Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy nghề trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo tư tưởng hồ chí minh

Trên cơ sở của truyền thống tốt đẹp đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước hình thành và phát triển, góp phần khơi dậy, cổ vũ, động viên nhân dân đoàn kết, đấu tranh giải phóng d

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VŨ THỊ NHUNG

GIÁO DỤC CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG DẠY NGHỀ TRONG THỜI KỲ ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƯỚC

THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ HỒ CHÍ MINH HỌC

Hà Nội- 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VŨ THỊ NHUNG

GIÁO DỤC CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG DẠY NGHỀ TRONG THỜI KỲ ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƯỚC

Tôi xin cảm ơn cô giáo, TS Văn Thị Thanh Mai - người đã hướng dẫntôi trong suốt quá trình làm luận văn Cô đã cho tôi thêm nhiều kiến thứcchuyên ngành cũng như giúp tôi rèn luyện kỹ năng nghiên cứu khoa học.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới những người thân trong gia đình

và bạn bè đã luôn quan tâm, động viên, giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành tốtnhiệm vụ học tập trong suốt thời gian qua

Mặc dù tôi đã cố gắng rất nhiều trong quá trình làm luận văn, song khôngthể tránh khỏi những hạn chế nhất định, rất mong nhận được sự chỉ dẫn, góp ý vàgiúp đỡ quý báu của các quý thầy, cô giáo và các bạn đồng nghiệp

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Vũ Thị Nhung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu vấn đề 3

2.1 Nhóm các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước 3

2.2 Những bài nghiên cứu về chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh đăng trên các báo, tạp chí chuyên ngành 6

2.3 Một số đề tài khoa học, luận văn thạc sĩ đề cập vấn đề giáo dục chủ nghĩa yêu nước 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

3.1 Đối tượng nghiên cứu 8

3.2 Phạm vi nghiên cứu 9

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

4.1 Mục đích nghiên cứu 9

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 9

5.1 Cơ sở lý luận 9

5.2 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Đóng góp của luận văn 10

7 Kết cấu của luận văn 10

Chương 1 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC 11

1.1 Chủ nghĩa yêu nước truyền thống 11

1.1.1 Một số khái niệm 11

1.1.2 Chủ nghĩa yêu nước truyền thống 13

1.2 Một số nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước 18 1.2.1 Quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước 18

1.2.2 Một số nội dung cơ bản 27

Chương 2 GIÁO DỤC CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC CHO SINH VIÊN CÁC

TRƯỜNG DẠY NGHỀ Ở VIỆT NAM THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH.45 2.1 Thực trạng hoạt động giáo dục chủ nghĩa yêu nước ở các trường dạy nghề 45 2.1.1 Sự cần thiết phải giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy

nghề 45

2.1.2 Một số kết quả 52

2.1.3 Một số hạn chế 61

2.2 Những quan điểm, phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy nghề………65

2.2.1 Những quan điểm cơ bản 65

2.2.2 Phương hướng cơ bản 71

2.2.3 Nhóm giải pháp 74

KẾT LUẬN 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

PHỤ LỤC 91

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Kết quả khảo sát về nội dung: “Yêu nước đối với sinh viên nói chung

và sinh viên các trường dạy nghề nói riêng” 56Bảng 2.2: Kết quả khảo sát về nội dung: “Em hiểu thế nào là chủ nghĩa xã hội?” 58Bảng 2.3: Kết quả khảo sát về nội dung: “Một trong những nội dung cơ bảncủa yêu nước ” 59Bảng 2.4: Kết quả khảo sát về nội dung: “Học tập và rèn luyện đạo đức làmục tiêu phấn đấu quan trọng nhất?” 60

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống là tài sản quý giá của dân tộc Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, hệ giá trị truyền thống của dân tộc, trong đó có chủ nghĩa yêu nước là một trong những giá trị hàng đầu, đóng vai trò trung tâm, làm nền tảng cho mọi hoạt động tinh thần của nhân dân và trở thành điểm tựa cho sự trường tồn của dân tộc Cùng với thời gian, chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam mang đậm tính chất nhân văn, vì lợi ích chung của dân tộc luôn được gìn giữ và phát huy Trên cơ sở của truyền thống tốt đẹp đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước hình thành và phát triển, góp phần khơi dậy, cổ vũ, động viên nhân dân đoàn kết, đấu tranh giải phóng dân tộc thoát khỏi ách xâm chiếm của giặc ngoại xâm, xây dựng một đất nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa ngày càng phồn vinh và phát triển.

Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo yêu nước, chứng kiến cảnhnước mất, người dân sống cuộc đời nô lệ lầm than, tư tưởng yêu nước và khátkhao giải phóng Tổ quốc đã sớm hình thành trong người thanh niên NguyễnTất Thành - Nguyễn Ái Quốc Sau đó, rời Tổ quốc bôn ba tìm đường cứunước, Người đã đến với chủ nghĩa Mác- Lênin, đến với con đường giải phóngdân tộc theo quỹ đạo của cách mạng vô sản Được ánh sáng chủ nghĩa Mác-Lênin - học thuyết cách mạng, khoa học của thời đại soi đường, chủ nghĩa yêunước truyền thống chân chính đã được kế thừa, phát huy, được nâng lên mộttầm cao mới, mang đậm dấu ấn Hồ Chí Minh Vị trí, vai trò, sức mạnh củachủ nghĩa yêu nước Việt Nam - sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử dân tộc

từ cổ đại đến hiện đại đã được Hồ Chí Minh khẳng định: “Dân ta có một lòngnồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay,mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một nànsóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nónhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” [47, tr.171]

Phát huy chủ nghĩa yêu nước truyền thống, tinh thần đoàn kết của mọingười dân Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam do Hồ Chí Minh đứng đầu,với một đường lối chính trị đúng đắn, phương thức tiến hành cuộc đấu tranhcách mạng phù hợp, đã lãnh đạo nhân dân làm nên thắng lợi của cuộc cáchmạng Tháng Tám năm 1945, giành lại độc lập, tự do sau hơn 80 năm trời nô

lệ Tiếp đó, phát huy chủ nghĩa yêu nước, ý chí quyết tâm “thà hy sinh tất cảchứ nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ”, dưới ngọn cờ độclập, tự do của Đảng do Hồ Chí Minh đứng đầu, hai cuộc kháng chiến chốngthực dân Pháp (1946-1954) và đế quốc Mỹ (1954-1975) đã giành thắng lợi.Hành trình 30 năm đấu tranh gian khổ, không quản ngại hy sinh, vì một nướcViệt Nam độc lập, hòa bình, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của nhân dân ta

là một biểu tượng sáng ngời nhất của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam trong thờiđại Hồ Chí Minh lịch sử

Tiến hành đổi mới và hội nhập quốc tế, bên cạnh những vận hội lớn,chúng ta cũng phải đối mặt với không ít khó khăn, thách thức, trong đó có sựchống phá quyết liệt của các thế lực thù địch, chiến lược “diễn biến hoà bình”,

âm mưu “tự diễn biến” trên lĩnh vực tư tưởng diễn ra ngày càng tinh vi, phứctạp Phát huy vai trò, sức mạnh tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nướctrong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, sau 27 năm đổi mới, một nướcViệt Nam hòa bình, độc lập, thống nhất đang bước vào thời kỳ đẩy mạnh côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước với cả những thuận lợi và không ít khókhăn Trên tinh thần đó, Đảng ta đã chỉ rõ: “Con đường công nghiệp hóa, hiệnđại hóa của nước ta cần phát huy những lợi thế của đất nước, tận dụng mọikhả năng phát huy nguồn lực trí tuệ và sức mạnh tinh thần của người ViệtNam làm nền tảng và động lực của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đạihóa” [12, tr.91] Theo đó, phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc, kếthợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, trong đó, việc khơi dậy và pháthuy cao độ sức mạnh tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước, “tăngcường tuyên truyền, giáo dục tinh thần yêu nước, ý thức dân tộc,

trách nhiệm và nghĩa vụ… cho mọi người” [15, tr.234], nhất là trong thế hệtrẻ nước nhà càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết Theo đó, vấn đề giáodục cho thế hệ trẻ nói chung, cho sinh viên các trường dạy nghề nói riêng vềchủ nghĩa yêu nước, nhằm giữ gìn, kế thừa, phát huy các giá trị của tư tưởng

Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước; khắc phục một số biểu hiện: lãng quênquá khứ, phai nhạt lý tưởng, thiếu hiểu biết lịch sử truyền thống dân tộc, sốngthực dụng, thờ ơ với đất nước, ít quan tâm đến lợi ích chung… là vấn đề có ýnghĩa đặc biệt quan trọng và cấp bách Với ý nghĩa đó, tôi chọn vấn đề:

“Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy nghề trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh” làm đề tài luận văn thạc sĩ, chuyên ngành Hồ Chí Minh học.

chọn, song có nhiều công trình liên quan đến đề tài, có thể đưa về 3 nhóm sau:

2.1 Nhóm các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước

Cuốn sách Hồ Chí Minh và con người Việt Nam trên đường dân giàu

nước mạnh của Phạm Văn Đồng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993,

nghiên cứu tư tưởng và con người Hồ Chí Minh với công cuộc đổi mới Tácphẩm đã khẳng định: Hồ Chí Minh là một nhà yêu nước, đồng thời là mộtchiến sĩ cộng sản, với thông điệp nổi tiếng của Người: “Không có gì quý hơnđộc lập tự do”

Cuốn sách Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam

do Đại tướng Võ Nguyên Giáp chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

1997, khẳng định truyền thống yêu nước của dân tộc đã phát triển thành chủnghĩa yêu nước Chính chủ nghĩa yêu nước đã thúc đẩy Hồ Chí Minh

ra đi tìm đường cứu nước và trở thành một trong những nguồn gốc chủ yếu của tư tưởng Hồ Chí Minh.

Cuốn sách Nhận thức cơ bản về tư tưởng Hồ Chí Minh của cố Thủ

tướng Phạm Văn Đồng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, cũng khẳngđịnh hành trang ra đi tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành là truyềnthống lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, với sức sống mãnh liệtcủa chủ nghĩa yêu nước Việt Nam Đó là một nhận thức cơ bản trong tư tưởng

Hồ Chí Minh, giúp ích cho mỗi người khi nghiên cứu chủ nghĩa yêu nước HồChí Minh trong tình hình hiện nay

Cuốn sách Chủ nghĩa yêu nước thời đại Hồ Chí Minh của Trần Xuân

Trường, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001 Với 6 chương, tác giả đi từnghiên cứu chủ nghĩa yêu nước truyền thống đến chủ nghĩa yêu nước ViệtNam trong thời đại Hồ Chí Minh Chủ nghĩa yêu nước được tác giả lý giảiqua việc nêu và phân tích những nội dung về lao động, bảo vệ Tổ quốc, chốngchủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa quốc tế

Cuốn sách Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh của Nguyễn Mạnh Tường,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, được hình thành trên cơ sở luận án tiến sĩcủa tác giả Qua kết cấu ba chương, tác giả chủ yếu tập trung nghiên cứu chủnghĩa yêu nước Hồ Chí Minh Theo tác giả thì chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh

là lý tưởng “Không có gì quý hơn độc lập tự do”; là quan niệm về nước và dân;

là quan niệm về độc lập, tự do, hạnh phúc; là quan niệm về thi đua yêu nước vàmẫu người yêu nước mới gắn liền với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.Với những nội dung trên, tác phẩm đã mang đến một giá trị to lớn không chỉ chohiện tại mà cả tương lai mai sau Theo đó, Việt Nam muốn tồn tại và giữ vữngđược bản sắc văn hóa của mình trong tình hình và nhiệm vụ của đất nước hômnay thì cần phải phát huy cao độ tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc để đoànkết, tập hợp lực lượng của toàn dân, tạo nên sức mạnh nội sinh trong sự nghiệpxây dựng đất nước, nhanh chóng đưa đất nước vượt qua nghèo nàn, lạc hậu, tiếnlên công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhằm mục tiêu dân

giàu, nước mạnh Đó còn là bảo vệ Tổ quốc gắn liền với giữ vững độc lập,chủ quyền và chế độ xã hội chủ nghĩa; là xây dựng đất nước gắn liền với kiênđịnh mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội

Cuốn sách Đến với tư tưởng Hồ Chí Minh của Trần Bạch Đằng, Nxb.

Trẻ, Hà Nội, 2004, trong đó khẳng định tư tưởng Hồ Chí Minh được ấp ủ lâudài trong cái nôi chủ nghĩa yêu nước, tắm mình sâu sắc trong tâm hồn dân tộc,

là kết tinh truyền thống hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của nhân dânViệt Nam

Cuốn sách Góp phần tìm hiểu cuộc đời và tư tưởng Hồ Chí Minh của

Đinh Xuân Lâm, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, là một tập hợp nhiềubài nghiên cứu về một số chủ đề, trong đó, có một số bài gần với hướngnghiên cứu của đề tài như “Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh- sự kết hợpbiện chứng giữa truyền thống và thời đại”, “Về con đường cứu nước của HồChí Minh”…

Cuốn sách Từ chủ nghĩa yêu nước truyền thống đến chủ nghĩa yêu

nước Hồ Chí Minh của Nguyễn Hùng Hậu, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2008 Trong cuốn sách này, tác giả khẳng định: Chủ nghĩa yêu nước Hồ ChíMinh là sự kế thừa, phát triển tất cả mọi giá trị truyền thống tốt đẹp của dântộc, trong đó chủ nghĩa yêu nước đóng vai trò nòng cốt Bên cạnh đó, chủnghĩa yêu nước Hồ Chí Minh còn là kết quả của sự tiếp thu tinh hoa văn hóanhân loại và dân tộc, sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điềukiện cụ thể của Việt Nam… Trong tất cả các yếu tố đó, chủ nghĩa yêu nướctruyền thống là cơ sở trực tiếp nhất, cốt lõi nhất

Cuốn sách Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh thời kỳ mở cửa, hội nhập

quốc tế là kết quả nghiên cứu đề tài khoa học cấp bộ, gồm hai chương, theo

đó, Chương I: “Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh”, chương II: “Phát huy chủ

nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh trong thời kỳ mở cửa, hội nhập quốc tế” Trong

đó, tác giả đã làm rõ một số khái niệm: Tình cảm yêu nước, chủ nghĩa yêunước, chủ nghĩa yêu nước truyền thống, chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh…;

hệ thống hóa nội dung cơ bản của chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam;phân tích nội dung cơ bản và vai trò của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh;phân tích cơ hội và thách thức khi Việt Nam gia nhập tổ chức Thương mại thếgiới WTO; làm rõ nội dung trong việc phát huy chủ nghĩa yêu nước Hồ ChíMinh trong thời kỳ mở cửa hội nhập quốc tế…

Dù tiếp cận ở những góc độ khác nhau, nhưng kết quả nghiên cứu củacác tác giả đi trước trong những nghiên cứu nêu trên đã giúp tôi một cách nhìntổng quan về chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh… để tôitham khảo và kế thừa có chọn lọc trong quá trình thực hiện đề tài luận văn củamình

2.2 Những bài nghiên cứu về chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh đăng trên các báo, tạp chí chuyên ngành

Nhóm các bài viết: Võ Nguyên Giáp,“Văn hóa Việt Nam - Truyền thống

cốt cách dân tộc”, Tạp chí Cộng sản, số 15, 1998; Phan Huy Lê, “Chủ nghĩa yêu nước nội lực tinh thần nền tảng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam”, Tạp chí Xưa

và nay, số 9, 1999; Nguyễn Mạnh Hưởng, “Giáo dục chủ nghĩa yêu nước truyền thống trong giai đoạn hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu lý luận, số 6, 2000; Dương Tùng, “Bác Hồ với thế hệ mai sau”, Tạp chí Tư tưởng - Văn hóa, số 11, tháng 11-2000; Dương Trung Quốc, “Tổ tiên rực rỡ- anh em hòa thuận”, Tạp chí Cộng sản, số 8, 2004; Vũ Oanh, “Học, làm, sống theo tư tưởng và tấm gương Hồ Chí Minh”, Báo Nhân dân, ngày 29- 04- 2005; Lâm Quốc Tuấn, Trần Văn Toàn, “Tư

tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức vừa hồng vừa chuyên cho thanh niên trí

thức”, Tạp chí Lý luận chính trị, tháng 10-2005; Nguyễn Thế Kiệt, “Một số giá trị đạo đức Việt Nam từ truyền thống đến Hồ Chí Minh”, Tạp chí Lý luận chính trị, tháng 7-2006; Lê Hữu Ái, Trần Quang Ánh, “Vấn đề giáo dục giá trị văn hóa truyền thống cho sinh viên trong bối cảnh hiện nay ở nước ta”, Tạp chí Khoa học

và công nghệ, Đại học Đà Nẵng, số 5 (28), 2008; Hoàng Đình Tỉnh, “Giáo dục bồi dưỡng thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay theo Di chúc của Hồ Chí Minh”, Tạp chí

Lý luận chính trị, tháng 7-2009; Trịnh Tố

Long, “Bác Hồ triết lý sống là yêu thương”, Báo Người cao tuổi, số 167 + 168,

tháng 1+ 2-2011; Mai Mộng Tưởng, “Vấn đề giáo dục và đào tạo hiện nay - suy

ngẫm từ quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh”, Tạp chí Tuyên giáo, số 10, tháng 10-2011; Phạm Minh Hạc, “Triết lý giáo dục Hồ Chí Minh”, Tạp chí Cộng sản, số 828, tháng 10-2011; Nguyễn Lân Dũng, “Hồ Chí Minh- Một dân tộc dốt

là một dân tộc yếu”, Tạp chí Mặt trận, tháng 11-2011; Nguyễn Đình Bắc, “Tư

tưởng Hồ Chí Minh về phương pháp nêu gương trong giáo dục đạo đức cho

thanh niên hiện nay”, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, tháng 1- 2012…

Nhóm các bài viết này đã đi sâu, phân tích, đánh giá, làm sáng tỏ giá trịmột số nội dung cơ bản của chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh.Đồng thời, trong một số công trình, các tác giả đã khẳng định giáo dục chủnghĩa yêu nước, góp phần xây dựng và rèn luyện đạo đức cách mạng là yêucầu cần thiết Từ đó, đưa ra các giải pháp nhằm xây dựng, bồi dưỡng chủnghĩa yêu nước, để từ đó giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho các giai tầng trong

xã hội nói chung và tầng lớp thanh niên, sinh viên các trường đại học, caođẳng, trung học chuyên nghiệp nói riêng Những kết quả nghiên cứu này giúptôi cách tiếp cận những vấn đề có liên quan đến nội dung của luận văn

2.3 Một số đề tài khoa học, luận văn thạc sĩ đề cập vấn đề giáo dục chủ nghĩa yêu nước

Luận văn thạc sĩ: “Tìm hiểu quan điểm của Hồ Chí Minh về chủ nghĩa

yêu nước” của Nguyễn Mạnh Tường (2000- Học viện Chính trị quốc gia Hồ

Chí Minh), với những nội dung về chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí

Minh… Luận văn thạc sĩ: “Giáo dục chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh cho

thanh niên tỉnh Thanh Hóa trong thời kỳ đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” của Hoàng Văn Lực (2007- Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí

Minh) Qua luận văn, tác giả góp phần làm sáng tỏ thêm những vấn đề cơ bản trong nghiên cứu chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh, làm rõ vai trò của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh trong hình thành nhân cách cho thanh niên tỉnh

Thanh Hóa hiện nay Luận văn tốt nghiệp: “Giáo dục chủ nghĩa yêu nước Hồ

Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Bắc Ninh trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” của Ngô Xuân Dương (2009-

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh ) Trong luận văn, tác giả góp phầnlàm rõ khái niệm, nội dung chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh và thực trạngcủa công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh cho học sinh trunghọc phổ thông tỉnh Bắc Ninh hiện nay Trên cơ sở đó, đề xuất phương hướng

và những giải pháp cơ bản để nâng cao hiệu quả công tác giáo dục chủ nghĩayêu nước Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Bắc Ninh nóiriêng và góp phần đối với công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minhcho học sinh trung học phổ thông cả nước

Những luận văn trên đã góp phần giúp tôi hiểu rõ hơn về đặc điểm, nộidung và ý nghĩa của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh, cũng như thực trạng

và việc cần thiết phải đẩy mạnh công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước chohọc sinh, sinh viên và thanh thiếu niên trong cả nước hiện nay

Khảo sát các nhóm nghiên cứu chúng tôi thấy, những công trình này đãđưa ra, phân tích bản chất khái niệm “chủ nghĩa yêu nước”, chỉ ra những lĩnhvực biểu hiện của nó, những đặc điểm và nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh vềchủ nghĩa yêu nước Trong đó, có công trình còn phân tích chủ nghĩa yêunước của những nhóm xã hội cụ thể; chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng HồChí Minh trong thời kỳ đổi mới và hội nhập… từ đó, nhấn mạnh việc cần thiếtphải giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên Việt Nam theo tư tưởng vàtấm gương đạo đức của Người Tuy nhiên, chưa có công trình chuyên biệt nàogiải quyết những nội dung như đề tài tôi đã lựa chọn, song những kết quảnghiên cứu đó là cơ sở, tư liệu quan trọng giúp tôi giải quyết những vấn đềliên quan của luận văn

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước và ể giáo dục chủnghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy nghề ở Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Trình bày khái niệm, nội dung chủ nghĩa yêu nước từ truyền thống đến tư tưởng Hồ Chí Minh

- Đánh giá thực trạng công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinhviên các trường dạy nghề qua khảo sát thực tế ở hai trường nêu trên

- Nội dung, phương hướng và những giải pháp chủ yếu để nâng caochất lượng giáo dục chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh cho sinh viêncác trường dạy nghề ở Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đạihóa đất nước

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được triển khai trên nền tảng của lý luận chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về chủ nghĩa yêu nước,giáo dục chủ nghĩa yêu nước

-9

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử;

- Phương pháp lôgic, thống kê, phương pháp so sánh tổng hợp;

- Phương pháp điều tra xã hội học, phương pháp thu nhập, phân tích số liệu;

- Kết hợp các phương pháp nêu trên

6 Đóng góp của luận văn

- Kết quả của luận văn góp phần làm rõ lý luận của Hồ Chí Minh về chủnghĩa yêu nước; góp phần đánh giá thực trạng công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nướccủa sinh viên các trường dạy nghề ở Việt Nam; đề xuất nội dung, phương hướng vànhững giải pháp có tính khả thi để nâng cao chất lượng giáo dục chủ nghĩa yêu nướctheo tư tưởng Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường dạy nghề ở Việt Nam trong thời

kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc tuyên truyền,giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên Việt Namtrong hệ thống nhà trường, hệ thống Đoàn, Hội thanh niên cấp cơ sở và hệ thốngBan Tuyên giáo các cấp

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụlục, luận văn gồm 2 chương, 4 tiết

Chương 1

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHỦ NGHĨA YÊU

NƯỚC 1.1 Chủ nghĩa yêu nước truyền thống

1.1.1 Một số khái niệm

* Nước

Một trong những khái niệm đầu tiên khi nói về chủ nghĩa yêu nước làkhái niệm “nước” “Nước” theo Từ điển Tiếng Việt là “vùng đất trong đónhững người thuộc một hay nhiều dân tộc cùng sống chung dưới một chế độchính trị - xã hội và cùng thuộc một nhà nước nhất định” [77, tr.959]

Còn “nước” được luận giải trong cuốn sách Từ chủ nghĩa yêu nước

truyền thống đến chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh như sau:

Thứ nhất, ở khía cạnh thiên nhiên, địa lý, nước chỉ non sông, giang sơn

gấm vóc, lãnh thổ với biên giới cương vực rạch ròi (chỉ đất nước)

Thứ hai, nếu chỉ có thiên nhiên, mảnh đất thuần túy không thôi, thì

cũng chưa thể gọi là “nước”, muốn có nước phải có những tộc người sốngtrên đó và quan hệ giữa họ với nhau Bởi vậy nước còn chỉ tộc người, dân tộc

và sự đoàn kết giữa các dân tộc

Thứ ba, cụ thể hơn nữa, phải có những con người - chủ nhân đứng trên

mảnh đất này, nên “nước” còn bao gồm những con người, người dân…, nhândân, cái mà ở nước Việt Nam gọi là đồng bào, con người nắm chủ quyền trênlãnh thổ của mình

Thứ tư, từ con người hình thành nên gia đình, xã hội với những thiết

chế chính trị của mình, bởi vậy, “nước” còn bao gồm cả làng, xã, quê hương,quốc gia, Tổ quốc, các tầng lớp, giai cấp với những chế độ chính trị xã hộinhất định trong mỗi thời kỳ

Thứ năm, một trong những yếu tố không thể thiếu để tạo nên một diện

mạo đất nước, đó là văn hóa, bởi vậy, “nước” còn bao gồm cả những phongtục tập quán, truyền thống, lịch sử…

Năm yếu tố trên liên hệ mật thiết với nhau, nếu thiếu một trong nămyếu tố thì khó có thể gọi là “nước” [27, tr.10].

Như vậy, “nước” bao gồm tổng hòa những yếu tố đất nước, dân tộc,con người, nhân dân, quê hương, quốc gia, Tổ quốc, văn hóa (ngôn ngữ,phong tục, tập quán, lịch sử, truyền thống)

Nếu nước là tổng hòa các mối quan hệ về dân tộc, con người, quê hương, Tổ quốc… luôn gắn tình yêu của mỗi con người với quê hương, Tổ quốc, thì “yêu nước” theo V.I.Lênin là “một trong những tình cảm sâu sắc nhất được củng cố qua hàng trăm năm, hàng nghìn năm tồn tại của các Tổ quốc biệt lập” [80, tr.226] Như vậy, yêu nước mang tính phổ biến của nhân dân các quốc gia, các dân tộc trên thế giới Yêu nước là tình cảm yêu quý, gắn bó, tự hào về quê hương, đất nước và tinh thần sẵn sàng đem hết tài năng, trí tuệ của mình phục vụ lợi ích của Tổ quốc, biểu hiện cụ thể là: Tình cảm gắn bó với quê hương đất nước; tình thương yêu đối với đồng bào, giống nòi, dân tộc; niềm tự hào dân tộc chính đáng; đoàn kết, kiên cường, bất khuất chống giặc ngoại xâm, để bảo vệ chủ quyền dân tộc và nền độc lập tự do của Tổ quốc; cần cù và sáng tạo trong lao động để xây dựng, phát triển nền văn hóa dân tộc và xây dựng đất nước ngày càng giàu đẹp.

Với ý nghĩa đó, ở Việt Nam, nói đến yêu nước đồng nghĩa với yêu tổnghòa những yếu tố nói trên, hòa thành một khối thống nhất: “Yêu nước là yêunon sông; yêu con người, dân tộc, nhân dân, đồng bào; yêu quê hương, Tổquốc; yêu những truyền thống quý giá của cha ông Yêu nước không chỉ trênlời nói mà phải bằng hành động để bảo vệ, phát huy, phát triển chúng lênthành một tầm cao mới, không chỉ bằng tình cảm nồng nàn mà còn bằng lý trísáng suốt trong bảo vệ và phát triển giá trị, tình cảm yêu nước” [27, tr.13]

Cao hơn khái niệm “nước” và “yêu nước”, đó là “chủ nghĩa yêu nước”

Từ điển Tiếng Việt giải thích: “Chủ nghĩa yêu nước là lòng yêu tha thiết đối với

Tổ quốc của mình thường được biểu hiện ở tinh thần sẵn sàng hy sinh vì Tổ

quốc” [77, tr.241] Cách giải nghĩa này mới chỉ đề cập đến khía cạnh tình cảm.

Còn trong Từ điển Triết học: “Chủ nghĩa yêu nước” là nguyên tắc đạo đức và

chính trị, một tình cảm xã hội mà nội dung là tình yêu và lòng trung thành đốivới Tổ quốc, là lòng tự hào về quá khứ và hiện tại của Tổ quốc, ý chí bảo vệnhững lợi ích của Tổ quốc [74, tr.172] Cách giải thích này có sự tương đồng với

khái niệm Từ điển Bách khoa Việt Nam nêu: “Chủ nghĩa yêu nước là nguyên tắc

đạo đức và chính trị mà nội dung là tình yêu, lòng trung thành, ý thức phục vụ

Tổ quốc… cùng với sự hình thành dân tộc và nhà nước, chủ nghĩa yêu nước từchỗ chủ yếu là một trong những tâm lý xã hội, đã trở thành hệ tư tưởng Nó trởthành lực lượng tinh thần vô cùng mạnh mẽ, động viên mọi người đứng lên bảo

vệ Tổ quốc chống lại mọi cuộc xâm lược Chủ nghĩa yêu nước chân chính thểhiện lòng trung thành với Tổ quốc vì lợi ích của dân tộc, của nhân dân, bảo vệ sựsinh tồn của dân tộc và đấu tranh cho sự phồn vinh của đất nước” [28, tr.518]

Như vậy cũng có thể hiểu: “Chủ nghĩa yêu nước là sự phát triển đếnđỉnh cao của lòng yêu nước, là sự kết hợp chặt chẽ giữa tình cảm yêu nướcnhiệt thành và một hệ thống các tư tưởng về tình yêu, lòng trung thành với Tổquốc, ý thức phục vụ Tổ quốc [57, tr.21]

Những nội dung nêu trên cho thấy, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam lấyđạo lý (đạo nghĩa) yêu nước làm đầu (chủ yếu, cốt yếu, chính yếu, trụ cột).Đối với nhân dân Việt Nam, nó thể hiện ở tinh thần và hành động sẵn sàng hysinh vì nước, vì dân tộc, giống nòi, bảo vệ đất nước… chủ nghĩa yêu nướcđích thực là đạo Việt Nam [20, tr.101]

1.1.2 Chủ nghĩa yêu nước truyền thống

Chủ nghĩa yêu nước truyền thống là sản phẩm tinh thần cao quý nhấtcủa dân tộc Việt Nam, là tư tưởng và tình cảm thiêng liêng, giữ vị trí chuẩnmực cao nhất của đạo lý và đứng đầu bậc thang giá trị của dân tộc Nhưngmột trong những đặc trưng nổi bật nhất của lòng yêu nước mang bản sắc ViệtNam chính là yêu nước gắn liền với yêu hòa bình, hòa hiếu Chỉ đến khi

kẻ thù hung bạo quyết phá vỡ nền hòa bình, hòa hiếu ấy thì cả dân tộc mớibuộc phải đứng lên đấu tranh để bảo vệ giang sơn của mình Tinh thần đó đãphát huy sức mạnh trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm và là mẫu sốchung, là lực nội sinh của cộng đồng dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo

vệ đất nước Chủ nghĩa yêu nước truyền thống trong lịch sử của dân tộc ViệtNam thể hiện ở một số nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, chủ nghĩa yêu nước truyền thống được hun đúc trong quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc ta qua hàng nghìn năm lịch sử.

Theo đó, dựng nước là quá trình xác lập địa bàn lãnh thổ, tổ chức cáchình thức chính trị, kinh tế - xã hội, là xây dựng văn hóa, phong tục, lối sống,tôn giáo, đạo đức, khoa học - kỹ thuật, để đảm bảo sự sinh tồn, phát triển củacộng đồng… mà mục đích cuối cùng là làm cho đất nước cường thịnh, nhândân hạnh phúc Còn giữ nước là sự đảm bảo toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, Tổquốc không bị xâm lăng, nhân dân được hưởng thái bình; là tổ chức, chiếnđấu đánh đuổi kẻ thù xâm lược đất nước, giành lại độc lập, tự do cho nước,cho dân; là xây dựng và phát triển đất nước

Thứ hai, đó là tình yêu quê hương, đất nước và sự gắn kết cộng đồng

Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam với nền văn minhlúa nước, lấy nhà (gia đình) làm đơn vị kinh tế và làng làm cộng đồng cơ sở.Làng được coi là tập hợp của nhiều làng và vùng liên làng Nước gắn liền vớilàng và nhà Việc nhà, việc làng, việc nước là công việc chung của mọi người

Do vậy, con người Việt Nam từ cổ xưa đã sẵn có truyền thống yêu nước gắnliền với yêu nhà và yêu làng Nước hay quốc gia, dân tộc là một cộng đồnggắn bó với nhau trong lịch sử, trong cuộc sống và vận mạng chung Truyềnthuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ, Thánh Gióng… cùng với những câu ca dao

“Nhiễu điều phủ lấy giá gương; Người trong một nước phải thương nhaucùng” và “Bầu ơi thương lấy bí cùng; Tuy rằng khác giống nhưng chung mộtgiàn”… in sâu trong trái tim và tâm hồn mỗi người dân đất Việt, đã nói lêntruyền thống gắn bó và cố kết cộng đồng của con người Việt Nam

Thứ ba, là sự khẳng định chủ quyền quốc gia, lãnh thổ.

Lãnh thổ Việt Nam là nơi con người Việt Nam sinh sống, do bàn taykhối óc của bao thế hệ người Việt Nam tạo dựng nên Mọi thế lực ngoại bangđến xâm lược đều bị chống trả quyết liệt Trong hơn 900 năm (938-1858), dântộc Việt Nam đã chiến đấu không ngừng nghỉ nhằm bảo vệ chủ quyền, chốnglại sự xâm lăng của ngoại bang Chủ nghĩa yêu nước trong mỗi người dânViệt Nam được khơi dậy và phát huy, trở thành lực lượng vật chất to lớn, gópphần đánh tan các đội quân xâm lược to lớn từ phương Bắc, bảo vệ được nềnđộc lập dân tộc Từ trong đấu tranh giữ nước và xây dựng đất nước, nhân dân

ta thấy rõ rằng, chỉ có đoàn kết và gắn bó thành một khối thống nhất dưới một

sự chỉ huy chung mới đánh bại được kẻ thù, giữ vững độc lập và xây dựng xãhội phồn vinh Đó là bài học sâu sắc của lịch sử Có thể nói, đây là giai đoạnchủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam phát triển mạnh mẽ Ở thế kỷ XI,biểu hiện sinh động của chủ nghĩa yêu nước là lời tuyên bố “Nam quốc sơn

hà, Nam đế cư” (Lý Thường Kiệt), và đến đầu thế kỷ XV, đó lại chính là lờikhẳng định nguyên lý ngang hàng với phương Bắc về văn hiến, lãnh thổ,phong tục, lịch sử, nhân tài…trong Bình Ngô Đại cáo của Nguyễn Trãi:

“Xét như nước Đại Việt ta,

Thật là một nước văn hiến,

Bờ cõi sông núi đã riêng,

Phong tục Bắc Nam cũng khác,

Trải Triệu, Đinh, Lý, Trần nối đời dựng nước,

Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên đều chủ một phương,

Tuy từng lúc mạnh yếu khác nhau,

Mà hào kiệt không bao giờ thiếu” [69, tr.63]

Không chỉ có vậy, lời Quang Trung khích lệ tướng sĩ ở Tam Điệp trướckhi tiến công tiêu diệt quân Thanh cũng thể hiện rõ tinh thần và lòng yêu nướccủa nhân dân ta thời kỳ đó:

“Đánh cho để dài tóc,

Đánh cho để đen răng,

Đánh cho nó chích luân bất phản,

Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn,

Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ” [37, tr.353]

Thứ tư, là thái độ kiên cường bất khuất trước kẻ thù.

Cùng đó, tiếng thét hiên ngang “Ta thà làm ma nước Nam còn hơn làmvương đất Bắc” của Trần Bình Trọng (thế kỷ XIII) trước quân Nguyên; câunói nổi tiếng “đầu có thể chặt nhưng tóc không thể cắt” của Lê Quýnh (thế kỷthứ XVIII) trước quân Thanh; đó là Yết Kiêu một mình cắm thuyền đợi chủtướng Trần Hưng Đạo mặc dù quân giặc đã đuổi đến nơi; là Lê Lai liều mìnhcứu chủ soái Lê Lợi và biết bao những anh hùng đã hi sinh tính mạng cá nhân,

vì nghĩa lớn của dân tộc đã không chỉ là tình cảm, bổn phận và trách nhiệmcủa mỗi con người Việt Nam trước vận mệnh dân tộc, mà còn là hành động xảthân vì nghĩa lớn Chính lòng yêu nước của mỗi người dân Việt Nam, tinhthần yêu nước của dân tộc trong cuộc chiến đấu chống ngoại xâm là lời đápcho những thắng lợi của quân dân ta trong tình thế so sánh lực lượng vô cùngchênh lệch

Thứ năm, đó là đường lối chính trị thân dân, hướng vào dân, lấy dân làm gốc Yêu nước, thương dân là nét đặc sắc của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

truyền thống Trước họa xâm lăng, yêu nước là giành độc lập cho nước và cứudân thoát khỏi lầm than, cơ cực Khi đất nước thanh bình, yêu nước được thểhiện trong đường lối chính trị “thân dân” của các triều đại từ Khúc Hạo đếnNgô Quyền trở về sau Với Khúc Hạo, việc phục vụ, chăm lo sao cho dân cóđược đời sống yên vui là đường lối chính trị có mục đích cao đẹp, đúng đắnhợp lòng dân; với Hưng Đạo Vương - Trần Quốc Tuấn, thì “khoan thư sứcdân để làm kế sâu rễ, đó là thượng sách giữ nước”; với “Đại Cáo Bình Ngô”của Nguyễn Trãi, thì “việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”, “lấy đại nghĩa để thắnghung tàn”, “lấy khoan hồng để bụng hiếu sinh”, “lấy toàn dân, cốt cho dânđược yên nghỉ”…

Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược Việt Nam Sự thống trị của chủnghĩa thực dân Pháp với chính sách cai trị hà khắc về chính trị, kinh tế, vănhóa, xã hội đã dẫn đến sự phân hóa giai cấp và các tầng lớp khác trong xã hội.Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam tiếp tục được thử thách và trải nghiệm thôngqua những phong trào đấu tranh yêu nước Đó là, phong trào Cần Vương vớimục tiêu “phò vua, cứu nước”, đánh đuổi ngoại xâm, khôi phục chế độ cũ,song đã thất bại, bởi chế độ phong kiến đã suy tàn, lỗi thời về mặt lịch sử.Con đường “Đông Du” dựa vào Nhật đánh Pháp của Phan Bội Châu, cũngkhông giải phóng được dân tộc, vì đó chẳng khác gì “đưa hổ cửa trước, rướcbeo cửa sau” Con đường giành độc lập cho dân tộc theo xu hướng cải lươngcủa Phan Châu Trinh (dựa vào Pháp đánh đổ nền quân chủ, xây dựng nền dânchủ) chẳng khác gì “đến xin giặc rủ lòng thương” cũng không thu được kếtquả Con đường cứu nước có ý thức tư sản rõ rệt theo Việt Nam Quốc dânĐảng của Nguyễn Thái Học không triệt để, không chú ý xây dựng lực lượngcách mạng trong quần chúng, tổ chức thiếu chặt chẽ, hoạt động theo phươngchâm “không thành công cũng thành nhân” đã thất bại Cuộc khởi nghĩa nôngdân Yên Thế của người anh hùng Hoàng Hoa Thám kéo dài trong vòng 30năm, mang tính tự phát, tính thiếu triệt để, chưa thoát khỏi sự chật hẹp củamột cuộc khởi nghĩa phong kiến, chỉ giới hạn trong phạm vi địa phương, chưaphát động được lòng yêu nước và sức ủng hộ nhiệt liệt của nhân dân cả nướccũng bị dìm trong tan tác… Sau này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận địnhrằng: phong trào khởi nghĩa Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo mang

“cốt cách phong kiến” và chính vì hạn chế ấy, đặt trong bối cảnh Việt Namlúc đó, phong trào khởi nghĩa không thể không thất bại trước sức tấn công dồndập và ác liệt của kẻ thù là thực dân Pháp đang ở trong thế áp đảo

Những minh chứng nêu trên cho thấy, cho đến trước khi Đảng Cộng sảnViệt Nam ra đời, cha ông ta đã phát huy cao độ tinh thần yêu nước, ý thức dân

tộc và chủ nghĩa yêu nước truyền thống, đấu tranh bảo vệ giang sơn, xây dựng

và phát triển đất nước Chúng ta có quyền tự hào về di sản tư tưởng của dântộc ta, trong đó có chủ nghĩa yêu nước truyền thống Song, những minh chứng

ấy, nhất là các phong trào đấu tranh yêu nước chống Pháp những năm cuối thế

kỷ XIX đầu thế kỷ XX cũng cho thấy rằng, các phong trào đấu tranh yêu nướccủa nhân dân ta tuy có khác nhau về hình thức, mức độ chống thực dân Pháp,nhưng cũng không thoát khỏi những sai lầm, hạn chế cơ bản, đó là: (1) Khôngnhận thức rõ kẻ thù dân tộc là chủ nghĩa thực dân, bản chất thời đại quốc tế làchủ nghĩa tư bản và những đặc trưng của nó (2) Khi thời đại thay đổi nhưngmục tiêu cách mạng vẫn hướng theo con đường cách mạng dân chủ tư sảnkiểu phương Tây, không đáp ứng được lợi ích căn bản và nguyện vọng củaquần chúng nhân dân (3) Không nhận thức rõ được lực lượng và động lựccách mạng đông đảo nhất là công nhân, nông dân…do đó, phong trào khônglôi cuốn, phát huy được sức mạnh của lực lượng cơ bản này

Diễn ra rất sôi nổi, nhiệt huyết, các phong trào yêu nước cuối thế kỷ XIX,đầu thế kỷ XX chứng tỏ tinh thần yêu nước mãnh liệt và khát khao giải phóngdân tộc của nhân dân Việt Nam đã được khơi dậy, phát huy, song vì thiếu mộtđường lối cách mạng đúng đắn, cho nên các phong trào đó thất bại Sự xuất hiệncủa Nguyễn Ái Quốc, việc Người đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, lựa chọn conđường giải phóng dân tộc theo quỹ đạo cách mạng vô sản đã đưa lịch sử dân tộc,chủ nghĩa yêu nước truyền thống bước sang một trang mới

1.2 Một số nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước

1.2.1 Quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước

Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước bắt nguồn từ lòng yêunước, tinh thần cần cù lao động, anh dũng chiến đấu trong dựng nước và giữnước, truyền thống đoàn kết, sống có tình, có nghĩa, nhân ái Việt Nam, trong đóchủ nghĩa yêu nước truyền thống là dòng chủ lưu Đó là mỗi khi Tổ quốc bị xâm

lăng, tinh thần yêu nước của mỗi người dân việt Nam lại sôi nổi, nó kết thànhmột làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, “nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khókhăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” [47, tr.171].

Mang trong mình truyền thống nồng nàn yêu nước của người dân ViệtNam, khát khao muốn tìm con đường giải phóng đất nước khỏi ách thống trịcủa ngoại xâm, người thanh niên Nguyễn Tất Thành đã rời Tổ quốc, bôn batìm đường cứu nước Mối quan tâm đầu tiên và chủ yếu của Hồ Chí Minh khi

ra đi tìm đường cứu nước cũng như trong suốt quá trình hoạt động về sau nàychính là “độc lập cho Tổ quốc tôi, tự do, hạnh phúc cho đồng bào tôi, đó là tất

cả những điều tôi hiểu, đó là tất cả những điều tôi muốn” như Người từng nói.Trong những năm tháng gian nan ấy, lòng yêu nước chi phối suy nghĩ, hànhđộng của Người, giúp Người vượt qua mọi khó khăn, đồng thời là cơ sở tưtưởng dẫn Người đến với chủ nghĩa Mác - Lênin Sau này, Hồ Chí Minhkhẳng định: “Lúc đầu, chính chủ nghĩa yêu nước, chứ chưa phải là chủ nghĩacộng sản đã đưa tôi tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba” [51, tr.128]

Với Hồ Chí Minh, tư tưởng yêu nước sớm được hình thành không phải làmột ý niệm mơ hồ, trừu tượng, mà bắt nguồn từ tình thương yêu nhân dân sâusắc, niềm tự hào về truyền thống yêu nước, quật cường của dân tộc Ở Người,yêu nước gắn liền với thương dân, nghĩa nước gắn chặt với tình dân, tình dân làcái gốc của nghĩa nước Ở Người, trung với nước, hiếu với dân, là hai mặt khôngthể tách rời nhau Người không chỉ thông cảm sâu sắc với đời sống lầm than, khổcực của quần chúng nhân dân trên đất nước mình mà là tất cả những ngườinghèo khổ, những người lao động bị bóc lột ở tất cả những nơi mà Người đã điqua: “Chính do sự cảm thông, yêu thương những người cùng khổ và lòng cămghét bọn tư bản, đế quốc, thực dân mà tình cảm và ý thức giai cấp ở Người từngbước được nảy nở Người đau xót trước nỗi thống khổ của nhân dân lao độngtrên khắp thế giới, kể cả nhân dân lao động Pháp” [73, tr.48] Người đau nỗi đaucủa họ, đứng về phía họ, tìm cách giúp họ thoát khỏi bị bóc lột, thoát khỏi nghèonàn, lạc hậu và mọi nỗi khổ đau do chủ nghĩa thực dân, đế quốc gây nên Tinh

thần yêu nước, thương dân của Hồ Chí Minh khác về chất với tinh thần “dân

vi quý” của các nhà yêu nước thuộc các giai cấp thống trị trước đây trong lịch

sử Khác ở chỗ, khái niệm “dân” của Hồ Chí Minh bao hàm một nội dung giaicấp cụ thể, chỉ rõ thành phần chủ yếu chiếm tuyệt đại đa số trong “dân” lànhân dân lao động Đồng thời cũng khác ở chỗ, tình cảm yêu dân của Hồ ChíMinh không phải là tình cảm của người bên trên nhìn xuống phía dưới Theo

Hồ Chí Minh, yêu dân thì phải làm công bộc, làm đày tớ trung thành của dân,tin yêu, lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của dân, hết lòng, hết sức phục vụnhân dân… Tình yêu thương đó xuất phát từ niềm tin tưởng vô bờ bến vàosức mạnh của quần chúng nhân dân trên tinh thần: “Công nông là gốc cáchmạng”, “công nông là người chủ cách mạng” [43, tr.266]

Khi được đọc Sơ thảo những Luận cương của Lênin về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa, Người đã vui mừng đến phát khóc lên Người nhận thấy ở đó con đường cứu nước, con đường giải phóng dân tộc đúng đắn qua những luận

điểm của Lênin: “Trong chính sách của Quốc tế Cộng sản về vấn đề dân tộc vàvấn đề thuộc địa phải là làm cho giai cấp vô sản và quần chúng lao động của tất

cả các dân tộc và các nước gần gũi nhau để tiến hành cuộc đấu tranh cách mạngchung nhằm lật đổ bọn địa chủ và giai cấp tư sản Bởi vì có sự gần gũi ấy mớiđảm bảo việc chiến thắng chủ nghĩa tư bản, nếu không có chiến thắng đó thìkhông thể thủ tiêu được ách áp bức dân tộc và tình trạng bất bình đẳng” [80,tr.199] Chính chủ nghĩa yêu nước chân chính, khát khao với độc lập, tự do củadân tộc là cơ sở tốt đẹp để Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh tin theo Lênin, tintheo Quốc tế thứ ba, trở thành người cộng sản Việt Nam đầu tiên khi bỏ phiếután thành Quốc tế thứ III của Lênin tại Đại hội Tua, tháng 12-1920

Dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác- Lênin, Hồ Chí Minh đã vận dụngsáng tạo những nguyên lý của học thuyết cách mạng, khoa học và tiên tiến củathời đại vào việc xác định đường lối, hoạch định con đường và biện pháp cứunước, giải phóng dân tộc Với Nguyễn Ái Quốc, lòng yêu nước có nghĩa làyêu Tổ quốc, yêu đồng bào, yêu giai cấp công nhân và nhân dân lao động

cần lao trên toàn thế giới Theo đó, đấu tranh giải phóng dân tộc phải gắn vớiđấu tranh giải phóng giai cấp, chủ nghĩa yêu nước phải kết hợp với chủ nghĩaquốc tế vô sản…

Đi theo con đường cách mạng vô sản của chủ nghĩa Mác- Lênin, theohọc ở trường Đại học Phương Đông của Quốc tế cộng sản, song Hồ Chí Minh

không rập khuôn, giáo điều Ngay từ năm 1924, trong báo cáo về Bắc Kỳ,

Trung Kỳ và Nam Kỳ, khi phân tích xã hội Việt Nam thuộc địa nửa phong

kiến, đã chỉ ra mâu thuẫn giữa dân tộc với thực dân, đế quốc; nông dân với

giai cấp tư sản, địa chủ… đồng thời nhận thấy rằng, giai cấp công nhân tuy bénhỏ nhưng có sứ mệnh và tiền đồ thật to lớn, đó là giai cấp lãnh đạo cáchmạng Tuy nhiên, để hoàn thành được sứ mệnh của mình, giai cấp công nhânViệt Nam phải thành lập được chính Đảng cách mạng chân chính, có đườnglối chiến lược, sách lược đúng đắn, thực hiện liên minh với giai cấp nông dân

và các giai tầng khác trong xã hội trong đó liên minh công - nông là nòng cốt,nhằm phát huy sức mạnh nội lực của tinh thần yêu nước trong mỗi người dânViệt Nam yêu nước Theo đó, muốn thực hiện “dân tộc cách mệnh, trước hếtphải có “Đảng cách mệnh, để trong thì vận động và tổ chức dân chúng ngoàithì liên lạc với dân tộc bị áp bức và vô sản giai cấp mọi nơi” [43, tr.267] Và

“Ai mà bị áp bức càng nặng thì lòng cách mệnh càng bền, chí cách mạng càngquyết” [43, tr.268], cho nên để đấu tranh giành lại độc lập, tự do, để chống lạiách thống trị của thực dân Pháp và bọn phong kiến tay sai, thì “công nông làngười chủ cách mệnh” Hồ Chí Minh cho rằng “chủ nghĩa dân tộc là động lựccủa đất nước” của các nước thuộc địa ở phương Đông và ở đó, chủ nghĩa yêunước và tinh thần dân tộc đã làm cho sự xung đột về quyền lợi được giảmthiểu, bởi dù là địa chủ hay nông dân, người buôn hay cu li thì họ đều làngười nô lệ mất nước Bởi thế “chủ nghĩa dân tộc đã luôn luôn thúc đẩy cácnhà buôn An Nam cạnh tranh với người Pháp và người Trung Quốc; nó đãthúc giục thanh niên bãi khoá, làm cho những nhà cách mạng trốn sang NhậtBản và làm vua Duy Tân mưu tính khởi nghĩa năm 1917”[ 42, tr.466]

Hồ Chí Minh là người đi nhiều, học hỏi nhiều, song cũng là người hiểusâu sắc cấu trúc kinh tế, văn hoá, xã hội và những mâu thuẫn nội tại trong lòng

xã hội Việt Nam, nên không phải ngẫu nhiên, Người đề cao giá trị truyền thốngcủa chủ nghĩa yêu nước Không chỉ coi “chủ nghĩa dân tộc là một động lực lớncủa đất nước”, Người còn khẳng định: Cuộc đấu tranh giai cấp ở phương Đôngkhông gay gắt bằng phương Tây Bởi rằng, ở các nước thuộc địa nói chung và

ở Đông Dương nói riêng, dù là ai, thuộc giai tầng nào (trừ những bọn phảnđộng bán nước), thì họ đều là những người dân bị mất nước, họ đều có tinh thầnyêu nước Vì vậy, “Học trò, nhà buôn nhỏ, điền chủ nhỏ cũng bị tư bản áp bức,song không cực khổ bằng công nông; 3 hạng ấy chỉ là bầu bạn cách mệnh của côngnông thôi” [43, tr.266]

Đồng thời, từ thực tiễn những thất bại của các phong trào đấu tranh yêunước những năm đầu thế kỷ XX, Hồ Chí Minh hiểu rất rõ rằng, để giải phóngdân tộc, không thể đi theo con đường cách mạng của các vị tiền bối như hai

nhà chí sĩ họ Phan, như Hoàng Hoa Thám…, càng không thể chỉ là gửi Yêu

sách của nhân dân An Nam cho bọn trùm sỏ đế quốc Bởi vì, theo Người:

“Chỉ có giải phóng giai cấp vô sản mới giải phóng được dân tộc, cả hai cuộcgiải phóng này chỉ có thể là sự nghiệp của chủ nghĩa cộng sản và của cáchmạng thế giới”[42, tr.416]…

Theo Hồ Chí Minh, “Chiến tranh đã làm thay đổi chủ nghĩa dân tộc”thành chủ nghĩa dân tộc bản xứ, vì vậy, “người ta không thể làm gì được chongười An Nam nếu không dựa trên động lực vĩ đại và duy nhất của đời sống

xã hội của họ” [42, tr.466-467] Chủ nghĩa dân tộc bản xứ ở đây được hiểu là

ý thức yêu nước và tinh thần dân tộc Vì thế, cũng theo Người, ở Việt Namphong trào giải phóng dân tộc chỉ có sức mạnh khi phát huy được chủ nghĩayêu nước, tinh thần đoàn kết của tất cả các giai tầng trong xã hội Điều đó cónghĩa là, cuộc khởi nghĩa vũ trang ở Việt Nam “phải có tính chất một cuộckhởi nghĩa quần chúng chứ không phải một cuộc nổi loạn Cuộc khởi nghĩaphải được chuẩn bị trong quần chúng, nổ ra trong

thành phố, theo kiểu các cuộc cách mạng ở Châu Âu, chứ không phải nổ rađột ngột ở biên giới Trung Quốc, theo phương pháp của những nhà cáchmạng trước đây” [42, tr.468-469]…

Tuy nhiên, để thực hiện thắng lợi cuộc đấu tranh giải phóng, Hồ ChíMinh nhấn mạnh: Nhân dân các nước thuộc địa phải đoàn kết, tranh thủ sựđồng tình, ủng hộ giúp đỡ của giai cấp công nhân trên thế giới, phát huy cao

độ lòng yêu nước chân chính, ý chí tự lực tự cường Nhân dân thuộc địakhông thể ngồi đợi cách mạng vô sản ở chính quốc giải phóng cho mình, màphải chủ động đứng lên làm cách mạng để tự giải phóng, đồng thời góp phầnvào sự nghiệp chung của cách mạng thế giới Hai cuộc cách mạng này phảitiến hành đồng thời, tác động hỗ trợ lẫn nhau Theo đó, “Một dân tộc không tựlực cánh sinh mà cứ ngồi chờ dân tộc khác giúp đỡ thì không xứng đáng đượcđộc lập, mỗi một người cần phải hiểu rõ có tự lực mới độc lập, có tự cườngmới có tự do Muốn người ta giúp mình thì trước hết phải tự giúp lấy mìnhđã” Vì vậy, Người kêu gọi tất cả những người yêu nước phải đoàn kết lại, “vì

có đoàn kết mới có lực lượng, có lực lượng mới giành được Độc lập, Tự do”[44, tr.553] Trên cơ sở của sự tổng kết lịch sử về truyền thống dân tộc vàsáng tạo phù hợp với thực tiễn, Hồ Chí Minh đã chủ trương “phát triển tinhthần yêu nước” và “làm cho tinh thần yêu nước của tất cả mọi người đều đượcthực hành vào công việc yêu nước” [47, tr.172]…

Như vậy là, chủ nghĩa Mác - Lênin đóng vai trò to lớn trong đường lốicứu nước của Hồ Chí Minh, đồng thời ánh sáng chủ nghĩa Mác- Lênin đã bổsung và làm mới nội dung của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống.Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa yêu nước truyền thống đã vươn lênngang tầm thời đại, đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn cách mạng Việt Nam,phù hợp với xu thế của thời đại: “Ở Nguyễn Tất Thành, chủ nghĩa yêu nước

đã không chỉ dừng lại ở chủ nghĩa yêu nước truyền thống như bao nhiêungười Việt Nam yêu nước khác, kể cả những nhà yêu nước lớn đã đi trướcAnh, mà đã kết hợp với tinh thần quốc tế “bốn phương vô sản đều là anh em”,

“tinh thần yêu thương đoàn kết với các dân tộc khác” [32, tr.7-11] Đồng thời,

“ở Hồ Chí Minh, chủ nghĩa yêu nước gắn liền với chủ nghĩa quốc tế chân

chính Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” [23, tr.46]

Dưới ánh sáng chủ nghĩa Mác - Lênin, chủ nghĩa yêu nước truyền thống

đã có bước nhảy vọt về chất, mang hơi thở mới, mang đậm dấu ấn Hồ Chí Minh,thể hiện rõ trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước Vừa kế thừatruyền thống yêu nước của gia đình, của quê hương, của dân tộc, nhưng đã khác

về chất với chủ nghĩa yêu nước của các sĩ phu lớp trước, lý luận về chủ nghĩayêu nước theo quan điểm của Hồ Chí Minh mang dấu ấn sâu sắc, đậm tính nhândân, tính nhân văn, tính giai cấp Đó là tình yêu thương vô cùng rộng lớn đối vớinhân dân lao động, đối với những người cùng khổ; không chỉ giới hạn trongphạm vi quốc gia, dân tộc mà là các dân tộc trên toàn thế giới Trong sự kết hợp

ấy, chủ nghĩa Mác - Lênin được Hồ Chí Minh bổ sung cách nhìn từ phía một dântộc thuộc địa phương Đông bị áp bức, bóc lột; còn chủ nghĩa yêu nước Việt Namtruyền thống vươn lên ngang tầm thời đại dưới ánh sáng chủ nghĩa Mác - Lênin,trên lập trường giai cấp vô sản

Từ một người yêu nước tiến bộ trở thành người cộng sản, một chiến sỹcộng sản quốc tế, một lãnh tụ của phong trào giải phóng dân tộc, Hồ ChíMinh và Đảng Cộng sản Việt Nam do Người sáng lập và rèn luyện đã pháthuy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân, khơi dậy và phát huy tinh thầnyêu nước của mỗi người dân Việt Nam, kiên cường đấu tranh cách mạng vàlàm nên thành công của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 Là mộtlãnh tụ cộng sản chân chính, “người cộng sản Nguyễn Ái Quốc vẫn không hề

e ngại khi tự xưng mình là người yêu nước, vẫn sử dụng rộng rãi các kháiniệm “đồng bào”, “Tổ quốc”, vẫn chủ trương kết hợp nhuần nhuyễn chủ nghĩayêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng, chủ trương đấu tranhgiải phóng dân tộc mình đồng thời với giải phóng các dân tộc khác” [64, tr.7-11] Người đã lãnh đạo thành công cuộc cách mạng dân tộc - dân chủ - nhândân ở Việt Nam, đưa dân tộc Việt Nam tiến lên xây dựng chủ

nghĩa xã hội Từ chủ nghĩa yêu nước đến với chủ nghĩa xã hội, đó cũng chính

là con đường chủ nghĩa yêu nước truyền thống được kế thừa, bổ sung và pháttriển thành tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước Với ý nghĩa đó, tưtưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước có sự kế thừa tinh hoa của cả dântộc và nhân loại

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xãhội là mục tiêu của cách mạng Việt Nam, cả trong hiện tại và tương lai Kiênđịnh thực hiện mục tiêu đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước có

sự kết hợp nhuần nhuyễn lập trường dân tộc với lập trường giai cấp vô sảntrong bản chất và tổng thể, nhưng trong giai đoạn cách mạng giải phóng dântộc thì lợi ích dân tộc, nhiệm vụ giải phóng dân tộc được đặt lên trên hết vàtrước hết Cùng đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước luôn thủychung thống nhất với chủ nghĩa quốc tế vô sản, lý luận và thực tiễn luôn ănkhớp với nhau, giữ vững lợi ích của dân tộc mình và luôn luôn tôn trọng lợiích của các dân tộc khác

Chủ nghĩa yêu nước truyền thống được hình thành và phát triển từ lịch

sử xa xưa đến hết thời kỳ phong kiến, nhưng tư tưởng Hồ Chí Minh về chủnghĩa yêu nước được hình thành, phát triển trong thời hiện đại Do vậy, tưtưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước đề cập, giải quyết nhiều vấn đề có

ý nghĩa sống còn của dân tộc ở giai đoạn mới mà chủ nghĩa yêu nước truyềnthống chưa từng biết đến, như vấn đề đấu tranh giai cấp, cách mạng vô sản,đoàn kết dân tộc và đoàn kết quốc tế…, hoặc có nhưng bất lực, không thể giảiquyết được

Chủ nghĩa yêu nước truyền thống gắn liền với những hệ tư tưởng cũ và

bị chi phối bởi nhiều học thuyết đã lỗi thời Nhưng tư tưởng Hồ Chí Minh vềchủ nghĩa yêu nước gắn liền với hệ tư tưởng vô sản, lấy chủ nghĩa Mác -Lênin làm cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của mình Chủ nghĩa yêunước Việt Nam truyền thống vốn bao hàm sâu đậm quan điểm thân dân, nhậnthức được tầm quan trọng của vai trò con người và lực lượng nhân dân

trong cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước… nhưng không đạt đến tầm tưtưởng Hồ Chí Minh Đó là nâng con người và nhân dân lên địa vị chủ nhâncủa đất nước, tất cả vì tự do hạnh phúc của nhân dân như Người từng khẳngđịnh và thực hiện.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước, giai cấp côngnhân Việt Nam được khẳng định giữ vai trò lãnh đạo cách mạng Việt Nam.Con đường phát triển của cách mạng Việt Nam do giai cấp công nhân lãnhđạo tất yếu là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Và dưới ánh sángchủ nghĩa Mác - Lênin, giác ngộ dân tộc của chủ nghĩa yêu nước Việt Namtruyền thống đã vươn lên giác ngộ giai cấp vô sản, đấu tranh giải phóng dântộc thống nhất với đấu tranh giải phóng giai cấp Cuộc đấu tranh đó tất yếuđưa đến độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội

Từ giác ngộ dân tộc tiến lên giác ngộ giai cấp vô sản là bước nhảy vọt

cơ bản trong tư duy lý luận Hồ Chí Minh Người hiểu sâu sắc vai trò và sứmệnh lịch sử của giai cấp công nhân, đồng thời càng sâu sắc hơn trong giácngộ dân tộc, để kiên trì lý tưởng phục vụ lợi ích giai cấp công nhân và dântộc Hồ Chí Minh từng nói, trong xã hội có giai cấp và đấu tranh giai cấp, thìmỗi người đều phải theo lập trường một giai cấp nhất định và người cáchmạng phải đứng về phía giai cấp công nhân Người luôn phê phán thái độ

“đứng ngoài giai cấp”, “siêu giai cấp”, phê phán thái độ mơ hồ, không xácđịnh rõ ràng, dứt khoát quan điểm giai cấp Cũng giống như giai cấp côngnhân quốc tế, giai cấp công nhân Việt Nam thông qua chính đảng của mìnhphải định ra cương lĩnh cứu nước, giải quyết vấn đề giải phóng dân tộc khỏi

áp bức bóc lột của chủ nghĩa đế quốc là vấn đề cơ bản hàng đầu; đi đầu trongphong trào đấu tranh của nhân dân trong cách mạng giải phóng dân tộc, xâydựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Ý thức yêu nước, tinh thần dân tộc gắn liền với hệ tư tưởng vô sản, dướiánh sáng chủ nghĩa Mác - Lênin là đặc điểm xuyên suốt của chủ nghĩa yêu nước kiểumới Chủ nghĩa yêu nước truyền thống kết hợp với chủ nghĩa Mác - Lênin

thực sự là một đặc điểm lớn của tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêunước Trong đó, đặc điểm chính là thống nhất lập trường dân tộc với lậptrường giai cấp vô sản, độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa yêunước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng, nhằm thực hiện sự nghiệpgiải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước có những nét riêng biệt

so với chủ nghĩa yêu nước gắn với hệ tư tưởng phi vô sản Những nét riêngbiệt ấy, một mặt là do hệ tư tưởng chi phối, mặt khác là do truyền thống dântộc, điều kiện lịch sử cụ thể của cuộc đấu tranh chi phối và điều hết sức quantrọng là do tư duy lý luận, phẩm chất riêng của cá nhân Hồ Chí Minh quyếtđịnh Trong quá trình lãnh đạo sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xâydựng một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, tự do, thống nhất và đi lên chủnghĩa xã hội, Hồ Chí Minh đã kế thừa, phát triển chủ nghĩa yêu nước truyềnthống, đồng thời phát huy vai trò của nó trong tiến trình đấu tranh cách mạngphù hợp với điều kiện cụ thể của nước nhà

1.2.2 Một số nội dung cơ bản

Một là, khát vọng, tinh thần và ý chí “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”.

Độc lập dân tộc là mục tiêu cao cả, là giá trị tinh thần quý nhất của người Việt

Nam, là sự thể hiện tập trung của chủ nghĩa yêu nước và ý chí tựlực tự cường Việt Nam Trong lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữnước, nhân dân Việt Nam đã phải chiến đấu với nhiều kẻ thù xâm lược tànbạo, để bảo vệ giang sơn, bờ cõi Hành trình đấu tranh đầy gian khó đó đã hunđúc khát vọng độc lập, tự do, ý chí đấu tranh bất khuất để bảo vệ độc lập, tự

do của dân tộc

Tiêu biểu cho ý chí và khát vọng của cả dân tộc, Hồ Chí Minh đã dành cảcuộc đời mình, nỗ lực hoạt động vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng giaicấp, giải phóng con người và mưu cầu hạnh phúc cho nhân dân Trong lao tù nhàgiam của chế độ Tưởng Giới Thạch (8-1942 đến 9-1943), Hồ Chí Minh viết:

“Trên đời ngàn vạn điều cay đắng; Cay đắng chi bằng mất tự do” Năm 1945,

thay mặt Chính phủ lâm thời và toàn thể dân tộc Việt Nam, trong bản Tuyênngôn Độc lập, Người trịnh trọng tuyên bố trước thế giới khát vọng và quyết tâmcủa nhân dân cả nước: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do, độc lập và thật

sự đã trở thành một nước tự do, độc lập Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đemtất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độclập ấy” [44, tr.557] Tiếp đó, khi thực dân Pháp trở lại xâm lược nước ta, hòngđặt ách nô lệ lên dân ta một lần nữa, Người kêu gọi: “Chúng ta thà hy sinh tất cả,chứ nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ” [45, tr.480] Khi cảnước tiến hành cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Hồ Chí Minh khẳng định:

“Không có gí quý hơn độc lập tự do Đến ngày thắng lợi nhân dân ta sẽ xây lạiđất nước đàng hoàng hơn, to đẹp hơn!” [53, tr.108] Đó chính là khát vọng, là sựkhẳng định ý chí đấu tranh cho độc lập, tự do của nhân dân ta, đồng thời cũng là

sự khẳng định chân lý của thời đại

“Không có gì quý hơn độc lập tự do” là một nội dung cơ bản trong tưtưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước Với ý nghĩa đó, theo Hồ ChíMinh: Nước độc lập, người dân mới có tự do, ấm no, hạnh phúc và độc lập,thống nhất của đất nước theo Người bao giờ cũng gắn với tự do, dân chủ và

ấm no, hạnh phúc cho nhân dân, trước hết là nhân dân lao động Người đãtừng nói: “Nếu nước được độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc, tự do, thìđộc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì” [45, tr.56], “Dân chỉ biết rõ giá trị của tự

do, của độc lập khi mà dân được tự do, mặc đủ” [45, tr.512] Người từng nói,

“tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn đến tột bậc, là làm sao cho nước tahoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm

ăn, áo mặc, ai cũng được học hành” [45, tr.161] và Người đã phấn đấu khôngmệt mỏi cho ham muốn tột cùng đó Dưới sự lãnh đạo của Người, chủ trương,đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Chính phủ đã cố gắng, từngbước phấn đấu nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân lao động

Độc lập, tự do cho dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh là một nền độclập, tự do thật sự Kẻ thù của dân tộc thường dùng thủ đoạn gieo rắc ảo tưởng

về “độc lập, tự do”, rêu rao đưa lại “độc lập, tự do” cho nhân dân, nhưng thật

sự đó là “cái bánh vẽ”, chỉ là “độc lập hình thức”, “độc lập giả hiệu”, mọiquyền hành chính trị, kinh tế, đối ngoại…đều nằm trong tay bọn thực dân, dochúng toàn quyền chi phối Mong muốn giành cho được độc lập, tự do thật sự,độc lập, tự do hoàn toàn cho dân tộc Việt Nam chứ không phải thứ “độc lậpgiả hiệu”, “độc lập nửa vời”, “độc lập hình thức”, Hồ Chí Minh đã hy sinh cảđời mình, đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân cũ và mới để giành độc lập thật

sự cho đất nước

“Không có gì quý hơn độc lập tự do” không đơn giản chỉ là đánh đuổiquân xâm lược, khôi phục lại độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ cho dântộc, mà còn là xây dựng một chế độ xã hội mới, trong đó mọi quyền lực đềuthuộc về nhân dân, đem lại đời sống tự do, ấm no, hạnh phúc cho nhân dânlao động, xóa bỏ áp bức bấp công về kinh tế - xã hội; các dân tộc trong nướcbình đẳng, được tạo điều kiện để giữ gìn và phát triển bản sắc văn hóa của dântộc mình… “Không có gì quý hơn độc lập tự do” trong tư tưởng Hồ Chí Minhmang nội dung sâu sắc triệt để: độc lập - thống nhất - tự do - dân chủ, nó làmục tiêu kiên định của Người trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng

Thực tiễn cách mạng Việt Nam hơn 80 năm qua dưới sự lãnh đạo củaĐảng Cộng sản Việt Nam do Hồ Chí Minh sáng lập và rèn luyện đã chứngminh rằng, khát vọng yêu nước của Người đã trở thành lý tưởng yêu nước,thâm nhập vào con tim, khối óc và trong mọi hoạt động của mỗi người dânViệt Nam yêu nước Nó đã trở thành sức mạnh Việt Nam ở thời đại Hồ ChíMinh, vì vậy, sức mạnh của vũ lực không bao giờ khuất phục được ý chí củamột dân tộc mà lý tưởng yêu nước đã vươn tới tầm thời đại “Không có gì quýhơn độc lập tự do” là một nội dung cơ bản và xuyên suốt của tư tưởng Hồ ChíMinh về chủ nghĩa yêu nước, được hình thành trong trong tiến trình đấu tranhgiải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, phù hợp với truyền thốngcủa gia đình, quê hương, của dân tộc và xu thế của thời đại

Hai là, yêu nước gắn liền với thương dân; trung với nước, hiếu với dân Trong lịch sử dân tộc và trên thế giới, đã có biết bao tấm gương

những

lãnh tụ, anh hùng dân tộc hết lòng thương nước, thương dân…nhưng trong tưtưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước, lòng yêu nước, thương dân,thương nhân loại mang một nội dung mới, sâu sắc và toàn diện

Từng chứng kiến nỗi đau khổ của nhân dân Việt Nam và nhân dân cáccác dân tộc bị áp bức, trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước có

sự kết hợp lòng nhân ái truyền thống văn hóa Việt Nam, tư tưởng nhân nghĩa,nhân văn của phương Đông với tư tưởng “bác ái” giải phóng con người khỏithần quyền của chủ nghĩa nhân văn phương Tây, đặc biệt với chủ nghĩa nhânđạo cộng sản để hình thành ở Người một tư tưởng yêu thương con người cao

cả, yêu thương những con người cùng khổ Trên lập trường giai cấp vô sản,lòng yêu nước ở Hồ Chí Minh thể hiện sự thống nhất lợi ích của nhân dân vớilợi ích của Tổ quốc, trong đó, Người nhấn mạnh: “Yêu Tổ quốc: yêu như thếnào? Yêu là phải làm sao cho Tổ quốc ta giàu mạnh Muốn cho Tổ quốc giàumạnh thì phải ra sức lao động, ra sức tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm”[50, tr.173] và làm cho Tổ quốc giàu mạnh cũng là nhằm cho nhân dân, vìnhân dân

Hồ Chí Minh đã coi yêu nước như một chuẩn mực đạo lý cao nhất, đứngđầu bậc thang giá trị của cả dân tộc, và đòi hỏi: Yêu Tổ quốc phải gắn liền vớiyêu nhân dân, yêu chủ nghĩa xã hội, yêu lao động, yêu khoa học, yêu kỷ luật Từ

đó Hồ Chí Minh đã giải quyết một loạt vấn đề trung, hiếu, trách nhiệm, về mốiquan hệ giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, về chăm lo đời sống nhân dân, v.v thông qua những bài viết, bài nói của mình Không dừng ở lý luận, trong thựctiễn, Hồ Chí Minh đã sáng lập, xây dựng và phát triển Mặt trận Việt Minh ở khắpcác vùng miền núi xuống đồng bằng, nông thôn đến thành thị, đã tạo điều kiệnthuận lợi cho Đảng mở rộng vai trò lãnh đạo, phát huy sức mạnh tinh thần yêunước của các giai tầng trong xã hội thông qua các tổ chức Cứu quốc của ViệtMinh, góp phần không nhỏ vào thắng lợi của cuộc cách mạng Tháng Tám năm

1945 Đồng thời, tiếp tục phát huy sức mạnh của nhân dân, lòng yêu nước của

“con Rồng cháu Tiên” trong sự nghiệp kháng chiến chống thực dân Pháp và

đế quốc Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Theo Hồ Chí Minh, được làm dân của một nước độc lập, tự do là hạnhphúc lớn, nhưng không dừng lại ở đây, Hồ Chí Minh đòi hỏi phải đưa lại tự

do, ấm no, hạnh phúc cho nhân dân Chỉ có đem lại lợi ích thiết thực cho nhândân, đem lại ấm no cho nhân dân, thì nhân dân mới biết rõ giá trị của tự do,của độc lập mà tự thắp sáng ngọn lửa yêu nước trong mình

“Nước” và “dân” là hai khái niệm tương đương, có sự thống nhất,nhưng không hoàn toàn đồng nhất với nhau, nghĩa là có sự gắn bó mật thiết,chặt chẽ với nhau, nhưng cũng có những yếu tố không thuộc về nhau Khi nóiđến nước bao giờ Hồ Chí Minh cũng nói đến cộng đồng dân tộc và khẳngđịnh nghĩa đồng bào, tình ruột thịt của cộng đồng Cộng đồng đó là “conRồng cháu Tiên”, “con Lạc cháu Hồng”, có cội nguồn từ “bọc trăm trứng”,cho nên ai cũng có ít nhiều lòng ái quốc…ai cũng có trách nhiệm gánh vácmột phần Hồ Chí Minh nói: “Gia đình to là cả nước” [48, tr.60], với địnhnghĩa như vậy về nước, Người đã chỉ ra rằng đã là người Việt Nam thì dù làgiai cấp công nhân hay bất kỳ giai cấp, tầng lớp nào khác, ai nấy đều cóchung Tổ quốc Việt Nam, không có giai cấp nào là không có Tổ quốc vàkhông có nghĩa vụ, trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc Mọi người Việt Nam dẫu cókhác nhau về thành phần giai cấp, tín ngưỡng, dân tộc, nhưng vẫn có thể vàcần phải đoàn kết với nhau trong tình ruột thịt để bảo vệ Tổ quốc mình Pháttriển tinh thần yêu nước và tinh thần đoàn kết của cả dân tộc là một trongnhững nội lực quan trọng của sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, giảiphóng giai cấp và giải phóng con người Trong sự nghiệp to lớn ấy, Đảng vàChính phủ phải là người dẫn đường tin cậy của nhân dân, vì “Nếu không cónhân dân thì Chính phủ không đủ lực lượng Nếu không có Chính phủ thìnhân dân không ai dẫn đường” [45, tr.56] Vì vậy, mối quan hệ giữa Đảng,Chính phủ với nhân dân là mối quan hệ máu thịt không thể tách rời

Hồ Chí Minh là Người hết lòng yêu thương nhân dân, hiểu được tâm

tư, nguyện vọng và sức mạnh của quần chúng nhân dân, nhất là khi tình yêuthương ấy được soi rọi bởi phương pháp luận Mác - Lênin Người đã cónhững nhận định sâu sắc, đi vào bản chất sức mạnh tiềm tàng của quần chúngnhân dân Do đó, ở Người, lòng yêu thương dân gắn liền với lòng tin mãnhliệt vào sức mạnh, tính chủ động sáng tạo của nhân dân và tôn trọng nhân dân.Người khái quát: “Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân Trong thế giớikhông gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân” [49, tr.276] TheoNgười, dân chúng biết nhiều cách giải quyết vấn đề một cách mau chóng, đầy

đủ mà những người tài giỏi, những tập thể to lớn nghĩ mãi không ra Đảng vàChính phủ muốn nhân dân tin tưởng và đi theo thì cần phải luôn luôn chăm lomọi mặt đời sống của nhân dân và trung thành, kính trọng nhân dân Chăm lođời sống nhân dân có nghĩa là bồi dưỡng lực lượng nhân dân, mà bồi dưỡnglực lượng nhân dân là tăng cường sức mạnh của lực lượng cách mạng tronglực lượng quần chúng

Cùng đó, Hồ Chí Minh cũng chỉ rõ: Yêu nước, thương dân là phải trungvới nước, hiếu với dân, phải cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư Đây làphẩm chất bao trùm, quan trọng nhất chi phối các phẩm chất khác, là điểmxuất phát mang tính cách mạng “Trung” và “hiếu” là hai khái niệm cơ bản,đứng đầu trong “Tam cương” và “Ngũ luận” của đạo đức Nho giáo đã được

Hồ Chí Minh kế thừa, giữ lại ý nghĩa trách nhiệm, bổn phận của người dân,của con người trong khái niệm “trung”, “hiếu” để đưa vào nội dung mới, hoàntoàn mang tính cách mạng “trung với nước, hiếu với dân” “Trung với nước”

là trung thành với sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân, của Đảng

“Hiếu với dân” là đem lại cuộc sống “ấm no, tự do, hạnh phúc” cho nhân dân,

“thương dân, gần dân, gắn bó với dân, kính trọng lễ phép với dân, học tậpdân, dựa vào dân, lấy dân làm gốc”

Đối với cán bộ, đảng viên, Hồ Chí Minh đặt ra yêu cầu cao hơn là phải

“tận trung với nước, tận hiếu với dân”, vì cán bộ, đảng viên vừa là người lãnh

đạo, người “dẫn dắt”, nhưng lại là “đày tớ trung thành của nhân dân” “Trung vớinước, hiếu với dân” có quan hệ chặt chẽ với nhau, càng “trung với nước” baonhiêu, thì càng “hiếu với dân” bấy nhiêu và càng “hiếu với dân” bao nhiêu sẽ thểhiện được “trung với nước” cao bấy nhiêu Vì vậy, Người luôn luôn đòi hỏi mỗicán bộ, đảng viên của Đảng và Chính phủ, trước hết, “Việc gì có lợi cho dân taphải hết sức làm Việc gì có hại cho dân thì phải hết sức tránh Chúng ta phải yêudân, kính dân thì dân mới yêu ta, kính ta” [45, tr.56-57] và phải biết “đem tàidân, sức dân, của dân mà làm lợi cho dân” [46, tr.65] Yêu nước, thương dân sâusắc, trước lúc đi xa, trong bản Di chúc lịch sử, Người đề nghị miễn thuế nôngnghiệp cho nhân dân một năm, “để cho đồng bào hỉ hả, mát dạ, mát lòng, thêmniềm phấn khởi, đẩy mạnh sản xuất” [53, tr.504].

Theo Hồ Chí Minh, trong thời chiến, tinh thần yêu nước đã được pháthuy cao độ, trở thành động lực chiến thắng mọi kẻ thù xâm lược Còn trongthời bình, tinh thần đó phải được tăng cường và đẩy mạnh, để nhân nguồn sứcmạnh nội lực của dân tộc trong sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đạihóa, vì một nước Việt Nam giàu mạnh và văn minh Hồ Chí Minh là ngườihết lòng yêu thương nhân dân, vì nhân dân phục vụ, khó khăn không nản,thậm chí phải hy sinh tính mệnh cũng không từ, nên những gì thuộc về Người,

từ phẩm chất đến hành động, vẫn sống mãi trong lòng nhân dân Việt Nam,nhân dân các dân tộc yêu độc lập, tự do, hoà bình, công lý và những ngườitiến bộ trên trái đất Cuộc đời cách mạng anh hùng và tấm gương đạo đức,sống tràn đầy tình yêu Tổ quốc và nhân dân một cách tự nguyện của Ngườiđược truyền lại trong Đảng, trong nhân dân và trong trái tim những người yêu

tự do, công lý Đến khi buộc phải từ biệt thế giới này, Hồ Chí Minh cũngkhông có điều gì phải hối tiếc, “chỉ tiếc là không được phục vụ lâu hơn nữa,nhiều hơn nữa” sự nghiệp cách mạng

Ba là, vì độc lập, tự do, hạnh phúc của nhân dân.

Hồ Chí Minh đã từng nói: “Nếu nước độc lập mà dân không hưởnghạnh phúc, tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì” [45, tr.56] Điều đó