Nhân vật nữ trong kịch về đời sống đương đại của lưu quang vũ

CÁC LOẠI NHÂN VẬT NỮ TRONG KỊCH VỀ ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI CỦA LƯU QUANG VŨ .... ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT NỮ TRONG KỊCH VỀ ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI CỦA LƯU QUANG VŨ .... Nhân vật trong

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

-TRẦN THỊ THU HÀ

NHÂN VẬT NỮ TRONG KỊCH

VỀ ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI CỦA LƯU QUANG VŨ

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

-TRẦN THỊ THU HÀ

NHÂN VẬT NỮ TRONG KỊCH

VỀ ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI CỦA LƯU QUANG VŨ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lưu Khánh Thơ

Hà Nội – 2019

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời tri n s u s n ất v lời ảm ơn n t n t i t

ô trường ĐH K o ọ ội v N n v n Đ i t tôi vô ng i t ơn

n ng t ô trong k o V n ọ ủ trường, đ tạo điều ki n o tôi t ự

i n đề t i luận v n t ạ sĩ n

V tôi ũng xin n t n m ơn PGS TS Lưu K n T ơ người đ

n i t tìn ư ng dẫn ư ng dẫn tôi o n t n tốt luận v n Trong qu trìn

ọ tập ũng n ư l trong qu trìn l m luận v n t ạ sĩ k ó tr n k ỏi s isót rất mong t ô ỏ qu

Đồng t ời do trìn độ lý luận ũng n ư kin ng i m t ự tiễn òn ạn

nên i o o k ông t ể tr n k ỏi n ng t i u sót tôi rất mong n ậnđượ ý ki n đóng góp t ô để tôi ọ t êm đượ n iều kin ng i m v sẽ

o n t n tốt ơn ông trìn s p t i

Tôi xin n t n ảm ơn!

Hà Nội, tháng 8 năm 2019 Học viên thực hiện

Trần Thị Thu Hà

MỞ ĐẦU

1 Lý do ọn đề t i

2 Lị sử vấn đề

3 Đối tượng v p ạm vi ng iên ứu

4 P ương p 5 Đóng góp 6 Cấu trú luận v n

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 LƯU QUANG VŨ VỚI NỀN KỊCH HIỆN ĐẠI VIỆT NAM MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LÝ THUYẾT

1.1 Lưu Quang Vũ và nền kịch nói Việt Nam cuối thế kỷ XX

1.1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội và tình hình nghệ thuật Việt Nam sau năm 1975

1.1.2 Lưu Quang Vũ – một hiện tượng đặc biệt

1.2 Một số vấn đề về lý thuyết nhân vật trong kịch

1.2.1 Khái niệm chung về kịch

1.2.2 Lý thuyết về nhân vật và nhân vật kịch

CHƯƠNG 2 CÁC LOẠI NHÂN VẬT NỮ TRONG KỊCH VỀ ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI CỦA LƯU QUANG VŨ

2.1 Vài nét về đặc điểm nhân vật kịch Lưu Quang Vũ

2.2 Các loại hình nhân vật nữ trong kịch Lưu Quang Vũ

2.2.1 Người phụ nữ - người chiến sĩ

2.2.2 Người phụ nữ - người lao động

2.2.3 Người phụ nữ - người kiếm tìm hạnh phúc

CHƯƠNG 3 ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT NỮ TRONG KỊCH VỀ ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI CỦA LƯU QUANG VŨ

3.1 Nghệ thuật xây dựng tâm lý nhân vật thông qua tổ chức xung đột kịch

3.1.1 Xung đột về mặt tính cách mang tính triết lý

3.1.2 Xung đột đậm chất trữ tình, cảm xúc và suy nghĩ nội tâm

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật thông qua hành động kịch

3.2.1 Xây dựng nhân vật qua hành động kịch bên ngoài

3.2.2 Khắc họa nhân vật thông qua hành động kịch bên trong

3.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ 57

3.3.1 Ngôn ngữ giáu chất triết luận - trữ tình 58

3.3.2 Ngôn ngữ giáu chất thơ 61

3.3.3 Ngôn ngữ giản dị, tự nhiên và hóm hỉnh 62

KẾT LUẬN 67

TÀI LIỆU THAM KHẢO 70

2

thịt, Nàng Si-Ta, Tôi và Chúng ta, Nguồn sáng trong đời, Hoa cúc xanh

trên đầm lầy Trong vòng t ời gi n ư đ 5 n m từ 1980 đ n 1985 Lưu Qu ng Vũ

đ đóng góp o nền s n k ấu nư n trên dư i 30 vở kị d i trong đó ó đ n 25 vở

đượ d n dựng v iểu diễn t ậm í n iều vở đượ

l m lại n iều l n n ư Hồn Trương Ba – da hàng thịt.

i n luận v n Nhân vật nữ trong kịch về đời sống đương đại của Lưu

Quang Vũ Luận v n sẽ tập trung l m rõ k í về m t nội dung v ng t uật ủ đối

tượng ng iên ứu l 5 vở kị về đời sống đương đại: Tôi

và chúng ta, Nếu ông không đốt lửa, Lời thề thứ chín, Trái tim trong trắng,

Hoa cúc xanh trên đầm lầy Từ đó ỉ r n ng vấn đề m t giả muốn gửi

g m t ông qu t ống t p ẩm

2. Lịch sử vấn đề

N đ n s n k ấu Vi t N m n ng n m 80 ủ t kỷ trư Lưu

Qu ng Vũ trở t n điểm s ng v i ng loạt vở kị g ấn động

C ín vì t i o v ông trìn ng iên ứu về t giả i m số lượng

k ông ề n ỏ trong đề t i về v n ọ d n tộ i n đại Cụ t ể n ư s u:

T ng 03/1985, n ng iên ứu Ngu ễn T ị Min T i n ận xét vở

kị Nguồn sáng trong đời l một vở kị kén k vì vậ nó ũng p ụ vụ

4

trìn ng iên ứu trên đ đ t nền móng n đ u đồng t ời l ơ sở ìn t n

ý tưởng

r

3.

đời sống đương đại

trung ng iên ứu về n

i v à c h ú n g t a , N ế u ô n g k h ô n g đ ố

t l ử a ,

Lời thề thứ chí

n, Trá

i tim tro

ng trắ

ng, Ho

a cúc xan

h trê

n đầ

m lầy.

đại trong

vở kị

n n vật n

đối tượng ngLưu Qu ng Vũ để từ đótồn trong mỗi kị

s ng t

và chúng

ta, Nếu ông không đốt lửa, Lời thề thứ chín, Trái tim trong trắng, Hoa cúc xanh trên đầm lầy.

Ngo i r

n

s nmôtảtổng

ợp …

7

5. Đóng góp của luận văn

6. Cấu trúc luận văn

Chương 1: Lưu Qu ng Vũ v i nền kị i n đại Vi t N m Một số vấn đề

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 LƯU QUANG VŨ VỚI NỀN KỊCH HIỆN ĐẠI VIỆT

NAM MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LÝ THUYẾT

Lưu Qu ng Vũ sintrải qu n iều i n động

1.1 Lưu Quang Vũ và nền kịch nói Việt Nam cuối thế kỷ XX

1.1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội và tình hình nghệ thuật Việt Nam sau năm 1975

Đêm ngủ chỉ còn lo vật giá

Xa dần truyện ngắn, bớt dần thơ

(Cảnh điền viên)

H n ƣ n v n từ uộ i n trở về Ngu ễn K ải vẫn k ông dứt nỗi đ u k i m i n

trông g r n ng ản ƣởng ng ả k i đất nƣ sạ óng qu n t : “Chiến trông ồn ào náo

động mà lại có cái yên tĩnh giản dị

của nó Hòa bình yên tĩnh thông bình, mà lại chứa chấp những sóng ngầm,

những gió xoáy bên trong” [35, tr 72] K

Hồng Cẩm) Nhân chứng và lịch sử (Ho i Gi o) Tôi và chúng ta, Nguồn

sáng trong đời (Lưu Qu ng Vũ) …N ng iên ứu Tr n Quố Vượng đư r

n ận xét: “Không có hiện tượng giải thể, trốc rễ văn hóa nhưng có hiện tượng sụt giá, giảm giá của sân khấu tuồng, chèo và múa rối cổ truyền trước những

áp lực của sân khấu kịch nói” [65] Nói n ư t

òn ngu ên gi

một lời tiên tri

1.1.2 Lưu Quang Vũ – một hiện tượng đặc biệt

l m t ơ m i n u n ư mìn

t ơ Lưu Qu ng Vũ nồng đượm v

t t ơ tìn

Dưa hấu bổ ra thơm mát suốt ngày dài

Em cũng mát lành như trái cây mùa hạ Nước da nâu và nụ cười bỡ ngỡ

Em như cầu vồng bảy sắc hiện sau mưa

út “Tình yêu giờ đây đã bớt đi sự trẻ trung, sôi nổi nhưng lại thêm phần

đằm thắm, sâu sắc” trở nên từng trải v t

Giữa thế giới mong manh nhiều biến đổi Ông yêu em và ông tồn tại

N ưng nói về Lưu Qu ng Vũ

k ông n iều n ưng vẫn k ẳng địn

trong lòng độ

đang đến, Một vùng mặt trận, Người kép đồng hồ,…Có t ể t ấ Lưu Qu ng

Vũ l người t ử sứ trên rất n iều t ể loại v n ọ trong đó v n xuôi Lưu Qu ng Vũ

đóng v i trò l “ u nối gi t ơ v kị ”

13

tim đ ảm Hồ sơ mùa hạ 1972, Chiều cuối, Những tuổi thơ, Khâm Thiên, Việt

Nam ơi…, Mặt trời trong nước lạnh, Những điều sỉ nhục và căm giận…

1.2 Một số vấn đề về lý thuyết nhân vật trong kịch

1.2.1 Khái niệm chung về kịch

1.2.2 Lý thuyết về nhân vật và nhân vật kịch

1.2.2.1 Nhân vật trong tác phẩm văn học

tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn

vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật

văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường

được gán cho những đặc điểm giống con người” [1, tr 251]

N ìn ung iểu đều n ằm ỉ n ng nội m k ông t ể

N đ n n n vật l n đ n k i ni m đi kèm: tín n n vật

Đ l k i ni m ỉ ìn ản on người đ đượ ìn tượng ó Tín

điển ìn l n ng điển ìn về on người N ư vậ “nhân vật là chỉ đối tượng được nói đến, còn dùng khái niệm tính cách và tính cách điển hình là đã bao hàm cả sự đánh giá về chất lượng tư tưởng – nghệ thuật của đối tượng

[70, tr 67] Cũng t eo đó n động kị ủ n n vật kị đóng v i trò n ƣ một u tố qu n

trọng n ất ởi t ông qu đó n n vật m i ộ lộ đƣợ tín

18

CHƯƠNG 2 CÁC LOẠI NHÂN VẬT NỮ TRONG KỊCH VỀ ĐỜI

SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI CỦA LƯU QUANG VŨ 2.1 Vài nét về đặc điểm nhân vật kịch Lưu Quang Vũ

T eo M B K r ptrenkô: "Chiều sâu của các khái quát bằng hình

tượng, tính đa dạng của các hình thức nghệ thuật - đó là đặc điểm không

tách rời của sáng tạo nghệ thuật chân chính” [21]

trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một

khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách” [20, tr 1255]

21

Trong kị người xem k ông ỉ qu n t m đ n tín ợp lý ủ ốt tru n m òn ú ý đ

n qu trìn p t triển ủ tín n n vật Điều k ó n ất l x dựng đượ n ng n n vật ó “ ồn”

v sin động “Các nhà soạn

kịch non tay thường thiếu sức bao quát đối với mọi nhân vật mình tung ra nên

trong kịch bản chỉ chú ý đến một số nhân vật nhất định, số còn lại, thường

chắp vá gán ghép” [52 tr 147] N ưng Ngô T ảo t ừ n ận rằng Lưu Qu ng Vũ

uất p t từ đời sống để giải qu

người “Nhân vật chính là người dẫn dắt người đọc vào thế giới riêng của đời

sống trong một thời kỳ lịch sử nhất định”[11, tr 160] Ông t ường t m sự:

“Tôi sẽ viết như tôi đãviết, vì riêng ý thích của tôi nhưng cũng vì cuộc sống

nhiều biến thiên” [57, tr 472] Bởi vậ

chín, Trái tim trong trắng, Hoa cúc xanh trên đầm lầy) n

chúng ta, Nếu ông không đốt lửa, Lời thề thứ chín, Trái tim trong trắng,

Hoa cúc xanh trên đầm lầy)

1) N2) N3) N

Sự pv

đại v ở đương đại

2.2.1 Người phụ nữ - người chiến sĩ

đồ đơn giản ấy”

t ự k n

2.2.2 Người phụ nữ - người lao động

Cũng nLưu Qu ng Vũ k ông p ải l

luật N ng lời T ông nói v i Vi t l một ví dụ điển ìn o p ẩm ất oquý n :

THÔNG: (…) Tôi yêu thương những con người ấy Có cách nào để cho

họ đỡ cực? Tôi không biết lắm về những lý lẽ Đi từ thế giới của cái “tôi” sang thế giới của “chúng ta” Nhưng cái chúng ta ấy phải được làm bằng mỗi cái tôi cụ thể, bằng sự tôn trọng, hạnh phúc và phẩm cách của từng người Nếu không ông sẽ không làm được gì đâu, cái thế giới chúng ta chung chung của ông, sẽ không ai thiết ở đâu, đồng chí Giám đốc ạ!

ố Trong lời nói

ngồi nhà đã mấy tháng nay, buồn, buồn vô cùng Bỗng dưng con có cảm giác

rằng bố đang nhớ đến con, cần đến con Và thế là con lên đây” N ƣng

u ên (Trái tim trong trắng) mẹ

ông không đốt lửa)

Còn Dũng mtìn êu

dẫn đường” n ư “Magienlăng bị cả nhà coi là điên rồ, ông đã quyết định đi

vòng quông trái đất và phát hiện ra trái đất hình tròn Niutơn bị những người

hàng xóm coi là hâm (…) Nằm nghỉ trưa ngoài vườn, trông thấy quả táo rơi,

DŨNG: Nếu ông muốn em nói thực, thì em nói nhé: em chẳng đàn ông

chút nào đâu, em yếu đuối và rút rát, em phải cố giấu sau vẻ bạo dạn, ngỗ

nghịch… Em nào có biết hút thuốc, cứ hút là miệng em đắng chát, nhưng nó

làm em như tự tin hơn… Vâng, em yêu ông mà không dám nói, yêu ông từ lâu,

từ trước cái buổi đêm em gặp ông ngoài cảng… Hôm ấy cũng vì quá bối rối

mà em nẩy ra cái ý định nhảy ào xuống biển tắm… Không hiểu sao em lại

làm thế (Ôm mặt) Em thật đáng ghét!

37

ĐỊNH: (K ẽ) Dũng…

DŨNG: (Vội ứng r n trở lại) Nhưng bây giờ thì không thể được Mọi

người đều biết em là một trong những người ủng hộ ông, em không muốn

người ta nghĩ không hay về quan hệ giữa chúng mình… Sẽ khó cho công việc

của ông (…) Em là em, và em muốn quan hệ giữa chúng ta không có gì hết,

không bao giờ.

ĐỊNH: Sao, Dũng? Nhưng tôi cần có Dũng, tôi không thể thiếu Dũng.

DŨNG: Không nên Ở cương vị ông càng không nên Em lo cho ông

lắm Ông phải thận trọng trong mọi việc, thận trọng nhưng đừng lùi bước,

CHƯƠNG 3 ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT NỮ

TRONG KỊCH VỀ ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI CỦA LƯU QUANG VŨ

ung đột l u tố k ông t ể t i u l m nên một vở kị t n ông v

l “sự đối lập, sự mâu thuẫn được dung như một nguyên tắc để xây dựng các mối quan hệ tương tác giữa các hình tượng của tác phẩm nghệ thuật” [18, tr.

xung đột n ƣng “lại biết có nhiều miếng trò hay trong nghệ thuật dân tộc mà

không hề có mâu thuẫn gì gay gắt” [52 tr 159]

bảo rồi: Tình cảm gia đình máu mủ là thói thường tình, nhưng chớ nên vì thứ

cảm xúc sướt mướt riêng tư mà làm rắc rối việc công, lại còn gây ra những

sự đồn đại làm mất uy tín chính quyền, của lãnh đạo, mà không khéo…ảnh

hưởng đến cả vị trí công tác của tôi” C

3.1.2 Xung đột đậm chất trữ tình, cảm xúc và suy nghĩ nội tâm

u ển s u s

VÂN: Hứa thì ông hứa nhiều chuyện lắm Hứa với mình, hứa với mọi người Đủ chuyện Mà chuyện lớn nhất là: ông hứa sẽ trở thành một họa sĩ

lớn cơ, vậy mà…ông đã không đạt được Ông đã lấy được em, đã được triển

lãm trông, đã có tất cả nhưng trở thành họa sĩ lớn thì…không, thậm chí ông

đã không vẽ được một bức trông nào đáng gọi là trông Mấy bữa nay sao mà

ông buồn, buồn quá! Vậy mà ngày xưa ông đã từng ao ước…Ông chẳng hiểu

gì cả…ông chán lắm rồi Độ này ông không thể cầm bút vẽ được (….)

LIÊN: Ông buồn, ông tưởng em vui lắm sao…Em cũng đã từng mơ

ước, em sẽ được học để thành một nhà sư phạm lớn, vậy mà….Rồi em mơ

mình sẽ có hạnh phúc, mơ làm vợ ông, làm vợ một họa sĩ tài năng Thế rồi em

đã là vợ ông, nhưng…

47

VÂN: Nhưng cô đã thấy cô lầm chứ gì, đúng không?

LIÊN: Em không biết Em chỉ biết là mấy tháng qua ông chẳng làm gì hết, cũng không ngó ngàng gì tới nhà cửa, tới em Không vẽ được những bức trông như ông ao ước đã đành, ông cũng không thèm để tâm đến việc sắm một bộ bàn ghế cho ra hồn Trong khi đó, bạn bè ông…họ đều biết cách…như ông Hòa, ông Thiệp đấy, đáng lý ra ông cũng có thể….

Đó l uộ đối t oại ủ i on người đ ng t m qu r tr

mó dằn v t ản t n dằn v t n u C ỉ đ n k i đượ đối di n v i p nngười k vốn đ tồn tại trong ọ i p n o đẹp đ k t vọng v o i

o ọ m i t ự sự n ận t ứ đượ vở kị uộ sống vô ng ĩ m mìn

đ ng p ải diễn một vô ồn diễn một g ng gượng

VÂN: Thế mà ông ngỡ… Phải, lâu lắm, ta không ngồi nói chuyện với nhau như thế này Nhìn em lúc này, nhìn gương mặt, đôi mắt dịu dàng kia, ông lại rất ân hận muốn được yêu em nhiều, thật nhiều, như những ngày đầu.

Em đã hỏi thì ông nói thật: ông khổ tâm lắm, ông rất buồn.

LIÊN B: Vì sao?

VÂN: Ông đã không đạt được những mơ ước của mình: ông đã đánh mất chính mình Ông thất vọng về tất cả: về ông, về cuộc sống, về cả… tình yêu của chúng ta nữa, tất cả đều không giống như ông mơ ước Ông mà là họa sĩ? Không, ông chỉ là một kẻ giả mạo Và cuộc sống mà lại như thế này ư: tù túng, vô nghĩa, nặng nhọc…

LIÊN B: Tại ai, ông?

VÂN: Ông không biết, giá như ông biết được! Có lẽ có phần tại ông… ông thật tồi, ông đã hèn, ông tồi quá!

V uộ đối t oại ủ Liên v i V n B:

LIÊN: Hôm nay sao ông có vẻ quan tâm đến em… Ông Vân ạ, (ngồi xuống gần V n B) - Làm sao em không mệt được, suốt ngày vất vả ở trường với lũ học trò, về nhà lại đủ thứ phải lo: cơm nước, gạo, dầu, rồi lại còn món nợ,… Độc nói ông lại nhăn nhó…

48

VÂN B: Không có cách nào khác sao Sống như vậy quá vất vả…

LIÊN: Còn có cách nào, em vẫn thường mong ông mách cho em…

VÂN B: Phải nghĩ tới những điều cao đẹp, sống vì tình yêu và niềm

vui, nhất là Liên, cô Liên nào cũng đáng được sống như vậy, được yêu quý,

che chở…

LIÊN: Ông nói… những lời như ngày xưa ông vẫn nói với em… những

ngày ta mới yêu nhau… những chiều bên hồ, những đêm trăng… Lúc này

trông ông… bỗng giống y như hồi ấy: sôi nổi, hiền hậu, tự tin… (xú động).

Ông Vân, lâu nay em đã làm ông bực phải không? Em không muốn thế đâu,

thực ra em không phải là một cô Liên như vậy… Thôi đừng giận em, từ nay

em sẽ không mè nheo làm khổ ông nữa, ta sẽ sống thật vui, em sẽ ghi tên đi

học thêm, còn ông cứ vẽ những bức trông ông thích.

đầy khó khăn, phức tạp này”

toát ra từ tình huống và hành động, chứ không phải do tác giả nói toạc ra”

chúng ta thấy lối viết quen thuộc của ông khi sử dụng những chất liệu bình

thường, dung dị mà đậm chất dramatic trong cuộc sống để chuyển tải những

ý tưởng cao đẹp, sâu sắc” [53, tr 188].

HOÁT: Cô nói sao?

BƯỞI: Nói là: tôi đã quyết định, từ hôm nay, tôi sẽ không trở về căn nhà trên huyện của ông nữa, tôi trở về nhà tôi…Quyết định ấy sẽ không thể

thay đổi Ông đi đi!

HOÁT: Kìa Bưởi, cô nên nhớ…Thái độ của cô thế à? Cô có nhiệm vụ

phải…với ý thức trách nhiệm của một…thứ nhất là…

BƯỞI: Không có trách nhiệm nào bắt tôi phải chung sống với một kẻ

như ông Một kẻ không tim Ta đi thôi Phương! (Phương, Toàn, Bưởi đi)

Sự t ẳng t n v qu t li t trong ả n động ên ngo i lẫn lời nói

ủ ị Bưởi l ú t t t ẳng t ừng v o m t Ho t – đại di n o qu n ni m

địn ki n x ội ũ L ị Bưởi qu t địn từ ỏ kẻ í kỷ t n n ẫn m ấ

l u n ị vẫn m ịu n ịn n ụ để sống ng Người qu t địn l ị

53