp là đắp đê trị thủy, đến nay ở HảiPhòng, Hà Nam… vẫn còn nhiều đoạn đê mang tên đê nhà Mạc như: ChânKim, Kinh Điền (Hải Phòng), đê Hà Nam… Bên cạnh đó nhà Mạc còn khai

phá, mở rộng ra biển, phát triển kinh tế trên lưu vực các con sông như: Kinh

Thầy, Sông Hàn Những cố gắng trên của nhà Mạc là đáp số cho câu hỏi vì

sao trong điều kiện chính trị hỗn loạn hồi đầu thế kỷ XVI mà đời sống nhân dân dưới thời Mạc vẫn được các sử thần nhà Lê phải ngợi ca?.

Tuy nhiên khi cuộc chiến Nam – Bắc triều nổ ra từ năm 1545 trở đi,nhà nước phải toàn tâm lo cho cuộc chiến, nên không có điều kiện quan tâm

đến sản xuất nông nghiệp nhiều, đặc biệt dưới thời Mạc Hậu Hợp “Kỷ cương

bỏ bê mà không chấn hưng, chính sự thối nát mà không tu sửa, trộm cướp hoành hành…lòng người nao núng, thế nước lung lay” [22, tr.510] Thêm

vào đó chiến tranh tàn phá, thuế khóa, nô dịch nặng nề, đời sống nhân nhân

mà nhất là nông dân càng thêm khó khăn Kết quả là mất mùa, đói kém liêntiếp: Năm 1530 đại hạn, lúa chết khô; năm 1537 nước biển dâng, người và súcvật chết đuối; năm 1539 đại hạn, động đất; năm 1581 mưa bão dữ dội, nhà đổ,lúa ngập, thuyền đắm, người chết hàng loạt…

Chính thiên tai cũng đã gây tác hại nghiêm trọng đến sản xuất nôngnghiệp và ảnh hưởng xấu tới đời sống người dân ở Bắc và Nam triều

Về thủ công nghiệp thời Mạc, một số nghề thủ công thời này khá nổi

tiếng không chỉ trong nước, mà cả thế giới: Đồ gốm, khắc đá, bên cạnh đó cònđúc tiền

Đồ gốm, đây là nghề tiêu biểu và phát triển thịnh đạt dười thời Mạc với sự đăng quang của nhiều làng nghề: Gốm Bát Tràng (Gia Lâm), Chu Đậu (Nam Sách), Hợp Lễ (Bắc Giang) Dưới triều Mạc gốm Bát Tràng được xem như đỉnh

cao của nghệ thuật, được lưu hành rộng rãi và được nhân dân ưa chuộng hầu

khắp đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, đồ gốm đa dạng và phong phú: Đĩa, chậu, ang, bát, chén, khay trà, ấm điếu, nâm rượu, lọ hoa….đến cả đồ thờ: Chân nến, chân đèn, hương lư, đỉnh, đài …các sản phẩm

được phủ men khá tinh xảo và trang trí hoa văn theo các đơn đặt hàng, đápứng yêu cầu cả giới quí tộc và bình dân

Kinh tế thương nghiệp thời Mạc có khởi sắc, do đặc điểm họ Mạc vốn

là dân chài xứ Đông nên tâm lý, tính cách cởi mở, phóng khoáng hơn nhà Lê

Tư tưởng bế quan tỏa cảng, trọng nông ức thương, sự miệt thị “tứ dân” (màchủ yếu là nông dân và công, thương) giờ đây bị dỡ bỏ Mặt khác nhà Mạccòn chú tâm vào cuộc nội chiến nên quản lý lĩnh vực thương mại có phần lơilỏng gần như thả nổi, góp phần giao lưu kinh tế, thúc đẩy các hoạt động giaodịch công – thương nghiệp phát triển một cách tự phát.

Trong thế kỷ XVI, ngoài các trung tâm kinh tế lớn như: Thăng Long,

Phố Hiến, thì theo các tài liệu để lại còn có các vùng mới manh nha nổi lên: Chợ Tứ kỳ - Hải Dương (1542), Cẩm Viên – Vĩnh Phúc (1590)… Ở miền

Thuận Hóa trong thời kỳ nhà Mạc quản lý việc thông thương cũng không kém

phần sôi nổi: Chợ Thế Lại (Thừa Thiên Huế) Sự phát triển các nghề thủ công

đã thúc đẩy thương nghiệp phát triển Mặt khác, để thuận lợi cho việc trao đổinhà Mạc còn chủ trương đúc tiền là vật môi giới cho việc trao đổi mua bán

Trong truyện cổ tích và bài ca dao “Đồng tiền vạn lịch thích bốn chữ vàng”,

cho thấy vai trò của đồng tiền đã có tác dụng mạnh trong xã hội, làm đảo lộnnhững giá trị đạo đức văn hóa của Nho giáo Trong thơ văn Nguyễn BỉnhKhiêm, bức tranh hiện thực về sự ám ảnh của đồng tiền, một thế lực mới trong

xã hội Việt mới xuất hiện đã chà đạp lên nhân phẩm con người trong thế kỷXVI và Nguyễn Bỉnh Khiêm đã mỉa mai :

“Còn bạc còn tiền còn đệ tử Hết cơm hết rượu hết ông tôi”

(Thơ nôm, bài 71) [18, tr.62]

Về ngoại thương, trong khu vực thay vì với cơ chế thông thoáng của nhà

Mạc là chế độ ức thương của nhà Minh suốt 2 thế kỷ XV – XVI đã tạo điều kiện vô cùng thuận lợi cho nước ta giao lưu kinh tế với các nước trong khu vực, lại có điều kiện thuận lợi là các làng nghề bên lưu vực các con sông như gốm Bát Tràng bên bờ Sông Hồng nối với Phố Hiến, đó là cửa ngõ thông thương với thế giới bên ngoài, từ

Phố Hiến hàng hóa được đem sang Nhật Bản, Trung Quốc thậm chí cả các nước

phương Tây (sang thế kỷ XVI , XVII nước ta đã có các nhà buôn của Hà Lan, Bồ Đào Nha xuất hiện) Kết quả khai quật khảo cổ học cho thấy ở Đông Nam Á có 32

địa điểm có cổ vật Việt Nam (từ thế kỷ XV - XVII) ở: Malaisia 9, Brunay 2, Philippin 10, Indonesia 11[54, tr.300].

Những số liệu đó cho thấy trong thời gian này thủ công nghiệp và thương nghiệp ở nước ta rất phát triển và sự giao lưu kinh tế không dừng lại ở trong phạm

vi quốc gia, điều đó có được một phần nhờ các chính sách của nhà Mạc

Nhìn một cách tổng quát thì nền sản xuất nông nghiệp do Nam triềuquản lý trong thời gian nội chiến không phát triển, thậm chí còn trì trệ Sự trìtrệ do nhiều nguyên nhân:

Thứ nhất, trong thời gian đầu nội chiến ưu thế luôn nghiêng về quân

nhà Mạc, điều đó đồng nghĩa với việc bị cướp bóc của cải, đồng ruộng bị tànphá, kinh tế bị suy hư;

Một nguyên nhân quan trọng khác, là vùng Thanh – Nghệ thiên tai xảy

ra với mật độ khá dày như: Năm 1557 mưa to ở Thanh – Nghệ lúa ngập, mấtmùa; năm 1559 ở nơi đây lại tiếp tục bị lụt, đê vỡ, đường lở, trôi vài trăm nócnhà, nhân dân đói kém; năm 1577 nước lụt đến 7 lần, dân đói to; năm 1582mưa đá hoa màu đều bị gãy nát; 1584 động đất hơn 50 dặm; đặc biệt năm

1586 từ tháng 4 đến tháng 10 thiên tai liên tiếp… 1571 Thanh Hóa không thuđược hạt thóc nào…[22, tr.491 - 492]

Tóm lại, trong điều kiện chiến tranh khốc liệt lại thiên tai địch họakhông ngớt, nhà nước Lê – Trịnh chỉ mới cố gắng áp dụng những biện pháp

nhất thời nhằm khôi phục kinh tế và khuyến khích sản xuất, bức tranh kinh tếđàng Trong thời này khá ảm đạm, điêu đứng Phải đến năm 1592 khi chiếmđược Thăng Long vua Lê rời Thanh Hóa ra Thăng Long mới ban chiếu ân xácho nhân dân, nhưng không thấy bàn đến ruộng đất, tuy nhiên Đặng gia Phả

Ký có chép một số điều liên quan đến vấn đề ruộng đất Điều đó càng giúpcho chúng ta có cơ sở để khẳng định vai trò nhất định của nhà Mạc trong lịch

sử dân tộc Và có cơ sở lý giải tại sao một người suy trước đoán sau nhưTrạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm lại ra làm quan cho triều Mạc, sau khi nghỉhưu vẫn là cố vấn cho nhà Mạc, thậm chí có lúc vẫn mong muốn giúp Mạcthống nhất non sông, khi đã 60 tuổi vẫn tòng quân lên Tuyên Quang để dẹpanh em Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật

1.1.3 Văn hoá - tư tưởng

Trong bối cảnh thế kỷ XVI ở Việt Nam, Nguyễn Bỉnh Khiêm là nhànho, trí thức phong kiến, lại sống trong lòng dân thì không thể nằm ngoài quyluật đó Rõ ràng, Nguyễn Bỉnh Khiêm càng có điều kiện để tiếp thu cả hailuồng tư tưởng trên

Về khuynh hướng của Nho học, trong bối cảnh đất nước bị phân chia,

các Nho sĩ nước ta thời bấy giờ cũng có sự phân chia sâu sắc: Một bộ phận cốchấp theo Lê chính thống căm ghét nhà Mạc thì đả phá, chống đối Bộ phậnkhác sống thức thời dưới triều Mạc và bộ phận này đóng vai trò chủ đạo trongđời sống tinh thần Việt Nam thế kỷ XVI như: Nguyễn Bỉnh Khiêm, GiápHải… Một bộ phận khác nữa lại tích cực tìm đến Trịnh – Nguyễn như là cácchân chúa mới xuất hiện

Thời Mạc xuất hiện nhiều gương mặt Nho sĩ tiêu biểu với những tácphẩm văn học đặc sắc gồm nhiều thể loại, theo Lê Quý Đôn thì: Hiến chương

có “Ứng Bang giao” của Giáp Hải; Thơ văn có “Khiếu, vịnh” của Hà Nhậm Đại; “Bạch Vân Quốc ngữ thi” của Nguyễn Bỉnh Khiêm… “Truyền kỳ mạn

lục” của Nguyễn Dữ…

* Ảnh hưởng hệ tư tưởng Nho – Phật – Đạo thời kỳ này đến Nguyễn Bỉnh Khiêm: Đặc trưng của tư tưởng Việt Nam sang thế kỷ XVI là triều đình muốn lấy Nho giáo

làm công cụ trị quốc, còn nhân dân thì lấy Đạo giáo làm phương châm sống và Phật giáo làm niềm tin Đó là những luồng tư tưởng ngoại lai được du nhập vào Việt Nam từ khá sớm và nó

bị chi phối, khúc xạ bởi văn hoá bản địa cho nên không lâu sau khi du nhập, ở nước ta Nho –

Phật – Đạo đã trở thành hiện tượng “tam

giáo hỗn dung” hay “ tam giáo đồng nguyên”, từ đó “cỗ xe tam mã” này đồng hành cùng dân tộc Việt trong dựng và giữ nước Song, trong bối cảnh tình hình

chính trị phức tạp như trên, nhà nước phong kiến càng phải nắm lấy Nho giáonhư một thứ công cụ để trị nước, đưa Nho giáo trở thành quốc giáo, lấy Nho giáo

là giáo lý trụ cột để xây dựng vương triều Nhưng cũng không thể hạn chế đượcviệc phục hồi Phật, Đạo trong dân gian Tóm lại, thời kỳ này Nho giáo vẫn giữvai trò chính bên cạnh sự gia tăng vai trò của Đạo, Phật, những đặc điểm trên đãảnh hưởng không nhỏ đến tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm

Nho giáo, do Khổng Tử (551 – 479 Tr.CN) sáng lập, ông là người

Trung Quốc thời Xuân Thu Trung tâm của Nho giáo là các tư tưởng chính trị

- xã hội, đạo đức, với nội dung là đề cao các mối quan hệ rường cột trong

quan hệ “Tam cương”, biểu hiện bằng chữ: “Trung” cho mối quan hệ vua – tôi,

“Hiếu” cho mối quan hệ cha – con, “Nghĩa” cho mối quan hệ chồng – vợ; Đề cao

phẩm chất người lý tưởng là “Ngũ thường”: Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín Trong đó

xã hội Phong kiến Việt Nam đặc biệt chú ý đến chữ “Trung

-Nghĩa” Trong thế kỷ XVI, trước cơn biến loạn của xã hội Việt Nam, việc nhà

nước phong kiến Việt Nam dùng công cụ vương pháp này để quản lý xã hộiđang rối loạn là điều cần hơn bao giờ hết

Đến lúc này, người Việt đã tiếp thu Nho giáo từ cưỡng bức đến tựnguyện và chính quyền Phong kiến cũng lấy nó làm hệ tư tưởng học thuậtchính của mình Nho học được chia làm hai hướng: Học nghĩa lý và học từ

chương Học từ chương là học kinh nghĩa, thơ phú, văn sách như: “Tứ thư” (Luận ngữ, Đại học, Trung Dung, Mạnh Tử),“Ngũ kinh” (Kinh thư,

Thi, Lễ, Nhạc, Xuân Thu) lối học này chủ yếu cho con đường khoa cử, tùytheo qui định dưới mỗi triều mà các cuộc thi Hương – Hội – Đình có mức độ

khác nhau; Còn khuynh hướng thứ hai là học nghĩa lý là đi sâu vào lý học,

đạo học với mục đích vươn tới bản thể luận, nhận thức luận

Ở nước ta từ thế kỷ XVI về trước chủ yếu học theo khuynh hướng học khoa

cử, người có năng lực theo học nghĩa lý Đạo học rất ít Đến thế kỷ XVI có Nguyễn

Bỉnh Khiêm là đi sâu vào Lý học, theo Phan Huy Chú nhận xét: Ông học rộng các

sách, hiểu sâu nghĩa lý Kinh Dịch [54, tr.77].

Tư tưởng Lão – Trang có nguồn gốc từ tác phẩm “Đạo đức kinh”, do

Lão Tử sáng lập (Lão Tử được giới nghiên cứu cho rằng ông sống cùng thờivới Khổng Tử dưới thời Xuân thu - Trung Quốc) Học thuyết Lão Tử đượcphát triển bởi Trang Tử theo chủ nghĩa tương đối Nội dung chủ yếu của Đạo

gia tập trung trong 2 tác phẩm: “Đạo đức Kinh” do Lão Tử viết và “Nam

Hoa Kinh” do Trang Tử viết, nội dung là giải thích về “Đạo”, quy luật vận

chuyển của tạo vật tự nhiên theo quy luật “quân bình” và “phản phục’ Chủ

xướng của Lão Trang về xã hội là bắt chước tuân theo tự nhiên, tôn trọng luật

tự nhiên “vô vi” (Không làm gì, nhưng làm tất cả) Về sau Đạo giáo du nhập

vào nước ta theo con đường văn hóa dân gian Trong thơ văn Nguyễn Bỉnh

Khiêm chúng ta sẽ nhiều lần thấy “sống thuận theo tự nhiên” do ảnh hưởng

của Đạo Lão – Trang đã góp phần làm cho tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêmcàng trở nên phong phú và sâu sắc

Phật Giáo, người sáng lập Thích Ca Mâu Ni ( còn gọi là Tất Đạt Đa con vua

Tịnh Phạn ở miền Bắc Ấn độ, nay là Nê pan), Phật giáo ra đời vào khoảng thế kỷ VI Tr.CN, nội dung giáo lý của Phật là khuyên dạy con người biết sống từ, bi, hỷ, xả; biết chế ngự những ham muốn dục vọng của con người để được “giải thoát” Học

thuyết Nhân sinh của Phật gồm có “Tứ diệu đế” gồm: Khổ đế, nói lên sự khổ đau

của con người mà ai cũng mắc phải (sinh, lão, bệnh, tử; oán tăng hội, thụ biệt ly, sở

cầu bất đắc, thụ ngũ uẩn); Tập đế, chỉ ra những nguyên nhân, lý do khiến con người

khổ mà nguyên do là vô minh nên có vọng tưởng dục vọng, sự mù quáng đó

Phật gọi là “Thập nhị nhân duyên”, gồm 12 nguyên nhân khiến con người ta mắc phải; Diệt đế, con đường để tiêu diệt nỗi khổ đau đó, gồm có 8 con đường

mà Phật gọi là “Bát chính đạo”; Niết bàn, khi con người đã vượt qua được

những dục vọng, vọng tưởng: tham, sân, si sẽ giác ngộ và trở nên tĩnh tâm, khi

đó con người được siêu thoát đó cũng là mục đích cuối cùng của Phật

Ở Việt Nam Phật giáo du nhập khá sớm Với xu hướng bình dân, nhập thế, Phật sớm được người Việt chấp nhận, trong các thế kỷ X – XIV đã như là quốc giáo của nước ta, sang thế kỷ XV nhà Lê đề cao Nho giáo và hạn chế những ảnh hưởng của Phật giáo, nhưng đến thế kỷ XVI trước những biến đổi to lớn của xã hội thì Phật giáo phục hồi

để đền bù những thiếu hụt về tâm lý, trở thành món ăn tinh thần của người dân, ngay cả trí thức bậc cao như Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Nhìn chung các giáo lý tư tưởng Nho – Phật – Đạo, khi xâm nhập vàonước ta được người Việt tiếp nhận chấp nhận vận dụng vào hoàn cảnh cụ thể

ở mỗi thời kỳ lịch sử thì mỗi giáo lý có ưu thế riêng Cho nên lúc này ở nước

ta có hệ tư tưởng tổng hợp Nho – Phật – Đạo đồng thời cùng tồn tại Tuy

nhiên, yêu cầu lịch sử thế kỷ XVI ở nước ta đã đặt ra cho lãnh tụ tinh thầnNguyễn Bỉnh Khiêm một nhiệm vụ mới đó là phải tổ hợp lại, dung hợp lại cácyếu tố tư tưởng trên, nhằm tìm ra lối thoát vươn lên đòi quyền sống cho dânthông qua tư tưởng dẫn đường

Tình hình giáo dục và khoa cử thế kỷ XVI: Nhà Mạc trong thời gian trị vì

(1527 - 1592) khoảng 65 năm, chọn Nho giáo cho chính sách giáo dục khoa cử đào tạo nhân tài Trong thời gian này Văn Miếu Quốc tử giám vẫn được coi là trung tâm văn hóa lớn nhất cả nước Tại đây nhà Mạc đã tổ chức 22 kỳ thi, lấy 485 tiến sĩ, 13 trạng nguyên để giúp nước Khoa cử nhà Mạc đã đào tạo nên được một đội ngũ quan lại cho nhà nước, với rất nhiều tên tuổi lớn được lưu danh vào lịch sử dân tộc

như: Trạng nguyên Giáp Hải (Người làm thơ họa lại bài “Vịnh bèo” của tướng giặc

Lưu Bá Ôn, làm suy sụp ý chí xâm lăng của nhà Minh), Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm (Người thầy của cả 3 triều: Mạc – Trịnh – Nguyễn)…

So với gần 100 năm trị vì nhà Lê mở 31 kỳ thi hội lấy 647 tiến sĩ, thì tỷ lệ bình quân về số kỳ thi, số lượng người đỗ đưới thời Mạc cũng không kém gì Xét về mức độ duy trì đều đặn các kỳ thi kể từ thời Lê Thánh Tông trở đi thì chỉ có triều Mạc là tuân thủ được qui chế cứ 3 năm mở một khoa thi rất đều đặn Ngay cả đến năm 1532, trước khi bị Trịnh Tùng cướp Thăng Long nhà Mạc vẫn tổ chức khoa thi cuối cùng Điều đó phản ánh sự nỗ lực của nhà Mạc như thế nào trong việc chú trọng giáo dục, thi cử, chiêu đãi hiền tài theo Nho học Vì vậy việc các đời vua Mạc

ra sức cung kính, trọng đãi Nguyễn Bỉnh Khiêm là điều tất yếu.

* Ảnh hưởng đời sống Văn hóa dân gian thế kỷ XVI đến Nguyễn Bỉnh Khiêm, ở nước ta mỗi khi mối quan hệ cương - thường bị thắt chặt mọi sáng

tạo văn hoá bị gò ép, đè bẹp, thì bù lại tư tưởng dân gian, văn hoá khác lại códịp được nảy sinh mạnh mẽ

Hơn nữa, tư tưởng dân gian là kho tàng văn hoá của nhân dân lao độngvới tính chất thô sơ, mộc mạc, nhưng lại là sức sống mãnh liệt Sức mạnh đó

không “một ngọn gió ngoại lai nào làm lay nổi” Bởi lẽ, nó được kết tinh từ trí tuệ, minh triết của toàn thể nhân dân lao động và được đúc kết thành những

câu tục ngữ, ca dao hay những câu chuyện hoặc thơ phú dân gian… như:

“Đói ăn rau, đau uống thuốc;

Tề thiên đại thánh không mạnh bằng cơm”

hay truyện: “Cóc kiện trời”, “Cường bạo Đại vương đánh thần sét”

Bên cạnh đó, tình yêu quê hương, đất nước - một truyền thống đã trởthành ý thức đạo đức của mỗi người dân Việt Nam: yêu thiên nhiên, làng

xóm, cha mẹ, anh em, bạn bè… tuy không in thành “tứ thư”, “ngũ kinh”

nào, nhưng nó lại được truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác có giá trị như

cuốn “Đại bách khoa” sống chỉ dẫn cho của cả dân tộc Việt Nam Đây chính

là một cội nguồn tư tưởng tiếp sức cho thế giới tinh thần của Nguyễn BỉnhKhiêm thêm sâu sắc, linh hoạt trong quan niệm về vũ trụ quan và nhân sinhquan của ông

Có thể nói, chỉ có thừa nhận ảnh hưởng sâu sắc của trí tuệ dân gian đếnNguyễn Bỉnh Khiêm thì mới lý giải được tại sao tư tưởng Nguyễn BỉnhKhiêm vừa mang đặc điểm tư duy bác học với tầm giáo huấn như một công

cụ trị nước, lại vừa súc tích, gần gũi, dễ hiểu pha lẫn ngôn ngữ bình dân ởtrong mỗi câu thơ, văn của ông Bởi thế, đôi khi người đọc có phần khó phânbiệt được đâu là tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, đâu là ca dao, tục ngữ:

“Thớt có tanh tao ruồi đậu đến Ang không mật mỡ kiến bò chi?”

( Thơ nôm, bài 53) [18, tr.140]

Cùng với những sáng tác ca dao, tục ngữ… tư tưởng dân gian còn để lại trong dấu ấn ở các công trình kiến trúc, nghệ thuật dưới thời Mạc khá phong phú Ngoài những công trình được trùng tu còn rất nhiều công trình được xây mới đặc biệt là Chùa (thờ phật), Quán (thờ thánh), Đình làng (Thờ thành Hoàng, những người có công với nước, với dân làng), điều đó phản ánh tính liên kết phức thể của người Việt trong mối quan hệ đa chiều: triều đình – làng – nước Thậm chí đôi khi

“Phép vua còn thua lệ làng”, mọi sự đồng hóa nô dịch đều đứng lại trước sức mạnh của “cái làng”, đó là bản sắc văn hóa của người Việt Trên các công trình kiến trúc

đình, chùa hoặc các chi tiết nhỏ có trang trí: bên cạnh Rồng, Phượng uốn lượn nô đùa trông rất sinh động hoặc mô tả cuộc sống sinh hoạt tập thể, hội hè, diễn trò dân gian Dưới thời Mạc những trang trí hoa văn trên đồ gốm, những nét chạm khắc tươi vui trên mỗi nét vẽ, phần nào phản ánh quan niệm dân gian về cuộc sống phồn thực,

sự no đủ, sung túc, lý tưởng sống tự nhiên, chất phác, thực tế của người Việt.

Về cơ bản những tư tưởng dân gian thời Mạc được bảo lưu, in đậmtrong kiến trúc cũng như nghệ thuật trang trí nội, ngoại thất ở những ngôiđình, chùa Ở đó vừa là nơi sáng tạo văn hóa, đồng thời cũng là nơi hưởng thụvăn hóa của người dân Nhờ những công trình công cộng đó mà những giá trịvăn hóa vật thể còn lưu giữ được đến hiện nay, giúp ta có được những căn cứquan niệm về cuộc sống, về nghệ thuật và

văn hóa dân gian dưới thời Mạc Tất cả đã tác động lớn đến tư tưởng NguyễnBỉnh Khiêm.

Tóm lại: Có thể nhận thấy xã hội phong kiến Việt Nam thế kỷ XVI,

mặc dù nhà Mạc đã đem lại những nhân tố mới, đường nét mới, nhưng môhình tập quyền phong kiến với liên kết cộng đồng dựa trên quan hệ nhà - làng

- nước ngày càng lỏng lẻo, lung lay dữ dội, cho nên mọi cải cách của vươngtriều này chỉ là giữ thế quân bình tạm thời Mặt khác, đến thế kỷ XVI trên thếgiới đang tạo ra sự thay đổi lớn với sức mạnh của kinh tế hàng hoá Trong khi

đó ở Việt Nam chế độ quân chủ chuyên chế, quan liêu dựa trên nền kinh tếtiểu nông gắn chặt với công xã nông thôn và hệ tư tưởng nho giáo, thứ tưtưởng đã tỏ ra trì trệ nghiêm trọng Thêm vào đó, ở trong nước cùng với sựphát triển kinh tế, là nhu cầu trao đổi hàng hoá mạnh mẽ, đồng tiền với sứcmạnh vô hình của nó như một ma lực cám dỗ khiến những thói hư tật xấu củacon người, đã có dịp “bung ra” phá vỡ sự kết nối cổ truyền xã hội Việt Namthời bấy giờ vốn đã ảm đạm nay lại càng đen tối hơn Vì vậy, trước yêu cầuthực tiễn của lịch sử, mọi cố gắng của triều Mạc cũng bất lực, không thể cứuvãn được Tựu chung lại, lúc này trong xã hội Việt Nam có một số mâu thuẫnsau:

Thứ nhất: Mâu thuẫn trong nội bộ các phe phái phong kiến, vương triều; Thứ hai: Mâu thuẫn giữa các giai tầng, đặc biệt là nông dân với triều

đình phong kiến;

Thứ ba: Mâu thuẫn giữa thế lực đồng tiền phá hoại nền nếp truyền thống

Sống gần trọn thế kỷ XVI Nguyễn Bỉnh Khiêm chứng kiến toàn bộ cục

diện lịch sử ấy, làm cho nhà tư tưởng phải trăn trở, suy tư Thực tiễn đó khiếnông day dứt đi tìm những lời giải trong thế tương quan, cân bằng của hệ thống

“Tự nhiên – con người – xã hội” và đưa ra cách ứng xử của con người với tưcách ở vị trí trung tâm của trục hệ thống ấy

1 2 Điều kiện chủ quan

Cuộc đời Nguyễn Bỉnh Khiêm, tiểu sử được ghi lại một cách xưa nhất chi

tiết nhất có lẽ là trong cuốn “Bạch Vân Am cư sĩ Nguyễn Công Văn Đạt sử ký”

của Vũ Khâm Lân biên soạn với sự giúp đỡ của cháu bảy đời Trạng TrìnhNguyễn Bỉnh Khiêm và người làng ông Tuy nhiên việc ghi chép này cũng phảisau khi ông mất tới 190 năm và chúng ta phải lưu ý rằng người viết sử là một vị

quan nhà Lê – Trịnh Các tài liệu sau đó “Lịch triều hiến chương loại chí” của Phan Huy Chú, “Tuyết Giang Phu Tử” của Chu Thiên… Đều dựa trên cuốn sách của Vũ Khâm Lân là chủ yếu Dựa vào các tài liệu hiện đó, chúng tôi có thể nhận

xét, phân chia cuộc đời và tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm như sau:

Thứ nhất, về cuộc đời Nguyễn Bỉnh Khiêm, có thể chia ra làm bốn thời

kỳ: Thời niên thiếu và đi học (1491 - 1509), thời ở ẩn dạy học và tiếp tục học

thêm (1510 - 1533), ra thi làm quan dưới thời Mạc (1535 - 1542), thời kỳ nghỉ hưu tạ quê nhà (1542 - 1585);

Thứ hai, tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm thể hiện trong văn thơ với

những nét độc đáo và được quy định bởi những điều kiện lịch sử cụ thể

1.2.1 Cuộc đời Nguyễn Bỉnh Khiêm

Thời niên thiếu và đi học, được tính từ nhỏ đến 20 tuổi (1491 - 1509),

Nguyễn Bỉnh Khiêm húy Văn Đạt, tự Hanh Phủ, ông sinh năm Hồng Đức thứ

21, tức năm Tân Hợi Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh ra trong một gia đình Nhohọc, cha là Nguyễn Văn Định hiệu là Cù Xuyên tiên sinh, ông Văn Định họcrộng, tài cao lại có đức tốt, được sung chức Thái Học Sinh; mẹ là Nhữ ThịThục người ở Ân Tử Hạ, thuộc huyện Tiên Minh, là con gái của quan Hộ bộThượng thư Nhữ Văn Lan Mẹ Nguyễn Bỉnh Khiêm là người thông minh, họcrộng văn hay, lại tinh cả môn tướng số, Nguyễn Bỉnh Khiêm được giáo dưỡngtrong một môi trường Nho gia, lại có người mẹ dạy dỗ cẩn thận Tương truyềnlúc sơ sinh, Nguyễn Bỉnh Khiêm khôi ngô tuấn tú, chưa đầy năm biết nói, bốntuổi thuộc nhiều kinh thi, thư (đây là những quyển sách khó trong Ngũ Kinh)

và nhiều kinh Quốc Âm (kinh của nước ta) Sự khôi ngô của

Nguyễn Bỉnh Khiêm lại trở thành một câu chuyện, lúc còn để chỏm, cùng với

lũ trẻ ra tắm ở bến đò Nhật (Sông Hàn quê hương ông, nay dong sông này đã

bị bồi lấp cùng với Am Bạch Vân của Nguyễn Bỉnh Khiêm) Khi ấy có người

lái buôn bên Tàu thấy tướng mạo của cậu bé mà thốt lên rằng: Thằng bé này

có tướng thật quý, hiềm nỗi nước da hơi thô, nếu không có thể làm đến vua,

dân gian còn lưu truyền mãi câu chuyện đó

Lớn lên được gia đình gửi vào Thanh Hoá học thầy Bảng nhãn Lương ĐắcBằng, thầy Bằng là người rất am hiểu lý số Truyền rằng, do Nguyễn BỉnhKhiêm thông minh hơn người nên cụ Lương Đắc Bằng trước khi lâm chung đã

đem cả sách “Thái Ất Thần Kinh” (cuốn sách về thuật số mà dịp cụ đi xứ bên

Tàu đem về) trao và tin tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm sẽ sử dụng tinh thông nó

Tiếng là vậy, nhưng Nguyễn Bỉnh Khiêm lớn lên khi thời thịnh trị của Lê Thái Tổ, Thánh Tông đã đi qua, chỉ còn lại sự ngợi ca trong thơ văn, sử sách, hay lời

kể của ông ngoại Còn trên thực tế thì cuộc đấu chế, tranh giành quyền lực giữa hai phe cánh trong dòng tộc triều Lê đang lên mức độ đỉnh điểm, cùng với cuộc tranh giành đó là các ông “vua lợn”, “vua quỉ” hoành hành, nên Nguyễn Bỉnh Khiêm không ứng thí ra thi thố tài năng, cho dù có thể thời gian này Nguyễn Bỉnh Khiêm

đã ở Thanh Hóa ( nhà thầy Lương Đăc Bằng) Xứ Thanh Hóa là nơi Đại bản doanh của Lê Tương Dực và giả định ông không ở Thanh Hóa đi nữa thì đường từ Vĩnh Lại vào Thanh Hóa chỉ mất một ngày đường thuyền Trong khi ngay sau khi lên ngôi năm 1410 Tương Dực đã mở khoa thi đầu tiên với số cống sĩ lên tới 470 người.

Việc Nguyễn Bỉnh Khiêm không ra thi làm quan thì có rất nhiều ý kiếnkhác nhau: Là một trí thức chân chính ông không muốn phò tá một ông vua sađọa, cũng có thể Nguyễn Bỉnh Khiêm đã nhạy bén về chính trị hơn thầy

mình? ông nói: “rồng thiêng dành sức chờ xuân noãn”, hay có sự tham gia

của bà mẹ giàu kinh nghiệm hoặc vì lý do nào khác…, thì đây vẫn là vấn đềcần tiếp tục nghiên cứu

Thời kỳ ở ẩn dạy học và tiếp tục học thêm, từ khoảng năm (1510 –

1533) trong xã hội các cuộc biến loạn lớn hoành hành, kinh tế đình đốn, khởi

nghĩa nông dân tràn lan, nạn bạo hành khắp chốn, đến nỗi sử cũ còn ghi lại:

“Cả vùng Hải Dương rạp xuống như cỏ”, trong triều thì chính biến Trịnh

Duy Sản giết Tương Dực lập Lê Chiêu Tông, sau đó các phe Hoằng Dụ, ĐăngDung tranh giành ảnh hưởng với nhau

Kết quả là năm 1527, sau quá trình thâu tóm quyền lực Đăng Dung lênngôi Ngay sau khi lên ngôi để chiêu hiền đãi sĩ nhà Mạc đã tổ chức khoa thiđầu vào năm 1529 có đến 1000 người ứng thi Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn tiếptục ở ẩn dạy học Mặc dù nếu đem so sánh các vua từ Uy Mục, Tương Dực,Chiêu Tông, Cung Hoàng và cả bọn Lê Ỷ, Lê Duy thì xét về cả đức lẫn tàiđều thua kém Mạc Đăng Dung rất nhiều Có lẽ Nguyễn Bỉnh Khiêm muốn

chờ đợi một “chúa thánh minh”, một “thiên tử” hay một “Trư niên” (người

sinh tuổi hợi) nào? hoặc cũng có thể vì Nguyễn Bỉnh Khiêm là học trò đạo

Khổng, thì theo Khổng Phu Tử: Đối với chư hầu hiếp vua, làm sao có thể ủng

hộ được Cho dù Nguyễn Bỉnh Khiêm có ấn tượng tốt với Mạc Đăng Dung,

ông vẫn kiên định không ra ứng thi?

Thời kỳ ra thi, làm quan với nhà Mạc (1535 - 1542), đây là thời kỳ

thịnh trị nhất của nhà Mạc dưới sự trị vì của Mạc Đăng Doanh (lúc này MạcĐăng Dung lên Thái thượng hoàng và nhường ngôi cho con trưởng) Về kinh

tế mấy năm liền được mùa, cuộc sống của nhân dân hả hê, an ninh đảm bảo,

quân sự vững mạnh, sử còn ghi: Thời này quân sự của họ rất mạnh kẻ nào

không phục liền đánh dẹp ngay, các châu Khâm, Liêm sợ hãi không dám liên quan, các nước Đồ Bàn xưng thần mà đến cống Các lực lượng Nguyễn Kim,

Vũ Văn Mật thì chống phá yếu ớt

Năm 1534 tức năm thứ sáu nhà Mạc, Nguyễn Bỉnh Khiêm quyết địnhnhập thế sau nhiều năm ở ẩn dạy học Ông ghi tên dự kỳ thi Hương năm GiápNgọ (1534) và đứng đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội, Đình (năm 1535) lúc đóông đã 44 tuổi, ông được phong Trạng Nguyên Tiếp đó là các chức: ĐôngCác Hiệu thư, Hữu Thị Lang Hình bộ, rồi Tả thị Lang kiêm Đông Các Đạihọc sĩ Với các chức vị ngày càng cao như trên chứng tỏ Nguyễn Bỉnh Khiêm

ngày càng có uy tín với triều Mạc Đồng thời, nhà Mạc cũng rất ân sủng ông,luôn coi ông là trọng thần của đất nước, mọi kế sách quan trọng đều muốntham khảo ý kiến ông, xem ông như một bậc thầy.

Nguyễn Bỉnh Khiêm làm quan 8 (chính xác 7 năm 3 tháng) năm dướitriều Mạc, ông luôn muốn dân yên, ông đã dâng sớ chém 18 tên gian thần,song vua không chấp thuận Năm 1542, ông treo mũ xin về trí sĩ lúc 52 tuổitaị Am Bạch Vân quê hương mình Việc từ quan về trí sĩ sau khi ông muốnlàm trong sạch bộ máy nhà nước, nhưng không được chấp nhận, phản ánh thái

độ phản kháng mãnh liệt, nhưng là sự tận trung với giang sơn, triều chính Sựgắn bó với triều Mạc được Nguyễn Bỉnh Khiêm viết:

“Ba đời chúa được phúc tình cờ

Ơn nặng chưa từng báo tóc tơ”

( Thơ nôm, bài 24) [18, tr.105-106]

hay:

Thường gắng gỏi lòng trung thành, mưu toan trả ơn nước,Chỉ thẹn thân già yếu vụng về, chưa thạo việc binh

( Đông nhật nghệ doanh, tư nhất nhị tri kỷ) [18, tr.326] Thời kỳ nghỉ hưu tại

quê nhà (1542 - 1585), về trí sĩ tại quê nhà, Nguyễn Bỉnh Khiêm dựng một

ngôi quán ở bến Tuyết Giang bên sông Hàn, lấy hiệu là Bạch Vân Cư sĩ, trong

thời gian này ông thường ngao du, những nơi ông hay đến là: Đồ Sơn, Yên

Tử, Kính Chủ… và làm thơ, ngâm vịnh, ông tự ví mình như ông tiên trung

địa Có lẽ những cái tên: “Bạch Vân Cư Sĩ”,

“Danh sĩ họ Nguyễn” xuất hiện từ đây.

Mặc dù về trí sĩ, nhưng “tấm lòng lo trước thiên hạ” của Trạng vẫn

“aí ưu vằng vặc trăng in nước”, sớm chiều chỉ mong sao có một “ Vua hiền chúa thánh minh” giúp dân, giúp nước vì mình đã già Do đó, Danh sĩ họ

Nguyễn đã dày công đào tạo lớp lớp học trò, trong đó có nhiều học trò giỏinhư: Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Dữ, Lương Hữu Khánh, Trương Thì Cử,

Đinh Thì Trung… với hy vọng các thế hệ học trò của mình sẽ “Sừng kia

chẳng mọc, mọc hơn tai”.

Nguyễn Bỉnh Khiêm về hưu, nhưng triều đình Mạc vẫn lấy “sƣ lễ” mà đãi

ông Trong thời gian Nguyễn Bỉnh Khiêm về trí sĩ, ở phía Nam Lê Trung Hưng

đã mạnh lên, trong khi Bắc triều ngày càng có nhiều kẻ lộng hành, thậm chítrong số đó có cả Lê Bá Ly và Nguyễn Quyện (con Thượng Thư Nguyễn Thiến,học trò Nguyễn Bỉnh Khiêm) chạy theo Nam triều Trước tình hình đó, NguyễnBỉnh Khiêm đã làm thơ gởi Nguyễn Thiến (bạn học), lời thơ chân thành, giản dịlàm Quyện xiêu lòng mà trở về tận trung với nhà Mạc, sau này Quyện trở thànhtướng tiên phong trong nhiều trận chinh phạt và có công lớn cho triều Mạc Khianh em Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật lộng hành ở Tuyên Quang, Nguyễn BỉnhKhiêm cũng đích thân làm Tham tán quân cơ cùng vua Mạc đi chinh phạt họ Vũ,lúc đó ông đã 60 tuổi, kết quả là lần đó quân Mạc thắng to Tất cả những việclàm đó của Nguyễn Bỉnh Khiêm đều với ý đồ cố gắng phò nghiêng đỡ lệch kéolại thế quân bình cho nhà Mạc trong cơn chao đảo

Không chỉ làm thơ, dạy học, ông còn cố vấn cho các tập đoàn phong kiến,khi cần “ly gián” các chúa để nhằm tránh binh đao cho nhân dân: KhuyênNguyễn Hoàng lánh vào vùng Thuận Hoá, để tránh đối đầu với Trịnh Kiểm:

“Hoành sơn nhất đái, vạn đại dung thân” (nghĩa là hãy dựa vào đèo Ngang có

thể lập nghiệp lớn, kết quả là lập ra được triều Nguyễn); hay khuyên chúa Trịnh

nên giữ lễ thờ vua Lê “Thờ bụt, giữ chùa thì đƣợc ăn oản” (nghĩa là Lê tồn thì

Trịnh tại, Lê bại thì Trịnh vong); Hoặc khuyên nhà Mạc khi bị nhà Lê Trung

Hưng tấn công nên lánh lên Cao Bằng “Cao Bằng tuy thiểu, khả dĩ dung thân”

(Cao Bằng là vùng có địa thế hiểm trở có thể được vài đời) kết quả là tồn tạiđược đến năm 1592, tức trụ được ba đời sau đó

Trên đây là những nguyên nhân lý giải tại sao Nguyễn Bỉnh Khiêmkhông chỉ là nhà Nho, nhà tư tưởng lớn của thế kỷ XVI, mà còn có nhiều giaithoại về những việc của con người thần kỳ này: Sấm Ký Trạng Trình biếttrước việc xảy ra đến 500 năm sau, chuyện Nguyễn Công Trứ vào năm Minh

Mạng 14 đào kênh trị thuỷ ở Vĩnh Bảo, động vào đền thờ của Trạng TrìnhNguyễn Bỉnh Khiêm thấy có mấy câu đề rằng:

Minh mạng thập tứ Thằng Trứ phá đền, Phá đền thời phải làm đền Nào ai động đến quan điền nhà ngươi.

thấy thế Nguyễn Công Trứ sợ quá cho trùng tu đền và không có ý đào kênhqua đó nữa

Những câu chuyện trên, không có cơ sở nào khẳng định là có thực hay là do cảm quan folklore nhân dân gán cho ông Song, cho dù như thế nào đi nữa thì những giai thoại trên chứng tỏ tầm vóc của Nguyễn Bỉnh Khiêm trong thế kỷ XVI

có vai trò, uy tín rộng rãi như thế nào đối với các tập đoàn phong kiến thời đó.

Người ta cho rằng, sở dĩ có tài tiên đoán như vậy là do Nguyễn BỉnhKhiêm đã thông suốt môn Lý số (trường phái triết học của Nho gia dưới đời

Tống), và có lẽ thế nên năm 1544 Mạc Phúc Hải phong ông tước Trình Tuyền

Hầu, ngụ ý đề cao ông khơi nguồn lý học, giống như Trình Y Xuyên, Trình

Minh Hạo ở Trung Hoa Đã từng có được tước phong như thế, Nguyễn Bỉnh

Khiêm lại đỗ trạng nguyên, nên ông được người đời quen gọi là Trạng Trình.

Thời kỳ này đánh dấu tư tưởng của ông có sự tổng kết các quy luật vận động chung của tự nhiên, xã hội, con người thể hiện qua thơ văn.

Năm 1585 tức năm Đinh Dậu, niên hiệu Diên Thành thứ 8 nhà Mạc,cây đại thụ toả bóng cả một thời, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đã tạ thếhưởng thọ 94 tuổi, để tỏ lòng biết ơn người thầy của mình, các học trò tổ chức

tang lễ ông trong niềm thương tiếc vô cùng, phong thầy là Tuyết Giang Phu

Tử Trong bài văn tế do Đinh Thì Trung thay mặt môn sinh đọc có câu:

“ …Cảm tiên sinh, núi sông đều biến sắc Nhớ tiên sinh, sâu kiến cũng đau lòng Tơ nhện vấn vương khôn gỡ Đền non lạnh lẽo khói mây…”

[30, tr.135]

Còn nhà Mạc phong ông tước Trình Quốc Công, đồng thời tự tay vua

Mạc Phúc Hải ban mấy chữ đại tự: Mạc triều Trạng Nguyên Tể tướng từ và

sai lập đền thờ, ban phong chức tước cho vợ, con, cháu Trạng

Có thể nói, việc ra thi, làm quan và khi về hưu vẫn phục vụ và gắn bóvới nhà Mạc là một quyết định chủ động của Nguyễn Bỉnh Khiêm chứ khôngphải do động cơ ép buộc như nhiều người khẳng định trước đây Còn tại saovới tài năng như Nguyễn Bỉnh Khiêm lại không thể giúp được nhà Mạc thốngnhất giang sơn lại là câu chuyện khác Ở đây chúng tôi chỉ xin luận giải vấn

đề việc ra làm quan dưới triều Mạc là một lựa chọn hoàn toàn phù hợp với bốicảnh lịch sử thời bấy giờ của Nguyễn Bỉnh Khiêm và việc ông xin về trí sĩcũng là quyết định hoàn toàn chủ động của một bậc trí thức cao khiết trướcbối cảnh lịch sử đương thời

1.2.2 Khái quát tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm

Nguyễn Bỉnh Khiêm là nhà tư tưởng lớn trong thế kỷ XVI, trong sự

nghiệp thi - văn của mình, với chủ trương “văn dĩ tải đạo” ông để lại khối

lượng tác phẩm văn học không nhỏ, chủ yếu là thơ Đây là những cơ sở tưliệu để phục dựng nội dung tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm Theo lời tựa

“Bạch Vân Am thi tập” tập thơ chữ Hán, ông viết: Mỗi khi dậy hứng làm thơ, ngâm vịnh…thảy thảy đều được ghi thành thơ nói về chí, được tất cả là một nghìn bài, biên tập thành sách, tự đặt tên là là Tập thơ Am Bạch Vân Hiện

nay theo sưu tầm di thảo còn già nửa số bài thơ ấy Ngoài ra có hai tập thơ:

“Trình Quốc Công Bạch Vân thi tập”, “Trình Quốc Công Nguyễn Bỉnh Khiêm thi tập” với dung lượng hơn một trăm bài chữ Nôm Về văn chữ Hán,

ông để lại bài Trung tân quán Bi ký, Thạch Khánh ký, ngoài ra còn một vài bài

văn tế Như vậy, thơ văn của Nguyễn Bỉnh Khiêm đã bị thất lạc với số lượngkhông nhỏ, nhưng số thơ văn còn lại cũng đủ nói lên được vị trí, vai trò, sựđóng góp của Nguyễn Bỉnh Khiêm trong tiến trình tư tưởng nước nhà

Trước hết nội dung tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm là tấm gươngphản ánh tình hình biến động của xã hội Việt Nam dưới thế kỷ XVI một cách

sâu sắc, trước những vấn đề trị - loạn nan giải của đất nước, khi “bảng giá

trị” truyền thống đang bị chao đảo Tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm là dấu nối

cho hai thế hệ: Vừa là đại biểu tư tưởng tiếp nối tri thức chân chính tiếp tục

dư âm của thế kỷ trước chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo, vừa phải đốiđầu với những sự thất bại đương nhiên của thời đại ông, cho nên tư tưởng củaông cũng đồng thời đại diện cho trình độ nhận thức của thế kỷ sau Đó vừa làbước tiến, vừa là mâu thuẫn lớn khi trong thơ văn của ông, mặt khác ông tậptrung đi vào lý giải các vấn đề xã hội, tự nhiên, nhân sinh, nhân văn dựa trênảnh hưởng của quan niệm đạo đức, lý học, tâm học

Đọc thơ văn của Nguyễn Bỉnh Khiêm sẽ nhận ra ranh giới của hailuồng tư tưởng rất độc đáo với những nét khác nhau trong một con người: Khi

là văn thơ chữ Hán, mang đậm ảnh hưởng Nho giáo truyền thống dân tộc, nộidung tư tưởng chứa đựng tư tưởng giáo dục đạo đức Nho giáo với nhữngkhuôn mẫu cương – thường truyền thống sâu sắc, trong khi tầng lớp phongkiến xã hội đương thời đang làm suy đồi những yếu tố tích cực đó Điều đóthể hiện Nguyễn Bỉnh Khiêm là mẫu nhà tư tưởng chân Nho, thậm chí thơ cònmang âm hưởng tự tin vào các quan niệm lý tưởng giống các chân Nho ViệtNam thế kỷ XV như Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông Nhưng khi đọc thơ Nômlại thấy ông thả hồn ca ngợi vẻ đẹp tự nhiên, khơi dậy cái hồn, cốt tư duy bảnđịa, dân tộc, đúc kết luật tự nhiên, luật đời, lẽ sống, khuyên răn…con ngườigiống như những câu ca dao, tục ngữ Cũng qua thơ Nôm ông bày tỏ nỗi trăntrở mang tầm cao triết luận, cố gắng thể hiện các nội dung tư tưởng sâu sắccủa lý học một cách dễ hiểu, nét dung dị đó phản ánh tính độc đáo trong tưtưởng người Việt với lối diễn Nôm tư tưởng Nho – Phật – Đạo từ NguyễnTrãi qua Hồng Đức Quốc Âm thi tập và phát triển có chọn lọc đến đỉnh caotrong thơ văn là Nguyễn Bỉnh Khiêm Ở mảng thơ văn chữ Nôm cũng chính

là bộ phận chuyển tải nội dung quan tâm đặc biệt của chúng tôi khi nghiêncứu tư tưởng về mối quan hệ chỉnh thể giữa “Tự nhiên – con người

– xã hội” trong thơ văn của Trạng Trình và ý nghĩa của nó với việc xây dựngđạo đức cho người Việt Nam nhìn từ góc độ sinh thái, đồng thời là điểm trọngtâm (Chương 2) của Luận văn này.

*

Tiểu kết chương 1: Có thể nói, thế kỷ XVI ở Việt Nam là thế kỷ đầy

biến động về lịch sử, xã hội, nhà nước phong kiến bộc lộ rõ sự bất cập càngtăng cường chuyên chế quân chủ hơn bao giờ hết, đời sống nhân dân thì điêuđứng; thế kỷ XVI cũng là bước chuyển mang tính chất bản lề của nền kinh tế

từ sản xuất thuần tiểu nông “tự cấp, tự túc” của nhà Lê sơ chuyển dần sang

“mở cửa” cho thương nghiệp và thủ công nghiệp phát triển dưới thời Mạc.Bởi vậy thời kỳ này, đã xuất hiện của một thế lực mới chưa có tiền lệ tronglịch sử tác động vào đạo đức Nho học truyền thống xã hội Việt Nam một cáchthô lậu đó là đồng tiền Mặt khác, trong thế kỷ đầy biến động, lại làm nảy sinhcác tư tưởng của nền văn hóa dân gian Thêm vào đó, với sự phục hồi củaPhật, đạo Lão – Trang Tất cả được tôn vẽ ở những công trình kiến trúc độcđáo, những nét nghệ thuật tinh tế Đặc biệt, những nội dung tư tưởng phongphú, đa dạng được diễn đạt dưới dạng mới kết hợp “truyền thống” với “hiệnđại”, kết tinh được các quan hệ biện chứng của cuộc sống, tự tôn lên nhữnggiá trị bản sắc của tư duy dân tộc, mà Nguyễn Bỉnh Khiêm là một hiện tượng

tư tưởng đáng chú ý hồi đó Tất cả các điều kiện khách quan và chủ quan ấy

đã làm nên một nhà tư tưởng Việt Nam, với cốt cách riêng của Trạng TrìnhNguyễn Bỉnh Khiêm

Có thể rút ra một số điểm chú ý về con người, tư tưởng Trạng Trình như

sau: Thứ nhất, Là trí thức Nho học chân chính ông đã suốt đời học tập, nghiên cứu vươn tới đỉnh cao của trí thức đương thời; thứ hai, là trí thức Nho học,

nhưng ông đã sáng suốt lựa chọn thời cơ, mẫu hình lý tưởng, lựa chọn minh chủ

cho mình và tận tâm giúp nước; thứ ba, nghĩ tới tương lai của dân tộc ông là tấm