Quan niệm của lép tônxtôi về đạo đức trong tác phẩm đường sống

tôn giáo, khoa học, chính trị, triết học, nhưng nổi bật nhất là về đạo đức màtrong đó quan niệm về cái thiện, tình yêu thương, nghĩa vụ, hạnh phúc đượctrình bày cô đọng và rõ nét hơn cả

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HÀ NỘI - 2014

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Ý nghĩa và đóng góp của luận văn 10

7 Kết cấu của luận văn 10

CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH XÃ HỘI NƯỚC NGA THẾ KỶ XIX VÀ LÉP TÔNXTÔI VỚI TÁC PHẨM ĐƯỜNG SỐNG 11

1.1 Bối cảnh xã hội nước Nga thế kỷ XIX 11

1.2 Con người, sự nghiệp văn chương Lép Tônxtôi và cơ sở tư tưởng của quan niệm của ông về đạo đức 17

1.2.1 Con người Lép Tônxtôi 17

1.2.2 Sự nghiệp văn chương 21

1.2.3 Cơ sở tư tưởng của quan niệm của Lép Tônxtôi về đạo đức 25

1.3 Nội dung, đặc điểm cơ bản của tác phẩm Đường sống 29

Tiểu kết chương 1 33

CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA QUAN NIỆM LÉPTÔNXTÔI VỀ ĐẠO ĐỨC TRONG TÁC PHẨM ĐƯỜNG SỐNG 34

2.1 Cái thiện là sống cho phần hồn 34

2.2 Yêu thương không ngừng và vô bờ 42

2.3 Nghĩa vụ là sự thực hành ý nguyện của Thượng Đế 47

2.4 Hạnh phúc ở cuộc sống thiện lương 53

Tiểu kết chương 2 63

CHƯƠNG 3: NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA QUAN NIỆM LÉP TÔNXTÔI VỀ ĐẠO ĐỨC 64

3.1 Những giá trị và hạn chế của quan niệm Lép Tônxtôi về đạo đức 64

3.2 Ý nghĩa hiện thời 69

KẾT LUẬN 77

TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cho đến nay ít có nền văn học nào trên thế giới có sức hấp dẫn và ảnhhưởng lớn đến đời sống tâm hồn người Việt Nam như văn học Nga Điều này

có thể là do mối quan hệ giữa hai nước, nhưng trước hết, tự thân những tácphẩm văn học Nga đã chứa đựng những tư tưởng tiên tiến, những giá trịthẩm mỹ lớn lao, tác động mạnh mẽ và sâu sắc đến tâm tư tình cảm củangười Việt trong một giai đoạn lịch sử của đất nước, nhất là trong thời kỳchiến tranh chống đế quốc Mỹ xâm lược và xây dựng chủ nghĩa xã hội

Trong những tên tuổi ảnh hưởng lớn đến văn học Việt Nam, Lép

Tônxtôi chiếm một vị trí nổi bật Với sự ra đời của tác phẩm Đường sống,

Lép Tônxtôi sẽ còn ảnh hưởng sâu rộng không chỉ đến văn học mà còn đếnđời sống tinh thần, văn hóa xã hội nước ta, trong đó có lĩnh vực đạo đức

Văn học Nga sở hữu những tên tuổi chói lọi như Puskin, Sêkhôp,Lécmantốp, Đôstôiepski, Tuôcghênhep, Lép Tônxtôi, v.v trong đó nổi bật làLép Tônxtôi mà các tác phẩm của ông đã trở thành mẫu mực, tinh hoa củanền nghệ thuật đương đại và có ảnh hưởng lâu dài, sâu rộng đến không chỉnền văn học Nga mà cả các nền văn học khác trên thế giới Lép Tônxtôi làmột nhà văn vĩ đại của nước Nga, đồng thời là nhà triết học, nhà tư tưởngđạo đức Trong các tác phẩm bất hủ của mình, ông luôn day dứt, trăn trở vềcác vấn đề đạo đức và coi đó là vấn đề hết sức quan trọng Là một nhà luân

lý, ông nổi tiếng với tư tưởng chống lại cái ác và bảo vệ những giá trị tốtđẹp, ươm mầm hạnh phúc cho cuộc sống vốn nhiều bất công, dù phải đơn

thương độc mã Tác phẩm Đường sống - cuốn văn thư nghị luận chọn lọc các

thư từ và bài viết chính luận của Lép Tônxtôi đã cho chúng ta cái nhìn toàndiện hơn về ông với tư cách một nhà tư tưởng, một triết gia lớn Trong

Đường sống, Lép Tônxtôi trình bày rất nhiều vấn đề như giáo dục, đạo đức,

tôn giáo, khoa học, chính trị, triết học, nhưng nổi bật nhất là về đạo đức màtrong đó quan niệm về cái thiện, tình yêu thương, nghĩa vụ, hạnh phúc đượctrình bày cô đọng và rõ nét hơn cả với những giá trị nhân văn sâu sắc.Nghiên cứu Lép Tônxtôi với những nội dung trên có ý nghĩa quan trọng đốivới ý thức cũng như thực tiễn xã hội Việt Nam hiện nay.

Việt Nam đang trong quá trình phát triển hội nhập, cùng với sự pháttriển của kinh tế, đạo đức xã hội của nước ta đã có nhiều tiến bộ, tính năngđộng của con người cũng tăng lên, quan hệ giữa con người trong xã hội bìnhđẳng hơn, ý thức trách nhiệm của mỗi người trong xã hội cũng cao hơn,nhưng bên cạnh đó mặt trái của kinh tế thị trường và sự hội nhập quốc tế đã

và đang có những tác động xấu đến đời sống đạo đức xã hội Không phảingẫu nhiên mà một số người cho rằng nền đạo đức ở nước ta hiện nay đang

có nguy cơ “trượt dốc” Triết lý “sống chết mặc bay” đang “gặm nhấm” cácgiá trị đạo đức truyền thống Lối sống thực dụng, tâm lý sùng bái đồng tiền,lấy tiền làm thước đo giá trị con người đã chi phối nhiều quan hệ đạo đức,trở thành nguyên tắc xử thế của không ít người Không ít trường hợp vì đồngtiền và địa vị mà người ta sẵn sàng chà đạp lên tình nghĩa gia đình, quan hệthầy trò, đồng chí, đồng nghiệp Buôn lậu và tham nhũng cũng từ đó mà pháttriển, ma túy, mại dâm và các tệ nạn xã hội khác gia tăng, đáng báo động ởcấp cao nhất Không những quan hệ giữa con người với nhau trên thị trường

mà cả những quan hệ trong gia đình cũng bị sức mạnh của đồng tiền chi phối

và làm băng hoại Vì sự cám dỗ của đồng tiền mà người ta sẵn sàng bán rẻnhân phẩm, tiếp tay cho các tệ nạn xã hội, vì đồng tiền con cái hành hungcha mẹ, anh em từ bỏ nhau, vợ chồng ly tán, các quan hệ trong gia đình bịđảo lộn

Đáng lo ngại nhất là sự xuống cấp đạo đức lại diễn ra phức tạp nhất ởlứa tuổi thanh thiếu niên - thế hệ tương lai của đất nước Tuổi trẻ vốn là mùa

xuân của đất nước, nếu những “mùa xuân” này sớm tàn úa thì xã hội sẽ tiềm

ẩn nguy cơ bất ổn Đặc điểm của tuổi trẻ là giàu nhiệt tình, năng động, hamkhám phá cái mới, say sưa trong hành động nhưng lại thiếu kinh nghiệm vàtri thức về cuộc sống Mặt khác, sự bồng bột, xốc nổi làm cho họ dễ daođộng trong sự lựa chọn những giá trị, chuẩn mực Trước những tác động tiêucực, họ thường dễ bị tập nhiễm cái xấu, cái xa lạ với bản chất văn hóa đạođức của con người Thực tế đã cho thấy một bộ phận đáng kể thanh thiếuniên bị cuốn theo lối sống thực dụng, tiêu dùng, chỉ coi trọng sự giàu có vậtchất mà xem thường các giá trị đạo đức, văn hóa tinh thần Điều đó dẫn đến

sự sa đọa trong tinh thần và lối sống, những tệ nạn xã hội và nhiều trườnghợp đã dẫn tới hành vi phạm tội Đây là một nguy cơ, hậu quả cần phải ngănchặn và tìm cách xóa bỏ Bởi vậy, quan niệm đạo đức của Lép Tônxtôi về cáithiện, tình yêu thương, nghĩa vụ và hạnh phúc chính là một trong những hànhtrang quan trọng để thế hệ trẻ mang theo khi bước chân vào cuộc sống, giúpcho thế hệ trẻ Việt Nam có cái nhìn biết yêu thương và chia sẻ, vượt quađược những cám dỗ vật chất tầm thường do tác động tiêu cực của nền kinh tếthị trường và những giá trị ngoại lai phản văn hóa trong quá trình mở cửa,hội nhập

Kinh nghiệm của nhiều nước trên thế giới cũng như của Việt Nam chỉ

ra rằng chúng ta không thể chấp nhận sự tăng trưởng đơn thuần về kinh tếvới cái giá phải trả là sự mai một bản sắc văn hóa dân tộc, sự hủy họai cácgiá trị đạo đức truyền thống Chính đạo đức với những giá trị tốt đẹp nhưlòng yêu nước, tình yêu thương con người, yêu thương đồng loại, cái thiện,hạnh phúc, nghĩa vụ, tinh thần chịu đựng gian khổ có tác dụng củng cố, pháttriển mối quan hệ xã hội, tạo ra sức mạnh cho con người Việt Nam vượt quamuôn vàn khó khăn trong lịch sử để tồn tại, phát triển Cho nên việc bảo vệcác giá trị đạo đức truyền thống là vấn đề cần phải nhìn nhận nghiêm túc và

có sự quan tâm đặc biệt cùng với quá trình xây dựng và phát triển kinh tế thịtrường ở nước ta hiện nay Nhưng để gìn giữ, phát huy những giá trị đạo đứctruyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam thì cần phải nghiên cứu, hiểu biếtsâu rộng lịch sử đạo đức, trong đó có quan niệm đạo đức của Lép Tônxtôi.

Bản thân tác giả là người dành nhiều tình cảm, sự quan tâm đặc biệtđối với các tác phẩm văn học, nghệ thuật gắn liền với vấn đề đạo đức, nhất là

tác phẩm Đường sống - tác phẩm chính luận đặc sắc của Lép Tônxtôi.

Với những lý do nêu trên, tôi chọn đề tài “Quan niệm của Lép Tônxtôi

về đạo đức trong tác phẩm Đường sống” để thực hiện luận văn thạc sỹ triết

học của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Từ trước đến nay ở Việt Nam hầu như chỉ nghiên cứu Lép Tônxtôi với

tư cách một nhà văn thông qua các tác phẩm văn học của ông, từ đó chỉ ranhững giá trị tư tưởng được thể hiện trong đó Cho nên việc hiểu LépTônxtôi như một nhà triết học, nhà tư tưởng đạo đức là vấn đề còn mới mẻđối với chúng ta

Trước năm 1954, nhiều tác phẩm của Lép Tônxtôi được dịch và xuấtbản ở Việt Nam, tên tuổi của ông đã xuất hiện trên một số bài phê bình, khảocứu của một số nhà văn như Hải Triều, Nhất Linh, Thạch Lam…Họ đềukhẳng định Lép Tônxtôi là chỗ dựa tin cậy về quan điểm nghệ thuật, cáchviết tiểu thuyết cũng như nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật Bao trùm lênhầu hết các bài viết của các nhà văn Việt Nam về Lép Tônxtôi là sự thánphục, là tinh thần hiện đại, muốn gia nhập vào dòng chảy chung của văn hóanhân loại, là cố gắng tiếp thu tinh hoa của văn học Nga để tìm ra hướng đimới cho văn học nước nhà trong giai đoạn chuyển mình nửa đầu thế kỷ XX

Việc nghiên cứu Lép Tônxtôi với tư cách một nhà văn thể hiện rõtrong công trình nhiều tập của Hoàng Xuân Nhị: “Lịch sử văn học Nga”

Tiếp đó là bộ giáo trình “Lịch sử văn học Nga thế kỷ XIX” Qua các bộ giáotrình này, người đọc thấy rõ hơn, cụ thể hơn tư tưởng nghệ thuật của LépTônxtôi như yêu thích tư tưởng nhân dân, cố gắng viết lịch sử dân tộc tronghình thức tiểu thuyết.

Năm 1960, đúng vào dịp kỷ niệm 50 năm ngày mất của Lép Tônxtôi(1910 – 1960), Tạp chí Nghiên cứu văn học có đăng bài “Đại văn hào NgaL.N Tônxtôi” của Nguyễn Hải Hà Tác giả xem cuộc đời Lép Tônxtôi làhành trình khát khao vươn tới sự hoàn thiện đồng thời phân tích những vấn

đề cơ bản đặt ra trong tác phẩm của Lép Tônxtôi, khẳng định đóng góp củaông đối với văn học Nga và văn học thế giới

Việc nghiên cứu Lép Tônxtôi được tiến hành trên quy mô ngày càngphong phú cả về bề rộng lẫn chiều sâu Năm 1986, sau nhiều năm nghiêncứu, giảng dạy, Nguyễn Trường Lịch cho ra mắt công trình “L.N Tônxtôi”.Chuyên luận phản ánh cái nhìn bao quát về đại văn hào, từ tiểu sử, sự nghiệpsáng tác đến tầm ảnh hưởng thế giới lớn lao của Lép Tônxtôi trong thế kỷ

AX. Phần trọng tâm chuyên luận, tác giả đi sâu tìm hiểu chủ nghĩa hiện thựccủa Lép Tônxtôi Theo Nguyễn Trường Lịch, đặc trưng cơ bản nhất trong cácsáng tác của Lép Tônxtôi chính là tính chất sử thi - tâm lý Tác giả khẳngđịnh Lép Tônxtôi là nhà văn Nga mô tả được đời sống bên trong nhân vậtnhư một quá trình tâm lý nội tại, tự vận động, đồng thời sự trần thuật của ôngđạt tới chiều rộng và tính bao quát sử thi Điều này mở ra trước văn học khảnăng rộng lớn của sự chiếm lĩnh thẩm mĩ đối với hiện thực

Từ đầu thế kỷ XXI, bên cạnh những chuyên gia văn học Nga đangphát huy ảnh hưởng rất tích cực như PGS.Phạm Vĩnh Cư, Đào Tuấn Ảnh,Phạm Gia Lâm, ở Việt Nam xuất hiện một thế hệ nghiên cứu mới Đó chủyếu là giảng viên các trường đại học được đào tạo ở Nga và ở Việt Nam Họ

đã có những giáo trình, chuyên luận về văn học Nga và về Lép Tônxtôi Có

thể kể đến những giáo trình, chuyên luận của Hà Thị Hòa, Đỗ Hải Phong,Phạm Thị Phương, Trần Thị Quỳnh Nga,v.v Các công trình của họ nghiêncứu Lép Tônxtôi như là cá tính tư tưởng, cá tính sáng tạo trong quan hệ vớichủ nghĩa hiện thực, với cơ đốc giáo đặc trưng của Nga và với dòng chảy củavăn hóa Nga, văn hóa nhân loại.

Có thể nói, trong hành trình gia nhập vào quỹ đạo văn học thế giới,văn học Việt Nam mang theo bên mình một hành trang quý giá - những tácphẩm của đại văn hào Nga - Lép Tônxtôi Sáng tác của ông đã có nhiều đónggóp cho sự hình thành và phát triển nền văn học hiện đại Việt Nam qua mọichặng đường Nhưng, những đóng góp của Lép Tônxtôi cho nhân loại khôngchỉ dừng lại ở lĩnh vực văn học, sẽ thật thiếu sót khi chúng ta lãng quênnhững cống hiến của ông về mặt triết học với những quan niệm đạo đức sâusắc và đầy tính nhân văn Việc nghiên cứu Lép Tônxtôi với tư cách nhà văn

đã được nhiều tác giả nghiên cứu kỹ lưỡng, nhưng việc nghiên cứu LépTônxtôi như một nhà triết học, nhà tư tưởng đạo đức vẫn là vấn đề còn mới

mẻ đối với chúng ta

Mới đây, nhà xuất bản Tri thức đã xuất bản cuốn Đường sống do PGS.

Phạm Vĩnh Cư và một số học giả tuyển chọn, dịch và giới thiệu Tác phẩmdầy gần 1.300 trang với 90 bài viết chính luận và nhiều thư từ do chính LépTônxtôi viết gửi cho người thân, bạn bè và độc giả Qua nghiên cứu, tác giả

nhận thấy Đường sống chứa đựng nhiều tư tưởng triết học, giáo dục, đạo

đức, chính trị rất quan trọng và có giá trị của Lép Tônxtôi

Vì tác phẩm này mới xuất hiện ở Việt Nam nên những nghiên cứu vềtác phẩm này chưa nhiều Đến nay chúng ta có thể chỉ ra những tài liệu tiêubiểu như bài viết của TS.Phạm Văn Chung trên Tạp chí Khoa học Xã hộiViệt Nam: “Tư tưởng của Lép Tônxtôi về lẽ sống”, tháng 4 năm 2012; Bài

“Lẽ sống” của TS.Phạm Văn Chung trong tập bài giảng Đạo đức học, Nhà

xuất bản Chính trị Quốc gia, tháng 9 năm 2012 và đặc biệt là bài “Giới thiệutác phẩm Đường sống” nhân dịp ra mắt cuốn sách này ở Việt Nam của PGSPhạm Vĩnh Cư.

Những bài viết của TS.Phạm Văn Chung đề cập đến một khía cạnh tưtưởng đạo đức của Lép Tônxtôi là lẽ sống, tác giả bàn rất kỹ về vấn đề này

khi đưa ra những đặc trưng và những yếu tố cơ bản của lẽ sống Thứ nhất,

tác giả nói về lẽ sống chung, về mối liên hệ giữa thế giới quan và ý nghĩa

cuộc sống Thứ hai, tác giả bàn về mục đích cuộc sống trong mối liên hệ mật thiết giữa thế giới quan và lẽ sống Thứ ba, tác giả phân tích nghĩa vụ trong mối liên hệ mật thiết với hạnh phúc và ý nghĩa cuộc sống Thứ tư, tác giả làm

rõ quan niệm về hạnh phúc vốn gắn liền với ý nghĩa cuộc sống Thứ năm, tác

giả làm sáng tỏ mối liên hệ giữa nghĩa vụ, hạnh phúc, ý nghĩa cuộc sống vàthế giới quan Tác giả cũng nhấn mạnh rằng trong chiều sâu tư tưởng củaLép Tônxtôi, lẽ sống chân chính của con người là sự sáng tạo không ngừng

ra thế giới của tình yêu, hòa bình vĩnh viễn giữa con người với con người.Chính điều này làm cho Lép Tônxtôi trở nên vĩ đại và sống mãi với thờigian Tư tưởng của Lép Tônxtôi về lẽ sống chân chính rất có ý nghĩa đối vớihiện nay khi vấn đề đặt ra không chỉ là xây dựng lẽ sống chân chính, cao đẹpcủa mỗi cá nhân, mà đặc biệt còn là cho cả một dân tộc, cộng đồng, thậm chícủa loài người trong xu thế toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ngày càng rộnglớn và sâu sắc Mặc dù bài viết của TS.Phạm Văn Chung có sự xem xét vấn

đề lẽ sống như là một sự kết hợp của nhiều yếu tố đạo đức khác trong tưtưởng đạo đức của Lép Tônxtôi, nhưng đây vẫn chỉ là sự đề cập đến một khíacạnh riêng mà chưa đi sâu vào nghiên cứu toàn bộ nội dung quan niệm đạođức của Lép Tônxtôi

Trong bài “Giới thiệu tác phẩm Đường sống”, PGS.Phạm Vĩnh Cư đã

bàn đến nhiều nội dung của tác phẩm Đường sống, những tư tưởng của Lép

Tônxtôi thuộc nhiều lĩnh vực như chính trị, khoa học, văn hóa, giáo dục, triếthọc, đạo đức Tác giả đã chỉ ra sự thiếu sót khi chỉ biết đến sự vĩ đại của LépTônxtôi với tư cách một đại văn hào Nga và thế giới, khi đề cao đến mứctuyệt đối hóa sáng tác văn học của ông, biến nó gần như thành một thứkhuôn vàng thước ngọc cho người cầm bút trong hiện tại và tương lai nhưnglại hạ thấp cũng hết mức Tônxtôi - nhà tư tưởng, xem cái phần ấy trong disản của ông là vĩnh viễn thuộc về quá khứ và không cần thiết cho công cuộcxây dựng xã hội mới, con người mới Tác giả khẳng định sự vĩ đại của LépTônxtôi còn ở chỗ ông là một nhà tư tưởng, một triết gia theo đúng nghĩa của

nó Trong bài viết của mình, PGS.Phạm Vĩnh Cư còn quan tâm hơn đến tưtưởng đạo đức của Lép Tônxtôi, trong đó ông tập trung vào tư tưởng của LépTônxtôi về ý nghĩa cuộc sống và vạch ra nội dung, ý nghĩa lớn lao của tưtưởng Lép Tônxtôi Tuy vậy, ông cũng chưa đề cập đến toàn bộ quan niệmcủa Lép Tônxtôi về đạo đức

Như vậy, những bài nghiên cứu trên đây chủ yếu đề cập đến một sốkhía cạnh tư tưởng đạo đức của Lép Tônxtôi, cụ thể là về lẽ sống, ý nghĩa

cuộc sống hoặc chủ yếu giới thiệu chung về tác phẩm Đường sống, chưa có

sự nghiên cứu sâu sắc, hệ thống nội dung quan niệm của Lép Tônxtôi về đạođức trong tác phẩm này Với lượng bài nghiên cứu còn ít như vậy, chúng tôinhận thấy đây là điều thuận lợi trong nghiên cứu đề tài, nhưng cũng đồngthời là khó khăn lớn vì thiếu các tiền đề, yếu tố để kế thừa

Với tình hình nghiên cứu như vậy, theo chúng tôi cần có một cái nhìn

hệ thống hơn, toàn diện hơn về quan niệm đạo đức của Lép Tônxtôi, đồngthời từ đó áp dụng vào nhận thức và thực tiễn xã hội nước ta hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là quan niệm của Lép Tônxtôi về

đạo đức trong tác phẩm Đường sống Đây là tác phẩm tập hợp có lựa chọn

các bài nghị luận, văn thư đặc sắc của Lép Tônxtôi do Nhà xuất bản Tri thức

ấn hành

Về phạm vi nghiên cứu, tác giả tập trung vào nội dung cơ bản của quan

niệm Lép Tônxtôi về đạo đức, cụ thể là các quan niệm về cái thiện, hạnhphúc, tình yêu thương và nghĩa vụ Tuy nhiên, để hiểu được quan niệm đạo

đức của Lép Tônxtôi trong tác phẩm Đường sống, tác giả còn phải nghiên

cứu, tìm hiểu bối cảnh nước Nga thế kỷ XIX, cơ sở tư tưởng của quan niệmđạo đức của Lép Tônxtôi và những vấn đề lý luận chung về đạo đức

4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu là làm rõ nội dung cơ bản của quan niệm Lép

Tônxtôi về đạo đức trong tác phẩm Đường sống, từ đó chỉ ra những giá trị,

hạn chế và ý nghĩa hiện thời của nó

Để đạt mục đích trên, những nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài là

1) Tìm hiểu những nét cơ bản về cuộc đời, sự nghiệp văn chương của

Lép Tônxtôi, những nội dung cơ bản của tác phẩm Đường sống và bối cảnh

xã hội nước Nga thế kỷ XIX

2) Xem xét, vạch ra nội dung cơ bản quan niệm của Lép Tônxtôi về

đạo đức trong tác phẩm Đường sống.

3) Bước đầu đánh giá những giá trị, hạn chế và ý nghĩa hiện thời củanhững quan niệm về đạo đức của Lép Tônxtôi Trong các nhiệm vụ này,nhiệm vụ thứ hai là nhiệm vụ trọng tâm của nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản làphương pháp kết hợp lịch sử và logic, nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và

thực tiễn, bước đầu sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành (triết học,đạo đức, văn chương…) và các phương pháp khác như phân tích, so sánh,tổng hợp.

6. Ý nghĩa và đóng góp của luận văn

Tác giả mong muốn kết quả luận văn của mình sẽ đóng góp thêm vàohiểu biết về Lép Tônxtôi với tư cách một nhà tư tưởng đạo đức học từ gócnhìn triết học đạo đức

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn gồm phần mở đầu, ba chương, kết luận và danh mục tài liệutham khảo

1.1 Bối cảnh xã hội nước Nga thế kỷ XIX

Thế kỷ XIX là một thế kỷ đầy biến động với cuộc đấu tranh lâu dài,gay gắt của nhân dân Nga chống lại chế độ nông nô chuyên chế tàn bạo vàphản động Quan hệ sản xuất chủ yếu của xã hội Nga trong thế kỷ này làquan hệ nông nô chuyên chế, nó kìm hãm sức sản xuất phát triển, giam hãmnông dân trong cảnh sống cơ cực và tước mất những quyền cơ bản nhất củacon người, kể cả quyền tự do thân thể

—————————

* Phần tư liệu lịch sử của chương này tác giả chủ yếu kế thừa các nhà nghiên

cứu trong các cuốn sách là Lịch sử văn học Nga thế kỷ XIX (1962) do Hoàng Xuân Nhị chủ biên, Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành và Lịch sử văn học Nga

thế kỷ XIX (1998) của Nguyễn Hải Hà (chủ biên) do Nhà xuất bản Đại học

Quốc gia Hà Nội ấn hành

Mâu thuẫn cơ bản của xã hội Nga lúc này là mâu thuẫn giữa quầnchúng nông nô và giai cấp quý tộc địa chủ Chế độ nông nô chuyên chế bịlay chuyển dữ dội lâm vào tình trạng khủng hoảng sâu sắc Sự phát triển củachủ nghĩa tư bản ở Nga ngày càng đẩy nhanh quá trình khủng hoảng và suyvong của chế độ nông nô chuyên chế Giai cấp vô sản Nga ra đời từ giữa thế

kỷ XIX ngày càng lớn mạnh và tới cuối thế kỷ đã trở thành một lực lượngchính trị độc lập, trở thành người lãnh đạo cuộc đấu tranh giải phóng củanhân dân Nga trong giai đoạn mới, giai đoạn cách mạng vô sản Lịch sử xãhội Nga thế kỷ XIX chia làm ba giai đoạn lớn gắn liền với ba giai đoạn củaphong trào đấu tranh giải phóng của nhân dân Nga

Giai đoạn đầu của phong trào đấu tranh giải phóng Cuối thế kỷ

XVIII đầu thế kỷ XIX ở châu Âu là thời kỳ chế độ phong kiến tan rã trướcsức tấn công của cách mạng tư sản Nhưng lúc này nước Nga vẫn còn là mộtnước nông nghiệp lạc hậu, chủ nghĩa tư bản chỉ mới phát triển Vua Alếchxantiến hành một số cải cách về giáo dục, văn hóa nhưng tất cả những cải cáchnày đều không động chạm gì đến cơ sở của chế độ nông nô chuyên chế.Cuộc chiến tranh ái quốc năm 1812 đã thức tỉnh ý thức dân tộc và tinh thầncách mạng trong nhân dân Nga Chính những người dân Nga đã đánh tanhơn 60 vạn quân xâm lược của Napôlêông, góp phần giải phóng châu Âunhưng rốt cuộc vẫn còn nằm trong cảnh nô lệ Bất bình trước cảnh nô lệ ấy,làn sóng đấu tranh của nông nô dâng cao Alếchxan I sợ hãi vội vứt bỏ chiếcmặt nạ tự do chủ nghĩa, hiện nguyên hình là một tên chuyên chế Y cấu kếtvới Áo và Phổ lập ra “Liên minh thần thánh” để chống lại cách mạng tư sảnPháp Nicôlai I lên ngôi thay Alếchxan vừa chết Nicôlai I mở đầu triều đạicủa mình bằng hành động khủng bố tàn nhẫn những người tham gia cuộckhởi nghĩa tháng Chạp Puskin đã gọi đúng tên của thời kỳ thống trị tàn bạocủa Nicôlai I là “thế kỷ tàn bạo” Đây là một trong những thời kỳ đen tối

nhất của lịch sử nước Nga Nicôlai I ra sức củng cố nhà nước chuyên chế vàthằng tay đàn áp các vụ biến động của nông dân Để chống lại ách áp bứccủa Nicôlai I, làn sóng đấu tranh của quần chúng nông nô ngày càng dângcao Những cuộc nổi loạn lan hầu khắp nước Nga trong những năm 40.

Cuộc chiến tranh Cơrimê giữa Nga và Thổ liên minh với Anh, Phápkéo dài gần 1 năm (1855-1856) Mặc dù binh lính Nga chiến đấu rất anhdũng, cuối cùng nước Nga vẫn bị thất bại Cùng với cái chết của Nicôlai Ivào năm 1855, chiến tranh Cơrimê đã chấm dứt một giai đoạn đen tối tronglịch sử nước Nga

Giai đoạn thứ hai của phong trào đấu tranh giải phóng Thời kỳ từ

1862 đến 1904 chính là một thời kỳ chuyển biến dữ dội ở Nga: chế độ cũđang vĩnh viễn sụp đổ trước mắt mọi người và chế độ mới đang được sắpđặt, còn những lực lượng xã hội đang tiến hành việc chuyển biến đó thì mãiđến năm 1905 mới xuất hiện lần đầu tiên trên quy mô rộng lớn Mâu thuẫn

cơ bản của giai đoạn này vẫn là mâu thuẫn giữa quần chúng nhân dân chủyếu là nông dân với giai cấp quý tộc đang câu kết với giai cấp tư bản và vẫn

cố bám lấy những tàn tích phong kiến Nội dung cơ bản của giai đoạn này là

xu thế cách mạng tư sản nông dân mà động lực chủ yếu là nông dân

Cuộc đấu tranh quyết liệt của quần chúng cùng với quá trình phát triểnngày càng mạnh của chủ nghĩa tư bản đã đẩy nhà nước nông nô chuyên chếlâm vào chỗ bế tắc, buộc nó phải tiến hành cuộc cải cách năm 1861 Để tránhkhỏi nguy cơ tan rã và bị lật đổ, Alếchxan II phải ra bản tuyên ngôn ngày 19tháng 2 năm 1861 tuyên bố hủy bỏ chế độ nông nô chuyên chế Cuộc cảicách này có tính chất nửa vời, tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản phát triểntrong mối liên hệ thỏa hiệp với nhà nước nông nô chuyên chế Nước Ngađứng trước một tình thế cách mạng trực tiếp Vì thiếu một tổ chức cách mạng

có khả năng tổ chức và lãnh đạo quần chúng đấu tranh nên cách mạng không

nổ ra Chính quyền chuyên chế ra sức đàn áp phong trào đấu tranh của quầnchúng Hàng loạt người cách mạng và tiến bộ như Sécnưsépxki và Piraxép bịbắt Không khí khủng bố bao trùm trắp thủ đô.

Những năm 70 đánh dấu một cao trào cách mạng mới của nông dân vàgiới trí thức Dưới ảnh hưởng của tư tưởng dân túy, giới trí thức có phongtrào “đi vào nhân dân” đặc biệt sôi nổi vào những năm 1874 - 1875 Quátrình phân hóa giai cấp mãnh liệt đang diễn ra ở nông thôn Nga dưới ảnhhưởng của chủ nghĩa tư bản đã làm tan vỡ những ảo tưởng dân túy Phongtrào “đi vào nhân dân” bị chính quyền đàn áp nên xẹp đi rất nhanh

Năm 1876 tổ chức “Ruộng đất và tự do” ra đời Từ đầu những năm 80,chủ nghĩa tư bản phát triển cực kỳ nhanh chóng Phong trào đấu tranh củacông nhân bắt đầu phát triển mạnh Nhiều tổ chức công nhân xuất hiện như

“Liên minh công nhân miền Nam nước Nga” (1875) và “Liên minh côngnhân miền Bắc nước Nga” (1878) đồng thời có nhiều cuộc đình công lớn.Nạn mất mùa liên tiếp trong mấy năm liền khiến cho đời sống nông dân càngthêm khổ cực Giới trí thức bị đàn áp, khủng bố Nước Nga lại một lần nữađứng trước tình thế cách mạng Nhưng lúc đó lực lượng giai cấp công nhâncòn chưa phát triển, những người dân túy không triệt để cách mạng, quầnchúng nhân dân còn bị tù hãm trong những quan hệ phong kiến gia trưởngcho nên tình thế đó không chuyển thành cách mạng

1- 3 - 1881, Nga hoàng Alếchxan II bị ám sát Alếchxan III ra tuyên bốduy trì chế độ nông nô chuyên chế Hàng loạt biện pháp được ban hành đểbóp nghẹt báo chí tiến bộ và hạn chế giáo dục nhất là cấp đại học Nhữngnăm 80 là những năm thoái trào của cách mạng Có người gọi đó là “hoànghôn”, là “những năm xám xịt trong đời sống nước Nga”

Giai đoạn thứ ba của cuộc đấu tranh giải phóng Lúc này nền kinh tế

tư bản chủ nghĩa đã phát triển khá mạnh Giai cấp tư sản bạc nhược bất lực,

nặng về thỏa hiệp với nhà nước nông nô chuyên chế Giai cấp vô sản đã lớnmạnh rất nhanh, bắt đầu đấu tranh trên quy mô rộng lớn và có tổ chức, có ýthức hơn so với những năm trước Mâu thuẫn cơ bản giữa nông dân và giaicấp quý tộc địa chủ vẫn chưa bị xóa bỏ Thêm vào đó, chủ nghĩa tư bản đãthâm nhập sâu vào nông thôn Nga, gây nên sự phân hóa sâu sắc trong nôngdân Phần lớn nông dân trở thành bần nông với số ruộng ít ỏi hoặc không córuộng đất.

Chủ nghĩa Mác được truyền bá vào Nga từ những năm trước, lúc này

đã có ảnh hưởng khá rộng rãi Nhiều tổ chức chính trị của giai cấp vô sảnxuất hiện Năm 1893, Lênin đến Pêtécbua Năm 1895, Lênin đoàn kết nhómmácxít ở thủ đô lại và lập ra “Liên minh đấu tranh giải phóng giai cấp côngnhân” Chủ nghĩa dân túy những năm 90 không còn phản ánh niềm tin vàosức mạnh của đông đảo nông dân nữa, nó trở thành hệ tư tưởng của giai cấp

tư sản Một mặt những người mác xít chân chính tạm thời liên minh vớinhững người mác xít hợp pháp, lợi dụng những tờ báo do họ biên tập đểtruyền bá chủ nghĩa Mác, mặt khác phải tiến hành một cuộc đấu tranh kiênquyết chống lại họ

Quyền lãnh đạo cách mạng trong giai đoạn này đã chuyển sang taygiai cấp vô sản cách mạng do những người mácxít đứng đầu với lãnh tụ xuấtsắc của họ là V.I.Lênin Công lao lịch sử của Lênin trong giai đoạn này là đãđập tan trào lưu tư tưởng dân túy bảo thủ, tư tưởng của bọn mác xít hợp phápphản động, chủ nghĩa kinh tế và chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh, bảo vệ nộidung cách mạng và tính chiến đấu của chủ nghĩa Mác, giáo dục và tổ chứcgiai cấp vô sản đấu tranh, chuẩn bị mọi mặt việc thành lập Đảng mácxít chânchính kiểu mới vào đầu thế kỷ sau

Bối cảnh xã hội ấy đã tác động mạnh mẽ đến những quan niệm củaLép Tônxtôi nói chung và quan niệm đạo đức của ông nói riêng Lép Tônxtôi

đã sống cùng với giai cấp vô sản, nhân dân lao động bị áp bức ở Nga trongcuộc đấu tranh sục sôi, quyết liệt chống lại bọn địa chủ, phong kiến, tư bản

và những tên tay sai, những tên bồi bút của chúng, vì một xã hội tốt đẹp, đầytình yêu thương Những trang sách của Lép Tônxtôi thấm đẫm những trăn trởbăn khoăn về số phận con người trước thay đổi của thời cuộc, mong muốncon người sống tốt đẹp, đầy vị tha và mỗi người đều tìm thấy hạnh phúc chomình ở ngay cuộc sống thực tại Lênin cũng cho rằng: “Lép Tônxtôi đã thểhiện được một cách nổi bật lạ lùng trong các tác phẩm của ông - vừa với tưcách nghệ sĩ, vừa với tư cách nhà tư tưởng và người thuyết giáo - những đặcđiểm lịch sử của toàn bộ cuộc cách mạng đầu tiên ở Nga”, đó là “một cuộccách mạng tư sản nông dân vào thời kỳ chủ nghĩa tư bản đã phát triển rất caotrên toàn thế giới và tương đối cao ở Nga” [47, tr.21] Bởi vì nhiệm vụ trựctiếp của nó là lật đổ chế độ chuyên chế Nga Hoàng và thủ tiêu chế độ chiếmhữu ruộng đất của địa chủ chứ không phải lật đổ sự thống trị của giai cấp tưsản

Nói về những điểm mạnh và điểm yếu của phong trào quần chúngnông dân thể hiện trong các tác phẩm của Lép Tônxtôi, Lênin đã viết: “Sựphản kháng mạnh mẽ, hăng say lắm lúc gay gắt đến tàn nhẫn của ông chốnglại nhà nước và giáo hội mang tính chất quan phương - cảnh sát, thể hiệnnhững tâm trạng của phái dân chủ nông dân thô sơ là phái mà trong đó chế

độ nông nô, sự chuyên quyền và cướp bóc của bọn quan lại, sự giả nhânnghĩa của giáo hội, sự dối trá và lừa bịp trong bao thế kỷ đã chồng chất uấthận và căm thù lên thành núi Việc ông kiên quyết bác bỏ chế độ tư hữu vềruộng đất thể hiện tâm lý của quần chúng nông dân trong một thời kỳ lịch sử

mà chế độ chiếm hữu ruộng đất cũ thời trung cổ, và cả chế độ chiếm hữuruộng đất của địa chủ lẫn chế độ chiếm hữu “ruộng đất được chia” của nhànước, đã dứt khoát trở thành một trở ngại không thể nào chịu được đối với sự

phát triển hơn nữa của nước nhà, trong một thời kỳ mà chế độ chiếm ruộngđất cũ ấy nhất định phải bị tiêu diệt một cách nhanh chóng và thẳng tay nhất”[47, tr.22].

Nói rõ hơn về giá trị phản ánh lịch sử xã hội nước Nga trong các tácphẩm của Lép Tônxtôi, Lênin chỉ ra rằng “Tônxtôi am hiểu tuyệt vời về nướcNga nông thôn, về đời sống của địa chủ và của nông dân Tóm lại, “cái biển

cả nhân dân chuyển động đến tận đáy, cùng với tất cả những sự yếu đuối vàtất cả những mặt mạnh của nó, đã được phản ánh trong học thuyết Tônxtôi”[46, tr 45]; “Lép Tônxtôi tố cáo không ngừng chủ nghĩa tư bản với một tìnhcảm yêu mến sâu sắc dành cho nhân dân lao động Nga, quý trọng những giátrị đạo đức - tinh thần của họ và một sự phẫn nộ kịch liệt nhất, phản ánh tất

cả nỗi ghê sợ của người nông dân gia trưởng khi người này thấy một kẻ thùmới, kẻ thù này đang phá hủy tất cả những “nền móng” của nếp sống nôngthôn, đem lại cảnh tàn phá chưa từng thấy, cảnh cùng khổ chết đói, dã man,

tệ mãi dâm, bệnh kim la, - tất cả những tai họa của “thời kỳ tích lũy ban đầu”

bị làm cho trầm trọng hơn gấp trăm lần bởi những biện pháp cướp bóc tối tânnhất được đưa vào ngước Nga” (47, tr.22 - 24) Những điều kiện tồn tại ởnước Nga trở nên hết sức phức tạp và trái ngược nhau, nước Nga cũ “đã bịđảo lộn, chỉ mới đang được sắp xếp”, nhưng chưa biết sẽ được sắp xếp thếnào Một cuộc khủng hoảng đang lan tràn nước Nga trước cách mạng [46,tr.45]

1.2 Con người, sự nghiệp văn chương Lép Tônxtôi và cơ sở tư tưởng của quan niệm của ông về đạo đức

1.2.1.Con người Lép Tônxtôi

Lép Tônxtôi sinh ngày 9 - 9 -1828 tại trại ấp Iaxnaia Pôliana trong mộtgia đình quý tộc lâu đời Năm lên hai Lép Tônxtôi mồ côi mẹ, lên chín tuổi

mồ côi bố Việc trông nom anh em Lép Tônxtôi do T.A.Écgônxcaia, một

người bà con trong họ hàng Tônxtôi - một phụ nữ với tính tình hiền từ, giàutình cảm, một nhà giáo dục tuyệt diệu Chính bà đã dạy cho Lép Tônxtôilòng yêu thương và khoan dung với mọi người Trong hoàn cảnh LépTônxtôi lớn lên và được giáo dục, có một yếu tố đặc biệt đã ảnh hưởng mãnhliệt vào sự hình thành ý thức và tính tình của ông sau này, đó là sự tiếp xúcmật thiết của Lép Tônxtôi với thiên nhiên và với nhân dân Nga giản dị Điềukiện sinh sống ở trại ấp đã làm cho Lép Tônxtôi quen thuộc mật thiết vớinông dân.

Năm 1844, Lép Tônxtôi thi đậu vào trường Đại học Ca-dan và học ởKhoa ngôn ngữ Đông phương Chẳng bao lâu, Tônxtôi không thích học ởkhoa này nữa và chuyển sang Khoa luật học Tônxtôi quen thuộc đối với cáccuộc khiêu vũ, các phòng đàm luận của quý tộc ở Ca-dan, sống một cuộcsống tản mạn, khi thì tiệc tùng, khi thì khiêu vũ, uống rượu say sưa với bạn

bè Lý tưởng của Lép Tônxtôi trong thời ấy là muốn trở thành một công tửhào hoa trong xã hội thượng lưu Nhưng cuộc sống thượng lưu, phóngkhoáng, tản mạn chỉ hấp dẫn chàng trong một thời gian ngắn Có một sự lo

âu căng thẳng, kiên trì đang làm việc trong trí óc của Tônxtôi Từ tuổi thơ ấu,Tônxtôi đã đọc nhiều sách, e lệ dấu tâm trạng mình với những người sốngxung quanh Giờ đây, bước vào tuổi thanh niên, chàng đắm đuối với tư tưởngcủa Rútxô Theo lời tự thuật của chàng thì trong khoảng trước sau năm 1845,chàng đã đọc tất cả hai mươi quyến sách của Rútxô và chàng đeo ở cổ mộtchân dung nhỏ của ông, thay thế cho thánh giá hình chữ thập mà mình phảimang theo [4, tr.10] Tuổi còn trẻ dường ấy mà đã mến chuộng Rútxô, điềunày chứng tỏ rằng cuộc sống tinh thần của Tônxtôi đã chớm nở sớm như thếnào Do sự lao động phê phán của trí tuệ mình mà Lép Tônxtôi chán chườngvới lý tưởng muốn trở thành một công tử hào hoa Không thỏa mãn với cuộcsống thượng lưu và với việc học hành từ trường đại học, Tônxtôi trở về sống

ở trại ấp của mình

Mùa xuân năm 1847, mấy anh em chia nhau gia tài; Tônxtôi lãnh phần

sở hữu của mình là Inaxnaia Pôliana cùng 330 nông nô Người địa chủ trẻtuổi này tự đề ra cho mình nhiệm vụ đem hết sức lực ra cải thiện đời sốngcủa nông dân mình nhưng không lãnh hội nổi tình trạng mâu thuẫn giai cấpquyết liệt giữa địa chủ và nông dân Về phần Lép Tônxtôi cố gắng thành tâm,nhưng nông dân ngờ vực và sợ sệt các công việc cải cách của chủ nhân mình.Năm 1849, Lép Tônxtôi thường đi Maxcơva và tại đấy, do bản tính say sưacủa riêng mình, Tônxtôi thường đắm đuối trong những cuộc tiêu khiển của

xã hội thượng lưu Lép Tônxtôi cực kỳ bất mãn với cuộc sống buông xuôinày Cả một cuộc đấu tranh trong tâm hồn của ông thể hiện qua những đoạnnhật ký của Tônxtôi thời ấy Đấy là đấu tranh nội tâm của một bản tính say

mê, quằn quại bị xâu xé từng hồi, khi thì có những cơn tùy hứng muốn ănchơi phóng khoáng, khi thì có khát vọng đạt tới đạo đức trong sạch Nhấtthiết phải biến đổi lối sống này Năm 1851, Lép Tônxtôi nhập ngũ, làm sĩquan trong quân đội Cápcadơ Tận mắt chứng kiến bức tranh hiện thực khốcliệt của bom đạn, Tônxtôi đã rút ra được một kết luận sắc bén, đanh thép tốcáo cảnh chém giết: “Đây không phải là chiến tranh trong cảnh đội ngũ đứngsắp hàng đều đặn, chói lọi và đường hoàng với âm nhạc, trống trận, ngựa, mà

là chiến trường với màu sắc chân thật của nó trong máu me, trong đau khổ,chết chóc” [51, tr.13] Rõ ràng là từ một thanh niên quý tộc, nhà văn trẻ đãkhẳng định được một điểm nhìn hoàn toàn mới mẻ, bắt nguồn từ tình cảm

trong sáng: Sự thật trên cơ sở nhân đạo.

Năm 1859, Tônxtôi làm giáo viên nhân dân trong nhà trường do mìnhlập ra Làm cơ sở cho hệ thống tư tưởng giáo dục học của Tônxtôi là nguyên

lý giáo dục tự do Lép Tônxtôi cũng nêu lên việc phát triển nhân cách củahọc sinh làm trung tâm của quá trình giáo dục Năm 1861,Lép Tônxtôi ký tênvào bức thư tình nguyện của 105 quý tộc ở Tula, nói lên sự thiết yếu phải

giải phóng nông dân với những phần ruộng đất của họ Năm 1861, Tônxtôiđược cử làm nhiệm vụ hòa giải những vụ tranh chấp giữa địa chủ và nôngdân, Tônxtôi nhiệt liệt bảo vệ quyền lợi của nông dân Năm 1862, LépTônxtôi lấy vợ.

Bác sĩ Macôxítxki, bạn thân của Lép Tônxtôi đã nói về khả năng làmviệc phi thường của nhà văn: Tônxtôi “cặm cụi với công việc, hàng ngày,hàng giờ, chiến thắng mình để làm nên những gì cần thiết Văn sĩ không hềdung thứ cho mình Văn sĩ không hề biết làm biếng… văn sĩ không hề công

nhận ngày nghỉ lễ” [52, tr.17] Đáng kinh ngạc trước tiên là tầm quá sức rộng

lớn của công trình tự học của Tônxtôi, là sự khát khao vô tận muốn hiểu biếtcủa văn sĩ Thư viện riêng của Lép Tônxtôi ở Iaxnaia Pôliana chứng minhcho công trình tự học bao quát của Tônxtôi Đến cuối đời của Lép Tônxtôi,thư viện này bao gồm hơn 20.000 quyển bằng hai mươi thứ tiếng khác nhau

Sự quan tâm khoa học cực kỳ rộng lớn, khát vọng muốn đi tới tận cùng,muốn bằng triết học làm chủ được tất cả các vấn đề phức tạp của văn hóanhân loại, sự tìm tòi chân lý không hề biết mệt mỏi ấy là điều nổi bật trêncon đường sáng tạo của Lép Tônxtôi Lép Tônxtôi đã đạt tới một đỉnh caovăn hóa cho đến nỗi, theo lời của Lênin, không thể ai ở Châu Âu ngang hàngvới ông được

Điều thứ hai đáng kinh ngạc chính là tinh thần khắt khe của Lép

Tônxtôi đối với bản thân mình Tinh thần khắt khe này biểu hiện qua nhiềumặt Như để chuẩn bị cho sự hoạt động văn hóa của mình, Tônxtôi ra sức tựrèn luyện cơ thể mình, tập thể dục mỗi ngày Để tăng cường trí nhớ, LépTônxtôi làm một loạt những môn tập luyện tinh thần Với văn sĩ, “phải đãicát mới tìm ra vàng; muốn diễn tả tư tưởng cho tốt, còn phải công phu hơnnữa” [52, tr.19] Đó chính là thái độ nghiêm túc của Tônxtôi đối với quá trìnhsáng tác mà mình theo đuổi

Một đêm thu tối tăm, đêm 28 - 10 - 1910, Tônxtôi đã 82 tuổi, cùng vớingười bạn và bác sĩ của mình Macôvítski làm bạn đường bí mật rời khỏiIaxnaia Pôliana để không bao giờ trở lại nữa Đấy là hồi chót của một tấnkịch sống đã xảy ra, đã kéo dài nhiều năm trong tâm hồn của Lép Tônxtôi.Dọc đường Lép Tônxtôi bị cảm lạnh phải nghỉ lại ở ga Axtapôvô Ngày 7 -11- 1910, ông tạ thế thọ 82 tuổi Cả nước Nga và thế giới thương tiếc nhàvăn hào.

Lép Tônxtôi là một trong những nhà văn hào vĩ đại nhất của thế giới.Nhân loại yêu mến ông không chỉ bởi những tư tưởng của ông đã soi rọi đếnmọi ngõ ngách tâm hồn mỗi người hay những đóng góp thiên tài của ông chonền văn học nghệ thuật thế kỷ XIX mà nhân loại còn yêu mến ông bởi ông làhiện thân của một nhân cách đáng kính Vốn nặng lòng với hạnh phúc conngười nên dù ở trên đỉnh cao của danh vọng, tiền tài ông vẫn đau đáu xótthương những người nông dân Nga khốn khổ đang phải gồng mình lên chốngchọi đói rét, cơ hàn Suốt một đời đấu tranh không biết mệt mỏi cho lẽ phải,cái thiện, tình yêu thương, ông chỉ mong mỏi sao cho nhân dân được sốngtrong yên ấm, hòa bình Lép Tônxtôi không chết, ông vẫn sống mãi tronglòng những người còn sống

1.2.2 Sự nghiệp văn chương

Đương thời Lép Tônxtôi được mệnh danh là “con sư tử của văn họcNga” (Igor.Sarốp) bởi vậy sẽ thật thiếu sót khi nghiên cứu Lép Tônxtôi màkhông nhắc đến sự nghiệp văn chương của ông Tuy nhiên, mục đích nghiêncứu của tác giả là làm rõ nội dung cơ bản của quan niệm Lép Tônxtôi về đạo

đức trong tác phẩm Đường sống cho nên tác giả chỉ khái quát một cách ngắn

gọn về sự nghiệp văn chương của ông với mong muốn giúp độc giả có cáinhìn toàn diện về Lép Tônxtôi

Tônxtôi là một trong những đại biểu lớn nhất và xuất sắc nhất của vănhọc hiện thực Nga và thế giới thế kỷ XIX Qua gần sáu mươi năm hoạt độngvăn học không biết mệt mỏi, ông đã để lại cho chúng ta một di sản văn học

đồ sộ và quý báu: ba tiểu thuyết dài, một số vở kịch, những bài văn chínhluận và nhiều thư từ, nhật ký…

Những cuốn sách được xuất bản đầu tiên của Tônxtôi là ba cuốn tiểuthuyết tự truyện: Thời thơ ấu, Thời niên thiếu, Thời tuổi trẻ (1852 - 1856)

Ba cuốn sách kể câu chuyện về người con trai một địa chủ lớn và sự nhậnthức chậm chạp của anh ta về những khác biệt giữa mình và những ngườinông dân của mình Dù lúc cuối đời Tônxtôi đã bác bỏ những cuốn sách đó

vì tính ủy mị của chúng nhưng một phần lớn cuộc đời của chính ông đã đượcthể hiện ở đó, và những cuốn sách vẫn là nguồn thông tin xác đáng về thời

kỳ tuổi thơ tới tuổi trẻ của ông

Người Cosack (1863) là một tiểu thuyết còn chưa hoàn thành viết vềcuộc sống của người Cossack thong qua câu chuyện của Dmitri Olenin, mộtquý tộc người Nga phải lòng một cô gái Cossack Tiểu thuyết này đã đượcIvan Bunin ch là một trong những tác phẩm tuyệt vời nhất bằng tiếng Nga

Cuốn tiểu thuyết vĩ đại “Chiến tranh và hòa bình” là tác phẩm đầu tiênlàm cho tên tuổi quang vinh Tônxtôi lẫy lừng trên toàn thế giới Tác phẩmmiêu tả một trong những biến cố quan trọng nhất trong lịch sử phát triển củadân tộc Nga và toàn Châu Âu lúc đó: cuộc chiến tranh 1812 Nó diễn tả nhândân như nhân vật chính, như động lực phát triển của lịch sử “Chiến tranh vàhòa bình” là bức tranh hiện thực vẽ tả sinh hoạt nhiều mặt của nước Nganhững năm đầu thế kỷ XIX, là cuốn sử biên niên ghi lại cuộc đời của nhiềungười quý tộc tiến bộ, sự phát sinh và phát triển tư tưởng cách mạng do caotrào yêu nước năm 1812 thúc đẩy Tác phẩm là bản anh hùng ca bất hủ cangợi sức mạnh sáng tạo của nhân dân Nó tràn đầy tinh thần lạc quan, tin yêu

cuộc sống mặc dù ra đời vào lúc nhân dân Nga còn nằm trong nghèo khổ, nô

lệ sau cuộc cách mạng nửa vời, bịp bợm năm năm 1801

Bộ tiểu thuyết nổi tiếng thứ hai của Lép Tônxtôi là “Anna Karenina”,tác phẩm đã tái hiện lại bức tranh xã hội chân thực và sinh động của cả mộtgiai đoạn lịch sử nước Nga vào giữa thế kỷ XIX, sau giải phóng nông nô.Qua cuộc tình éo le, chấm dứt bằng cái chết tội lỗi và bi thảm của AnnaKarenina, cuộc sống gia đình lục đục của Ôblônxki, mối tình trắc trở nhưnghạnh phúc của Lêvin, cùng đời sống tình cảm phức tạp của nhiều nhân vậtkhác, nhà văn đã thông qua vấn đề tình yêu và hôn nhân gia đình để đề cậpđến những vấn đề xã hội lớn lao Trong 5 năm (1873 – 1877) viết tác phẩmnày, Tônxtôi vô cùng xúc động, nhiều lúc tâm hồn ông như bị giày vò, chánnản Ông viết: “Đây là cuốn tiểu thuyết đầu tiên trong đời tôi đã bám chặt lấyhồn tôi và lôi cuốn toàn thân tôi” Với tác phẩm “Anna Karenina” Tolstoi đãkhiến cho cả thế giới phải xót thương và đau đớn với nhân vật người phụ nữthượng lưu sa ngã của mình

Tiểu thuyết được yêu mến nữa của Tônxtôi là Phục sinh Đây là tác

phẩm vĩ đại nhất trong sáng tác cuối đời của Tônxtôi, lúc ông đã chuyển hẳnsang lập trường nông dân gia trưởng “Phục sinh” được nghiền ngẫm trong

10 năm, từ 1890 đến 1899, tác phẩm tổng kết bước đường phát triển tư tưởngnghệ thuật của Tônxtôi, tổng kết con đường tìm tòi lý tưởng gian khổ củanhiều nhân vật ưu tú của Tônxtôi từ Nicôlenca Iêctênép qua Pie Bêdukhốpđến Kônxtantin Lêvin Đó là bản án đanh thép tố cáo toàn bộ xã hội và thiếtchế nhà nước Nga đương thời Từ trang đầu đến trang cuối vang lên giọngnói phẫn nộ của nhà văn

Điều đáng ngạc nhiên là Lép Tônxtôi đã đến với độc giả miền Bắctrong hoàn cảnh cuộc chiến tranh chống Mĩ cứu nước của Việt Nam diễn ra

vô cùng gay go, quyết liệt Sự gắn bó của những số phận lịch sử khiến bạn

đọc Việt Nam tìm thấy ở tác phẩm của Lép Tônxtôi những tâm hồn đồngđiệu Những người lính mang trong ba lô di sản tinh thần của Lép Tônxtôi,chuyền tay nhau tác phẩm của ông trong giờ phút nghỉ ngơi trên chiến hào,thậm chí những người thương binh đọc Lép Tônxtôi ngay giữa mặt trận KheSanh năm 1968 Hầu như những người lính trẻ đều quên khuấy vết thương

và say sưa bàn về các nhân vật trong tác phẩm Lép Tônxtôi và các tuyệt táccủa ông đã đi vào trái tim của độc giả Việt Nam, trở thành người bạn tâmtình của nhiều thế hệ bạn đọc

Cũng thời kỳ này, ở miền Nam Việt Nam, hầu hết các tác phẩm chínhcủa Lép Tônxtôi đều được chuyển dịch sang tiếng Việt, ông trở thành mẫumực của nghệ thuật chân chính, cây đại thụ tỏa bóng mát cho nhiều thế hệ trẻyêu nước Nơi ông tập trung những thành tựu lớn của cả một thời đại rực rỡtrong văn học Nga thế kỷ XIX, các sáng tác của ông thấm đẫm tính nhân văn

và mang nặng tình yêu Tổ quốc

Đầu những năm 90, sau khi Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, hào quangcủa văn hóa Nga bị mờ nhạt, sức mạnh của văn hóa Nga chựng lại Ảnhhưởng văn hóa phương Tây tràn vào Việt nam ở nhiều mặt, bằng nhiều conđường Do sự tác động của nhiều khuynh hướng văn học thế giới, tâm lí vàthị hiếu công chúng cũng thay đổi, người ta có vẻ chú trọng văn học Mĩ, vănhọc phương Tây nhiều hơn Tuy nhiên, trong những năm gần đây, văn hóaNga được phục sinh và có chiều hướng phát triển tích cực ngay tại nướcNga Ở nước ta, qua bao nhiêu thăng trầm người ta lại quay trở về nhữngsáng tác của Lép Tônxtôi, thấy ở đó những chân lý cuộc đời giản dị mà thấmthía, và văn học Nga nói chung cũng như những tác phẩm của Lép Tônxtôinói riêng tiếp tục có thêm cuộc sống mới ở Việt Nam

Vàng qua lửa đỏ vẫn giữ nguyên được ánh sáng hoàng kim, trải quabao thử thách khắc nghiệt của thời gian, các tác phẩm của Lép Tônxtôi vẫn

đứng vững trong lòng độc giả, điều đó cho thấy dù ở thời đại nào, nhữngquan niệm của ông vẫn chứng tỏ được giá trị và sức sống bền bỉ của mình.

1.2.3 Cơ sở tư tưởng của quan niệm của Lép Tônxtôi về đạo đức

Những tư tưởng đạo đức của Lép Tônxtôi ra đời vào thế kỷ XIX, thời

kỳ mà nước Nga đang kinh qua một giai đoạn cực kỳ khó khăn trong lịch sửcủa mình với cuộc đấu tranh lâu dài, gay gắt của nhân dân Nga chống lại chế

độ nông nô chuyên chế tàn bạo và phản động Bởi vậy, cơ sở tư tưởng quanniệm của Lép Tônxtôi về đạo đức chính là những quan niệm triết học chínhtrị, xã hội của ông

Trong các tác phẩm bất hủ của Lép Tônxtôi người ta thấy nổi bật lên

nhiều nội dung quan trọng Nội dung thứ nhất là sự phản ánh cuộc cách

mạng Nga, cuộc cách mạng tư sản nông dân, phong trào đấu tranh quyết liệtcủa hàng triệu quần chúng nhân dân Nga, nhất là nông dân, chống lại chế độNga hoàng, chế độ chiếm hữu ruộng đất của bọn địa chủ và bọn tư bản, đó làcuộc đấu tranh mà giai cấp nông dân không nhận thức được rõ ràng, đầy đủnhiệm vụ của mình và vì thế nó không thể đi đến cùng và không thể điều hòa

với chế độ đương thời Nội dung thứ hai không tách rời mà bao hàm trong

nội dung thứ nhất, đó là sự phê phán của Lép Tônxtôi đối với chế độ chuyênchế Nga hoàng, bọn địa chủ và bọn tư bản và cả đối với giáo hội Sự phêphán của Lép Tônxtôi mang tính chất là sự phê phán của một nhà phảnkháng mạnh mẽ, “nhà tố cáo hăng say”, “nhà phê phán vĩ đại” mà chỉ riêngnhững nghệ sĩ thiên tài mới có được

Bối cảnh lịch sử - xã hội Nga thế kỷ XIX với tính chất phức tạp và tráingược nhau của những khả năng và xu hướng phát triển lịch sử hiện thực vàtâm lý, tư tưởng xã hội, theo Lênin chính là nguồn gốc sâu xa quy địnhnhững mâu thuẫn trong tư tưởng của Lép Tônxtôi Cắt nghĩa cụ thể hơn cái

cơ sở tư tưởng của Lép Tônxtôi, Lênin cho rằng “do nguồn gốc xuất thân và

sự giáo dục của ông” cho nên, mặc dù “Tônxtôi thuộc về tầng lớp đại quý tộcđại chủ ở Nga, nhưng ông đã đoạn tuyệt với tất cả các quan niệm thịnh hànhtrong giới đó” để “đứng trên quan điểm nông dân gia trưởng chất phác, đãđem tâm lý của người dân đó vào trong sự phê phán của mình, vào trong họcthuyết của mình” và “sở dĩ sự phê phán của Tônxtôi có một tình cảm mạnh

mẽ như thế, một sự hăng say như thế, có tác dụng thuyết phục như thế” chính

là vì sự phê phán ấy thực sự phản ánh sự chuyển biến trong cách nhìn củahàng triệu nông dân, những người vừa mới thoát khỏi chế độ nông nô đểbước tới tự do thì đã thấy rằng cái tự do đó có nghĩa là những khủng khiếpmới của sự phá sản, chết đói, sống không nhà cửa giữa bọn “ranh mãnh” ởthành thị”[46, tr 46] Chính do tính quy định lịch sử của cách nhìn ấy mà từchỗ là người phê phán, tố cáo hăng say, quyết liệt, Lép Tônxtôi đã đi đến chủnghĩa bi quan, tuyệt vọng, đến những sai lầm căn bản về tư tưởng sau này

Sinh thời, Lép Tônxtôi chịu ảnh hưởng tư tưởng của Pascal - triết gia

người Pháp Lép Tônxtôi đọc tác phẩm chính của Pascal “Những tư tưởng”

trong nguyên tác được in cùng với tiểu sử vắn tắt do người chị Pascal soạnthảo Không chỉ những tư tưởng cao cả, mà cả cuộc đời của Pascal với nhữngtìm kiếm tinh thần, sự đấu tranh kiên cường với bệnh tật, với ý chí luôn luônlàm những điều thiện cho nhân quần - tất cả đều thu phục Lép Tônxtôi và trởthành một gương sáng đối với ông Trong thư gửi A A.Tolstaya (cô họTônxtôi), Tônxtôi viết: “Cô đã đọc tiểu sử Pascal chưa - Blaise Pascal với

“Những tư tưởng” của ông ấy Đây là cuốn sách tuyệt diệu, và cuộc đời ông

ta cũng là như thế Cháu không biết một thánh truyện nào hay hơn” [45,tr.946]

Kant cũng là triết gia ảnh hưởng sâu sắc đến Lép Tônxtôi Từ trẻ, Lép

Tônxtôi đã tìm đọc “Phê phán lý tính thực hành” của Kant trong nguyên tác,

chưa được dịch ra tiếng Nga và tâm đắc với tư tưởng cơ bản của sách ấy rằng

bằng lí trí không thể chứng minh và cũng không thể phủ nhận sự tồn tại củaThượng Đế Vấn đề có hay không có Thượng Đế thuộc quyền giải quyết củacấp khác, mà Kant gọi là “lý tính thực hành”, tức là đời sống đạo đức và tâmlinh của con người Thuyết bất khả tri của Kant đã làm bệ đỡ cho tư tưởngcủa Lép Tônxtôi không chỉ trong những tìm kiếm tôn giáo - tín ngưỡng màcòn trong nhiều lĩnh vực khác Với triết học đạo đức của Kant, Lép Tônxtôicũng luôn luôn đánh giá cao, tôn sùng và viện dẫn Kant trong nhiều trước táctrước của mình Ngoài ra ông còn chịu ảnh hưởng của triết gia người PhápRútxô, đại văn hào Nga Đôstôiepski,…trong các sáng tác của mình.

Đặc biệt Lép Tônxtôi chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Kitô giáo.Ông giữ một niềm tin nồng cháy và kiên định vào một Thượng Đế chí côngchí thiện, bất tử và thập toàn, người sáng tạo hay khởi nguyên của tất cả.Theo Lép Tônxtôi, học thuyết tôn giáo của Kitô (mà ông chỉ coi là người, ynhư Phật Đà, Khổng Tử chứ không phải Thần - Nhân) trong quá trình lịch sử

đã bị bóp méo và kiến giải sai trái làm cho nó biến chất, mất đi sức sống, sức

chinh phục trái tim và khối óc của nhân loại Sau Tự bạch Lép Tônxtôi dã bỏ

ra ba năm để nghiên cứu và phê phán thần học Kitô giáo chính thống để dịchlại và hợp nhất bốn sách Phúc Âm trong kinh Tân Ước chứa đựng sự tích vànhững lời dạy của Kitô và từ đấy trở đi kiên trì bảo vệ những quan điểm tôngiáo của mình, bất chấp sự không đồng tình của hầu hết mọi người mà ông

có quan hệ huyết nhục hay thân thiết, chứ chưa nói đến quần chúng nhân dânNga Lép Tônxtôi mong muốn “sáng lập ra một tôn giáo mới phù hợp với sựphát triển của nhân loại” [45, tr.35] Cái tôn giáo mới mà Lép Tônxtôi dànhcho cả nhân loại ấy, khác với những tôn giáo cổ truyền mà tất cả đều phải cónguồn gốc địa phương, cội rễ sắc tộc, nó phải chứa đựng chỉ những chân lý

mà mà tất cả mọi người trên thế giới đều có thể chấp nhận Để xây dựng mộthọc thuyết tôn giáo như thế, Lép Tônxtôi không ngần ngại

bước vào xung đột trực tiếp với giáo hội chính thống của nước ông, khiếnhầu hết các tác phẩm nghị luận của ông đều bị cấm và phải in ở nước ngoài,

và cuối cùng chính ông cũng bị thánh vụ viện Nga khai trừ ra khỏi giáo hội

Cơ sở tư tưởng quan trọng nhất của Lép Tônxtôi là việc ông đứng trênlập trường của người nông dân gia trưởng Tônxtôi đã quan sát thời đại củamình sâu sắc và tế nhị Nước Nga sau cuộc cải cách năm 1861 hiện ra trongcảm quan của Lép Tônxtôi như một biển sóng bão trào sôi đang sẵn sàngnuốt vùi hết thảy Tônxtôi tự cảm thấy rằng có một tai họa đang chín dần trênđất nước Tônxtôi đoạn tuyệt với giai cấp quý tộc, giai cấp xuất thân củamình Ông đã rút ra một kết luận mà thấm sâu mãi vào tâm hồn mình: “Chỉ

có thể tìm thấy tín ngưỡng chân chính ở nhân dân thôi, ở hạng người hànhhương sống lang thang, ở những kẻ tối tăm nghèo khổ, nhất là ở hàng triệunông dân chân lấm tay bùn gánh vác những công việc hữu ích nhất ở đời”[52,tr.21] Tônxtôi tự khẳng định rằng muốn làm những việc có lợi cho nhândân, phải biến đổi hoàn toàn lối sống của bản thân mình Lép Tônxtôi laođộng chân tay, tiếp tục tự mình cắt cỏ cho gia súc trên trại ấp và còn đónggiầy tặng một chị đầy tớ gái nhân dịp lễ sinh nhật của chị, xây một cái lò vàchở củi giúp một người đàn bà góa nghèo nàn, cô đơn Tônxtôi xuất tiền racứu giúp nông dân… Tônxtôi tố cáo chính quyền của giai cấp địa chủ chiếmhữu ruộng đất, tước đoạt nông dân Gia đình cản trở Tônxtôi hành động theo

ý muốn của mình nên hai lần Tônxtôi rời bỏ trại ấp để phản kháng lại Qua

tác phẩm Vậy thì chúng ta phải làm gì đây? Tônxtôi nói rõ tư tưởng chủ yếu

của mình – nhất thiết phải thôi đi, đừng sống trong cảnh giàu sang nữa LépTônxtôi tóm lại triết học xã hội của mình như sau: “phải từ bỏ cảnh xa hoa,nghệ thuật và khoa học, phải quay lưng lại với giáo hội, với Nhà nước, phảisám hối vì cảnh ác hại của xã hội trong đó mình sống, phải rời xa chốn thànhthị và lao động tay chân cùng với nhân dân, với nông dân giản dị” [52, tr.30]

Sự đảo lộn như thế trong thế giới quan và trong tâm tư của LépTônxtôi đã được chuẩn bị từ lâu Vấn đề “lãnh chủ và nông dân” đã đượcLép Tônxtôi đặt ra từ lần đầu tiên từ những năm 1840 Khoảng những năm

1860, lòng khâm phục của Tônxtôi trước “chân lý nông dân” đã vang dội ít

nhiều qua tác phẩm Những người Cadaki Trong tiểu thuyết Anna Kareina

điều đó càng được thể hiện rõ hơn, khẩn khoản hơn, Tônxtôi kêu gọi phụctùng “chân lý nông dân”, chân lý này có khả năng soi sáng cho cuộc đời địachủ Chính do nhiều năm nghiên cứu cuộc sống của nhân dân, do tiên đoánnhững cuộc biến động xã hội, những biến cố cách mạng thế nào cũng xảy ratrong tương lai khá gần mà Lép Tônxtôi có cuộc đảo lộn hoàn toàn trong nộitâm của mình Bước khủng hoảng của Tônxtôi trong những năm 1880 chỉ làkết quả của cả một giai đoạn kéo dài và phức tạp, trong đó Tônxtôi đã tìmtòi, hoài nghi, lăn lộn với nhiều mâu thuẫn Bấy giờ, Tônxtôi chuyển hoàntoàn sang lập trường nông dân gia trưởng và đứng trên lập trường này chốnglại cơ cấu nhà nước Nga, chống lại cảnh sống và nền đạo đức của các giaicấp có đặc quyền

1.3 Nội dung, đặc điểm cơ bản của tác phẩm Đường sống

Đường sống - cuốn văn thư nghị luận tổng hợp các thư từ và bài viết

chính luận của đại văn hào trong những năm cuối đời, lần đầu tiên xuất hiệntại Việt Nam sẽ giúp độc giả biết và hiểu hơn về Tônxtôi với tư cách một nhà

tư tưởng, một triết gia lỗi lạc Đường sống do Nhà xuất bản Tri Thức ấn

hành, dày gần 1300 trang với 90 bài viết chính luận và nhiều thư từ do chínhTônxtôi viết gửi cho bạn bè và độc giả, bàn luận về các vấn đề của đời sống

xã hội Tên cuốn sách “Đường sống - cuốn văn thư nghị luận chọn lọc” được

đặt theo tên một tác phẩm cùng tên là Đường sống cũng nằm trong tập sách này Đường sống, một cái tên giàu ý nghĩa bắt nguồn từ một học thuyết mà

ông kiên trì theo đuổi, coi đó là con đường sống, con đường đi lên của nhân

loại Trong tác phẩm, Lép Tônxtôi bàn về giáo dục, khoa học và đạo đức conngười, bộc lộ tư tưởng về phi bạo lực, lấy thiện trả ác, đưa con người đếnđược hạnh phúc trọn vẹn.

Theo PGS.Phạm Vĩnh Cư, chủ biên của cuốn Đường sống, sinh thời

Lép Tônxtôi từng viết hơn 10.000 bức thư, qua đó bộc lộ rất rõ quan điểmsống và nhân cách con người ông Trong số đó, có bộ sưu tập thư từ giữa đạivăn hào và cố thủ tướng Ấn Độ Gandhi, người kém ông 41 tuổi Lúc đóTônxtôi đã là một vĩ nhân còn Gandhi vẫn còn vô danh Sau này, vị lãnh tụđược nhân dân Ấn Độ phong thánh luôn bày tỏ lòng tôn sùng của ông đối vớiLép Tônxtôi

Nhà giáo ưu tú Vũ Thế Khôi thì cho rằng Lép Tônxtôi có những nhậnđịnh, tư tưởng đi trước thời đại cả trăm năm Chẳng hạn như tư tưởng vềgiáo dục, ông nêu ra bốn mục tiêu của việc học: học để có kiến thức, để làmviệc, để làm người và để chung sống với con người Đó cũng chính là bốn trụcột của nền giáo dục thế kỷ XX, do ông Jacques Delors, Chủ tịch Ủy banquốc tế về giáo dục thế kỷ XXI của UNESCO đúc kết

Tuy vậy, Đường sống có số phận lận đận tại nước Nga PGS.TS Phạm Vĩnh Cư cho biết, Đường sốngchỉ được xuất bản một lần với số lượng nhỏ ở

Nga và hiện nay cũng không nhiều người Nga biết đến cuốn sách Năm

1915, tức 5 năm sau khi Tônxtôi qua đời, giữa khói lửa chiến tranh thế giớithứ nhất, nhà văn Nga D.Merehkovski chua chát bình luận về ông: “Ngườimới đây còn là thủ lĩnh tư tưởng của chúng ta, Tônxtôi tuồng như bỗng dưngđánh mất hết quyền lực của mình, tuồng như bỗng dưng toàn bộ trở nênkhông đúng lúc, không cần thiết, không hiện đại, không hợp thời” [4, tr.13]

Nhà giáo ưu tú Vũ Thế Khôi khẳng định, phương pháp của Tônxtôi làcực đoan, ông phê phán gay gắt nền văn minh chúng ta đang sống, con ngườiđạo đức giả, giáo dục tệ hại, còn khoa học chỉ là ngụy khoa học Nhưng phải

biết nhìn vào đằng sau các phê phán ấy của Tônxtôi để thấy những trăn trởcủa ông về nhân loại và thời cuộc, để nhận thấy 100 năm sau khi Tônxtôi quađời, nhiều quan điểm của ông vẫn còn nguyên giá trị, nhiều quan ngại củaông vẫn chưa được giải quyết.

Nhà văn Nguyên Ngọc nói về Lép Tônxtôi và tác phẩm Đường sống:

“Chúng ta ai cũng biết đến và khâm phục Tolstoi với tư cách một nhà vănhào vĩ đại, nhưng ít ai biết ông còn là một nhà tư tưởng vĩ đại không kém,thậm chí còn hơn thế Không chỉ ở Việt Nam, trên thế giới mà ngay ở Nga,

đã một thời gian dài người ta cố tình đề cao hết mức nhà văn Tolstoi để hạthấp hoặc chính xác hơn là lờ đi một Tolstoi - nhà tư tưởng Sự ra mắt của

cuốn Đường sống– văn thư nghị luận chọn lọc của Tolstoi bằng tiếng Việt bù

đắp phần nào sự thiếu hụt trong nhận thức và tri thức của chúng ta lâu nay

Đường sống mở ra cho chúng ta một góc nhìn khác, một thế giới khác của

Tolstoi – nhà triết học, nhà tư tưởng, nhà đạo đức…càng đọc càng thấy ôngquá lớn so với những gì chúng ta đã biết” [53, tr 1]

Những dấu ấn tư tưởng nổi bật của Tônxtôi trong những tiểu luận vàthư từ này là sự gắn kết những tinh hoa của trí thức Nga với những tinh túycủa nhân dân lao động Nga - nhất là nông dân Tônxtôi yêu người nông dânNga và nhận rõ những giá trị của họ, nhưng không thần thánh hóa nông dân,coi đó là những giá trị tuyệt đối và phủ nhận trí thức - thành phần xuất thâncủa chính mình - như các nhà cách mạng dân túy cùng thời và sau này

Một điểm nổi bật khác mà chúng ta có thể học được từ Đường sống,

đó là tầm vóc của Tônxtôi, những kiến giải sâu sắc của ông về giáo dục, đạođức, tôn giáo, triết học, chính trị, xã hội, kinh tế Khi đọc tiểu thuyết của ông

có những điều ta chưa nhìn rõ mà chỉ cảm nhận thì đọc văn nghị luận củaông, ta bỗng thấy được soi sáng và lý giải thấu đáo

Dễ thấy rằng Tônxtôi khẳng định quyền ưu tiên của khoa học nhânvăn so với khoa học tự nhiên và trong khoa học nhân văn lại ưu tiên đạo đứchọc Trong bối cảnh của thế giới ngày nay, trước những hậu quả tiêu cựckhủng khiếp của tiến bộ khoa học - công nghệ, trước sự suy thoái đạo đứcghê gớm của đạo đức cá nhân và xã hội, sự ưu thắng hiển nhiên của cái ácdưới mọi biểu hiện, từ thô bạo nhất đến tinh vi nhất, từ lộ liễu nhất đến tráhình nhất và những thắng lợi còn quá đỗi nhỏ nhoi và không bền vững củacái thiện, chúng ta không thể nào phủ nhận minh triết của Tônxtôi trong tác

phẩm Đường sống, nhất là quan niệm về đạo đức của ông.

Tiểu kết chương 1

Nhiều người vốn chỉ biết đến sự vĩ đại của Lép Tônxtôi với tư cáchmột đại văn hào Nga và thế giới, nhưng sự vĩ đại của Lép Tônxtôi còn ở chỗ

ông là một nhà tư tưởng, một triết gia theo đúng nghĩa của nó Đường sống

thể hiện những tư tưởng, quan niệm của Lép Tônxtôi về nhiều lĩnh vực nhưtriết học, tôn giáo, giáo dục và đạo đức…Đặc biệt tên Đường sống - tập văn

thư nghị luận chọn lọc được đặt theo tên một tác phẩm cùng tên là Đường

sống cũng nằm trong tập sách này, thể hiện rõ quan niệm của Lép Tônxtôi về

những yếu tố đạo đức nổi bật như cái thiện, lòng yêu thương, nghĩa vụ vàhạnh phúc Quan niệm đạo đức đầy tính nhân văn của Lép Tônxtôi xuất phát

từ chính con người ông với bản tính giàu lòng yêu thương, cương trực,không ưa ra luồn vào cúi, luôn quan tâm đến đời sống nghèo khổ của nhândân Nga đôn hậu Trái tim vị tha của ông vẫn tha thiết lắng nghe nhữngmong mỏi, nỗi niềm của những mảnh đời bất hạnh, khốn khó Trong cuộcđời cầm bút ông miệt mài đấu tranh cho sự tự do, yên ấm, hòa bình của conngười Một con người đáng kính nhường ấy đã để lại cho hậu thế nhữngquan niệm đạo đức mà cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị

Trong bối cảnh xã hội đầy biến động ở nước Nga thế kỷ XIX, LépTônxtôi cũng không đứng ngoài hoặc tránh khỏi sự tác động Ảnh hưởng củahoàn cảnh lịch sử tác động sâu sắc đến toàn bộ tâm tư, tình cảm, đến tưtưởng Lép Tônxtôi nói chung và quan niệm về đạo đức của ông nói riêng.Biết bao nỗi buồn, sự căm phẫn và nỗi niềm bừng tỉnh ước mơ của nhân dânNga và nhân loại hướng về một tương lai tốt đẹp hơn đã được thể hiện đầy

đủ trong các tác phẩm của Lép Tônxtôi Nghiên cứu những quan niệm củaLép Tônxtôi về cái thiện, tình yêu thương, nghĩa vụ và hạnh phúc ta cànghiểu rõ thời đại sóng gió ông đã đi qua cũng như những cống hiến lớn laocủa ông với nhân loại khi cố gắng xây dựng một thế giới của tình yêu, hòabình vĩnh viễn giữa con người với con người

CHƯƠNG 2

NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA QUAN NIỆM LÉPTÔNXTÔI VỀ ĐẠO

ĐỨC TRONG TÁC PHẨM ĐƯỜNG SỐNG

Trong Đường sống, Lép Tônxtôi thể hiện sự uyên bác của mình khi

trình bày nhiều vấn đề khác nhau như đạo đức, giáo dục, tín ngưỡng, laođộng, khoa học, chiến tranh…nhưng vấn đề đạo đức được Lép Tônxtôi thểhiện sâu sắc và rõ nét nhất Với mong mỏi thế giới được sống trong tình yêuthương, hạnh phúc, đối xử với nhau bằng bản tính lương thiện, thực hành ýnguyện tốt đẹp của Thượng Đế, Lép Tônxtôi đã trình bày quan niệm về đạođức có nội dung phong phú, trong đó nổi bật là các quan niệm của ông về cáithiện, hạnh phúc, tình yêu thương, nghĩa vụ

2.1 Cái thiện là sống cho phần hồn

Thiện ác được thể hiện trong hành vi của con người, là một trongnhững căn cứ để giải quyết vấn đề nhân bản và chúng cũng mang tính lịch sử

xã hội Do đó, nhìn chung các nhà tư tưởng và những tôn giáo lớn khi xâydựng khái niệm thiện ác đều có những quan niệm riêng, những tiêu chuẩnkhác nhau nhưng chủ yếu là nhấn mạnh về cái thiện

Với tư cách là nhà tư tưởng đạo đức, Lép Tônxtôi cũng đặc biệt quan

tâm đến cái thiện Trong Đường sống, Lép Tônxtôi nói về cái thiện trong mối

quan hệ với hạnh phúc: “Trong những hoàn cảnh của con người có cái ác vàcái thiện lẫn lộn, nhưng trong những khát vọng chỉ của con người thì không

có sự pha trộn như thế: khát vọng có thể hoặc là ác - thực hiện ý chí của cáitôi sinh vật của mình, hoặc là thiện - thực hiện ý chí của Thượng Đế Hễ conngười giao mình cho khát vọng thứ nhất, thì nó không bất hạnh; còn nếu nógiao mình cho khát vọng thứ hai thì nó không thể bất hạnh - tất cả đều làhạnh phúc”[5, tr.917]

Lép Tônxtôi cho rằng cái ác xuất hiện khi con người thực hiện ý chícủa cái tôi sinh vật của mình, tức thỏa mãn những ham muốn dục vọng củathân xác như: thích ăn ngon, mặc đẹp, thích dư thừa của cải, thích nhàn rỗihưởng thụ, dâm dục, nói dối…Những ham muốn dục vọng đó là khát vọngthứ nhất - khát vọng tầm thường của thân xác và là xiềng xích giữ chân, ngăncản con người sống thiện Nếu con người vượt qua được những cám dỗ đó,giao mình cho khát vọng thứ hai - thực hiện ý chí của Thượng Đế thì khôngnhững nó mang trong mình bản tính thiện đầy cao quý mà còn được sốngmột cuộc đời hạnh phúc Bởi Thượng Đế là hiện thân của cái thiện tối cao, làanh minh, công bằng, bác ái nên thực hiện ý chí của Thượng Đế là sống mộtcuộc đời cao thượng, đầy tình yêu thương.

Quan niệm cái ác xuất hiện khi con người thực hiện ý chí của cái tôisinh vật của mình trở đi trở lại trong các tác phẩm của Lép Tônxtôi như một

sự trăn trở, day dứt khôn nguôi Trong tác phẩm “Tự nhủ” Lép Tônxtôi thẳngthắn trải lòng nỗi sợ hãi của mình trước những tội lỗi của sự nuông chiềuthân xác thân xác Theo ông, đó là những tội: “Tội lỗi phổ biến nhất là tộinuông chiều thân xác Tôi sợ nó và muốn đấu tranh với nó và thoát khỏi nó:không ăn uống, không có quần áo, đồ dùng, nhà cửa dư thừa, không chiềuchuộng thân thể mình mà thỏa mãn những nhu cầu của nó Tội thứ hai là tộinhàn rỗi thân thể và hưởng thụ lao động của những người khác, buộc họ phảilàm cho tôi cái mà họ không có thì giờ làm cho mình Tội thứ 3, cũng nguyhại như hai tội trước, đó là tội dâm dục, phá hoại lòng yêu thương và quýtrọng con người như là một sinh linh tinh thần và chỉ nhìn thấy ở người thuộckhác giới một đối tượng của nhục dục Tội thứ tư, tệ hại hơn cả trong mọi tộilỗi - đó là tội ác ý, giận dữ, trả thù, căm ghét những người khác Tội này tệhại hơn mọi tội lỗi bởi vì nó trực tiếp đối lập với tình yêu thương của

mọi người, mà chỉ tình yêu thương ấy mới liên kết người với người và vớiThượng Đế” [5, tr.902 - 903].

Bên cạnh đó, ông còn chỉ ra như một tội khác, đó là “óc kiêu ngạo, tựcoi mình là một cái gì đó đặc biệt, là sinh linh mà đối với nó, tội lỗi khôngcòn là tội lỗi nữa: tôi là một con người đặc biệt, tôi cần có cái ăn tốt nhất, cáimặc tốt nhất, những tiện nghi tốt nhất và những người khác phải làm việccho tôi Với tư cách một con người đặc biệt, tôi không thể thỏa mãn với cuộcsống một vợ một chồng, và tôi không thể không trừng trị những xúc phạmđối với tôi, con người đặc biệt” [45, tr.903] Sinh ra trong một gia đình quýtộc, cuộc sống sung sướng và đủ đầy vật chất nhưng con người vĩ đại ấy cốgắng rèn giũa bản thân không vướng vào những ham muốn dục vọng tầmthường và luôn luôn ý thức tu dưỡng tâm hồn, trau dồi những phẩm hạnhđáng quý như: yêu lao động, giữ lòng thanh bạch, thẳng ngay và không mắcbệnh “nhà giàu” như những quý tộc kiêu ngạo xung quanh mình

Lép Tônxtôi đã chiêm nghiệm cả cuộc đời để nhận ra chân lý của cáithiện: “Cái thiện chính thực ấy ở một điều duy nhất: sống cho phần hồn chứkhông phải phần xác” [45, tr.917] Với ông, linh hồn là nhân cách, phẩmhạnh, trí tuệ, còn thể xác là nguồn gốc gây ra mọi tội lỗi Về điều này, quanniệm của Lép Tônxtôi có nét giống với các nhà tư tưởng phương Đông vàcác nhà triết học Tây Ây trung cổ khi coi trọng linh hồn, hạ thấp vai trò củathể xác Riêng quan niệm thể xác là nơi gây ra mọi tội lỗi của con người thìông có cái nhìn chung với Phật giáo, điều đó chứng tỏ dù là một con chiênngoan đạo của Kitô giáo, Lép Tônxtôi vẫn không gồng cứng mình trongnhững giáo thuyết chung mà lĩnh hội cả những tư tưởng ngoại đạo để hoànthiện trí tuệ mẫn tiệp của mình

Cái thiện chính thực - sống cho phần hồn chứ không phải phần xácchính là một trong những lý do mà Lép Tônxtôi quyết định bỏ nhà ra đi khi

đã 82 tuổi, với tâm hồn lương thiện, ông thấy day dứt khi ngoài kia những cụgià bằng tuổi ông còn lọ mọ vì miếng cơm manh áo, chật vật với những nỗi

lo nghèo đói, bệnh tật; ông muốn bước ra khỏi cuộc sống vương giả bấy lâu

để sống cùng họ, đồng cam cộng khổ cùng họ, sẻ chia những nỗi đau tuổi giàcủa họ, suy nghĩ tưởng như “lập dị” của một cụ già đã gần đất xa trời kia lại

là tấm lòng thánh thiện của một nhân cách đáng kính trên đất nước Nga LépTônxtôi đã trung thành với mình, với khát vọng thời trai trẻ của mình - khátvọng làm điều thiện - thực hiện ý chí của Thượng Đế - điều mà ông khôngngớt căn dặn các thế hệ trẻ bước vào đời muộn hơn ông

Coi trọng linh hồn, Lép Tônxtôi kêu gọi nhân loại hãy sống thiện bằngtình yêu thương, đồng cảm, bằng việc không ngừng trau dồi trí tuệ và vậndụng trí tuệ vào cuộc sống thiện lương Trong “Chuyện trò với thiếu nhi vềnhững vấn đề đạo đức”, Lép Tônxtôi căn dặn thế hệ tương lai rằng “cuộcsống của con người càng thiện lương thì ở anh ta càng nhiều trí tuệ thôngminh Và con người càng thông minh thì cuộc sống của nó càng thiện lương

Để cuộc sống được thiện lương, cần có ánh sáng của trí tuệ Để có trí tuệminh mẫn, cần có cuộc sống thiện lương Cái này hỗ trợ cái kia Cho nên nếutrí tuệ không giúp cho cuộc sống thiện lương, thì đó không phải là trí tuệthực thụ Và nếu cuộc sống không trợ giúp cho trí tuệ, thì đó không phải làcuộc sống thiện lương” [45, tr.893)] Từ đó, ông khích lệ các cháu thiếu nhihãy làm việc thiện ngay hôm nay và đừng bao giờ trì hoãn chúng bởi thầnchết không tính tới việc con người đã làm hay chưa những gì phải làm:

“Thần chết không chờ một ai và một cái gì Nó không có cả thù lẫn bạn.Những việc làm của con người, những gì mà nó đã kịp làm, trở thành sốphận của nó, tốt hay xấu Và vì vậy đối với con người cái quan trọng nhấttrên đời là cái nó đang làm” [45, tr.894 – 895]

Tư tưởng nói trên xuất phát từ quan niệm đề cao cuộc sống thực tạicủa Lép Tônxtôi Khác với những người trong Kitô giáo vốn coi trọng cuộcsống sau khi chết – thế giới vĩnh hằng nơi Thiên Chúa, Lép Tônxtôi mongước hạnh phúc ngay trên cõi trần chứ không hứa hẹn một hạnh phúc mai sau,

đó cũng là hình mẫu một “tôn giáo mới, phù hợp với sự phát triển của nhânloại, tôn giáo của Kitô nhưng được tẩy rửa khỏi mọi thứ mê tín và bí ẩn, mộttôn giáo thực tiễn” mà PGS.Phạm Vĩnh Cư đã nhấn mạnh trong lởi mở đầu

tác phẩm Đường sống.

Quan điểm đề cao linh hồn thêm một lần nữa được Lép Tônxtôi khẳngđịnh trong “Tự nhủ”: “Tôi biết rằng sự sống chân chính của tôi không ởtrong thân xác tôi, mà ở cái bản nguyên tinh thần, tách biệt với tất cả, mà tôi

ý thức được bằng toàn bộ sinh linh mình và gọi là linh hồn” [45, tr.901].Chính bản nguyên tinh thần ấy đã thôi thúc Tônxtôi sống như là người thầychung của nhân loại, như là hiện thân của lương tâm không ngơi nghỉ vàkhông thể mua chuộc của loài người, nó đã biến điền trang Inaxnaia Pôliana,điền trang của nhà văn, thành điểm hành hương của hàng trăm khách thậpphương và điểm đến của hàng vạn bức thư từ nhiều miền đất gần xa, màtrong đó những người viết cho Tônxtôi, đồng tộc lẫn ngoại tộc, hỏi ý kiếncủa ông, đề nghị ông phát biểu về nhiều vấn đề của cuộc sống, nhiều khikhông liên quan gì đến văn chương, nghệ thuật Trong những bức thư nhưthế, mà Tônxtôi đã trả lời, có một luật sư Ấn Độ chưa được mấy người biếtđến, đang sống ở Nam Phi và lãnh đạo cuộc đấu tranh phi bạo lực giành cácquyền công dân của một cộng đồng thiểu số người Ấn ở vùng này - ngườimai sau sẽ trở thành lãnh tụ tinh thần của dân tộc Ấn Độ và được cả thế giới

ca ngợi là Mahatma (Thánh) Gandhi - ngay từ trẻ đã thấm nhuần những tưtưởng tôn giáo, đạo đức của Lép Tônxtôi