Nghiên cứu tƣ tƣởng hồ chí minh về phƣơng pháp giáo dục cho giảng dạy và học tập học phần tƣ tƣởng hồ chí minh

Thực trạng việc giảng dạy và học tập học phần tư tưởng Hồ Chí Minh tại các trường đại học hiện nay...44 CHƯƠNG 4: VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC VÀO GIẢNG DẠY VÀ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI

-o0o -ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG

Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục cho giảng dạy và học tập học phần tư tưởng Hồ Chí Minh

Chủ nhiệm đề tài: Ngô Thị Huyền Trang

Hà Nội, năm 2017

MỤC LỤC

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ

TÀI 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 1

1.2 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài 2

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

1.4 Đóng góp mới và ý nghĩa của đề tài 3

CHƯƠNG 2: QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC 4

2.1 Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 4

2.2 Các khái niệm cơ bản 6

2.3 Cơ sở hình thành quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục 10

2.4 Hệ thống quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục 20

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VÀ YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC HỌC PHẦN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY 40

3.1 Phương pháp nghiên cứu 40

3.2 Đánh giá tổng quan tình hình và ảnh hưởng nhân tố môi trường đến vấn đề nghiên cứu 41

3.3 Vị trí, tầm quan trọng của học phần Tư tưởng Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng 41

3.4 Thực trạng việc giảng dạy và học tập học phần tư tưởng Hồ Chí Minh tại các trường đại học hiện nay 44

CHƯƠNG 4: VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC VÀO GIẢNG DẠY VÀ HỌC TẬP HỌC PHẦN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH 57 4.1 Một số định hướng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong dạy và học học phần Tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay 57

4.2 Các giải pháp cụ thể vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục vào dạy và học học phần Tư tưởng Hồ Chí Minh 62

4.3 Những hạn chế nghiên cứu và vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu 87

KẾT LUẬN 89

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN

ĐỀ TÀI 1.1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Nghiên cứu di sản tư tưởng Hồ Chí Minh cho thấy, Người đặc biệt quan tâmđến vấn đề giáo dục, coi đó là nhiệm vụ cơ bản, không thể tách rời của cách mạng ViệtNam Với triết lý đã trở thành niềm tin sâu sắc “một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”,ngay từ những ngày đầu cách mạng, Hồ Chí Minh đã lên án “chính sách ngu dân” và

“nền giáo dục nô lệ” của chính quyền thực dân áp dụng ở Việt Nam Năm 1930, tronglời kêu gọi nhân dịp thành lập Đảng cộng sản Việt Nam, Người đã nêu khẩu hiệu “thựchành giáo dục toàn dân”, để ai cũng có được hưởng nền giáo dục dân chủ mới

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và sự ra đời của Nước ViệtNam dân chủ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khai sinh ra nền giáo dục Việt Nammới Người đã xác định đúng vai trò quan trọng của giáo dục trong việc đào tạo nguồnnhân lực phục vụ sự phát triển đất nước Người đã xây dựng chương trình giáo dụcthực sự khoa học, trong đó có sự kết hợp hài hòa giữa “đức” và “tài” Đáng chú ý làNgười đã đưa nền giáo dục Việt Nam mới đi theo phương pháp giáo dục mới: Lý luậngắn liền với thực tiễn, học đi đôi với hành, nhà trường phối hợp với gia đình và xã hội,nhằm mục đích đào tạo nên những công dân hữu ích cho đất nước Hồ Chí minh khôngchỉ là vị lãnh tụ của phong trào cách mạng giải phóng dân tộc ở Việt Nam, Người còn

là nhà chỉ đạo thực tiễn giáo dục nước nhà, là nhà sư phạm tài năng với mẫu mực trongsáng của một nhân cách vô cùng cao đẹp và những cử chỉ giáo dục hết sức nhân đạo,hết lòng vì người học Di sản tư tưởng và thực tiễn chỉ đạo giáo dục của Người là kimchỉ nam cho việc thực hiện chiến lược giáo dục, phát triển con người của Đảng và Nhànước ta

Khẳng định giáo dục, đào tạo là quốc sách hàng đầu, Đảng ta chủ trương xâydựng một nền giáo dục thấm nhuần tính nhân dân, tính dân tộc và tính thời đại, giữ gìnnhững giá trị văn hóa của dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại,phát huy tiềm năng con người Việt Nam Một trong những giá trị văn hóa của dân tộc

mà chúng ta cần phải kế thừa và phát huy về giáo dục, đó là tư tưởng Hồ Chí Minh vềgiáo dục nói chung và phương pháp giáo dục nói riêng

Nhận thức được tầm quan trọng của tư tưởng Hồ Chí Minh, từ năm học

2003-2004, Bộ giáo dục và đào tạo đã đưa học phần Tư tưởng Hồ Chí Minh vào chương

1

trình học bắt buộc của sinh viên các trường đại học và cao đẳng trong cả nước, cho đếnnay đã đạt được những kết quả nhất định trong việc nâng cao nhận thức đối với tưtưởng Hồ Chí Minh cũng như vận dụng những tư tưởng của Người trong học tập vàcông tác Tuy nhiên, chất lượng dạy và học còn nhiều hạn chế do nhiều nguyên nhânkhách quan và chủ quan, trong đó quan trọng nhất là hạn chế trong phương pháp giảngdạy và học tập học phần này Một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao chấtlượng giảng dạy và học tập môn Tư tưởng Hồ Chí Minh là vận dụng chính nhữngphương pháp giáo dục mà Người đã đề ra vào giảng dạy và học tập học phần Tư tưởng

Hồ Chí Minh Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề, tác giả chọn đề tài:

“Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục cho giảng dạy và học

tập học phần Tư tưởng Hồ Chí Minh”.

1.2 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

- Mục đích: Đề tài nghiên cứu sâu hơn và có hệ thống hơn phương pháp giáo

dục theo quan điểm Hồ Chí Minh, từ đố đề xuất những giải pháp đổi mới phương phápgiảng dạy và học tập học phần tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay

- Đề tài có những nhiệm vụ sau:

+ Xác định nguyên tắc xây dựng phương pháp giáo dục của Hồ Chí Minh; làm

rõ quan điểm Hồ Chí Minh về những phương pháp giáo dục cụ thể; khẳng định giá trịcủa phương pháp giáo dục theo quan điểm Hồ Chí Minh đối với giáo dục Việt Namhiện nay

+ Làm rõ sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy và học môn tư tưởng Hồ

+ Chỉ ra phương hướng và đề xuất một số giải pháp để vận dụng quan điểm HồChí Minh về phương giáo dục cho giảng dạy và học tập học phần Tư tưởng Hồ Chí Minh

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu

+ Các quan điểm của Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục được thể hiện qua các bài nói, bài viết của Người đã được đưa vào Hồ Chí Minh toàn tập

+ Quá trình đổi mới phương pháp dạy và học học phần Tư tưởng Hồ Chí Minh Phạm vi nghiên cứu:

-+ Trong đề tài này, tác giả không nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dụcnói chung mà chỉ tập trung nghiên cứu, trình bày một cách có hệ thống, đầy đủ và sâu sắchơn quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục.

+ Đề tài tiến hành khảo sát thực trạng phương pháp giảng dạy và học tập tưtưởng Hồ Chí Minh tại các trường đại học khối ngành kinh tế trên địa bàn thành phố

Hà Nội trong năm 2016, 2017

1.4 Đóng góp mới và ý nghĩa của đề tài

Đề tài có những đóng góp mới như sau:

- Nghiên cứu sâu sắc hơn và có hệ thống hơn quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục so với các công trình khoa học trước đó

- Từ việc nghiên cứu quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục, đề tài

đề xuất những giải pháp đổi mới phương pháp dạy và học học phần tư tưởng Hồ Chí Minh

Với đóng góp mới đó, đề tài có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn:

- Về mặt lý luận: Đề tài góp phần làm sáng tỏ quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục đã và đang được giới nghiên cứu tìm hiểu, tranh luận

- Về mặt thực tiễn: Đề tài góp phần vào việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minhnói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói riêng

Đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy các mộn khoa học khácnhư: Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác- Lênin, Đường lối cách mạng củaĐảng cộng sản Việt Nam

3

CHƯƠNG 2: QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC

2.1 Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

- Nhằm mục đích nâng cao hiệu quả giáo dục đại học, đã có rất nhiều công trìnhnghiên cứu về phương pháp giáo dục đại học:

+ Lê Đức Ngọc (2005): Giáo dục đại học: phương pháp dạy và học, Nxb Đại

học Quốc gia, Hà Nội Tác giả dựa trên kinh nghiệm về phương pháp dạy và học của một

số nước trên thế giới và của bản thân đã đưa ra các phương pháp dạy và học phù hợp vớichương trình giáo dục đại học ở nước ta hiện nay

+ Nguyễn Quang Huỳnh (2006): Một số vấn đề lý luận giáo dục chuyên nghiệp

và đổi mới phương pháp dạy- học, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội Tác giả trình bày

một số vấn đề lý luận trong dạy- học ở các bậc giáo dục chuyên nghiệp như cao đẳng,đại học, từ đó đưa ra một số phương pháp chung giáo dục đối với bậc học này

- Từ năm 1991, với việc Đảng ta khẳng định vị trí, vai trò nền tảng tư tưởng,kim chỉ nam cho mọi hoạt động của Đảng, giới nghiên cứu trong và ngoài nước đã đisâu nghiên cứu hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dụcnói chung và quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục nói riêng đã được cácnhà khoa học nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau

+ GS Nguyễn Lân trong cuốn “Hồ Chí Minh- nhà giáo dục vĩ đại” (Nxb Khoahọc xã hội, Hà Nội, 1990) tập hợp những chỉ thị, những lá thư, bài phát biểu của Chủtịch Hồ Chí Minh với các vấn đề như: đấu tranh chống chính sách ngu dân của thựcdân Pháp; tác dụng và nhiệm vụ của giáo dục; việc diệt giặc dốt; giáo dục thiếu nhi;giáo dục thanh niên; giáo dục cán bộ…

+ Kỷ yếu Hội thảo khoa học- Thực tiễn nhân kỷ niệm 35 năm ngày Bác Hồ gửi

bức thư cuối cùng cho ngành giáo dục Việt Nam (15/10/1968- 25/10/2003) “Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp giáo dục”- do Bảo tàng Hồ Chí Minh và đại học sư phạm Hà Nội

phối hợp tổ chức, Nxb Thanh niên, Hà Nội, 2005 Kỷ yếu đã tập hợp nhiều bài viết, bàinghiên cứu về vấn đề giáo dục trong tư tưởng Hồ Chí Minh của các nhà khoa học như:

GS viện sĩ Nguyễn Cảnh Toàn, Vũ Đình Hòe, GS TS Phạm Minh Hạc,

GS Đinh Xuân Lâm, PGS Lê Mậu Hãn, GS Phan Ngọc Liên v.v Đặc biệt, bài viết củaThS Ngyễn Thanh Minh đề cập đến tư tưởng và phương pháp giáo dục của thầy giáoNguyễn Tất Thành ở trường Dục Thanh, thị xã Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận (tr 144-154)

+ PGS TS Nghiêm Đình Vỳ (2008), “Hồ Chí Minh về giáo dục- toàn thư”,

Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội, đã tập hợp những bài nói, bài viết của Chủ tịch HồChí Minh liên quan đến mọi lĩnh vực của công tác giáo dục, bao gồm: Giáo dục trongnhà trường cho thế hệ trẻ- từ xác định mục tiêu giáo dục, nội dung và phương phápgiáo dục đến những quan điểm lớn về xây dựng một nền giáo dục cách mạng, tiên tiến;giáo dục mọi công dân trên các lĩnh vực công tác, trong các tổ chức xã hội, đoàn thểkhác nhau

+ Đặng Quốc Bảo (2009), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục”, Nxb Giáo

dục, Hà Nội Cuốn sách đã đề cập tới những tư tưởng cơ bản của Hồ Chí Minh về giáodục, xây dựng nền giáo dục làm phát triển những năng lực sẵn có của học sinh ViệtNam, kế hoạch giáo dục gắn liền với kế hoạch kinh tế, giáo dục lòng nhân ái, phẩmcách con người Việt Nam Tác giả cũng bàn về con đường, phương pháp và tấm gươnglớn về tự học của Chủ tịch Hồ Chí Minh

+ Hoàng Anh (chủ biên- 2013) “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và vận dụng vào đào tạo đại học Việt Nam hiện nay”, Nxb Chính trị quốc gia Cuốn sách đã

phân tích nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, khẳng định tầm quan trọng củaviệc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục vào việc nâng cao chất lượng đào tạođại học hiện nay và đề xuất một số giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáodục vào nâng cao chất lượng giáo dục đại học hiện nay

+ Bên cạnh những cuốn sách chuyên khảo đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáodục cũng được các luận văn, luận án nghiên cứu Chẳng hạn như Luận văn Thạc sỹ

triết học năm 2010: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và vận dụng vào xây dựng xã hội học tập ở nước ta trong giai đọan hiện nay”, tác giả Hoàng Thị Tuyết Thanh trình

bày một cách có hệ thống và khái quát những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ ChíMinh về giáo dục v.v

+ Các công trình công bố trên các tạp chí khoa học có: Vũ Ngọc Hải, “Hệ thống giáo dục quốc dân hướng tới xây dựng xã hôi học tập suốt đời ở nước ta”, Tạp chí Giáo dục, số 63- 2003; Võ Văn Lộc, “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong học tập”, Tạp chí Giáo dục, số 57- 2003.

Bàn về phương pháp giảng dạy học phần tư tưởng Hồ Chí Minh, Đại học Quốcgia Tp Hồ Chí Minh phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức Hội thảo khoa học

Quốc gia “Nâng cao chất lượng giảng dạy, học tập các môn lý luận chính trị trong

5

các trường đại học, cao đẳng” Các bài viết trong Kỷ yếu hội thảo đã đề cập đến

những yếu tố tác động đến chất lượng giảng dạy, học tập các môn lý luận chính trị ởcác trường đại học, cao đẳng trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế; Thực trạng

và giải pháp nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên, chất lượng giảng dạy, học tập lýluận chính trị ở các trường đại học, cao đẳng; Phương án biên soạn chương trình, giáotrình dùng cho đào tạo chuyên ngành lý luận chính trị trong đó có học phần Tư tưởng

Hồ Chí Minh

Nhìn chung, những công trình trên, tác giả đã nêu lên một cách tổng quát về Tưtưởng của Hồ Chí Minh về giáo dục và phương pháp giáo dục, đã cho tác giả đề tài cócách nhìn toàn diện hơn về tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh, từ đó bắt đầu đi vàonghiên cứu sâu hơn quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục Thông qua cáccông trình nghiên cứu, khảo sát đã cung cấp cho tác giả một khối lượng tư liệu phongphú và quý giá Tuy nhiên, việc nghiên cứu một cách có hệ thống về một lĩnh vực cụthể của giáo dục là phương pháp giáo dục và đặc biệt là vận dụng tư tưởng đó vào quátrình giảng dạy và học tập học phần tư tưởng Hồ Chí Minh thì tác giả chưa thấy mộtcông trình nào thực hiện ở mức độ một đề tài khoa học

Kế thừa những thành quả mà các nhà khoa học đã đạt được, chúng tôi đi vàonghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục, làm rõ những luận cứkhoa học để từ đó rút ra ý nghĩa đối với việc giảng dạy và học tập học phần tư tưởng

Hồ Chí Minh tại các trường đại học nước ta hiện nay

2.2 Các khái niệm cơ bản

2.2.1 Giáo dục

Giáo dục là một trong những lĩnh vực không thể thiếu của đời sống xã hội Sựphát triển của nền giáo dục phản ánh trình độ văn minh của mỗi quốc gia, nó tỷ lệthuận với sự phát triển kinh tế- xã hội của từng nước Nhiều quốc gia trên thế giới coiphát triển giáo dục là chiến lược ưu tiên hàng đầu nhằm xây dựng đội ngũ lao động cótrình độ tri thức phục vụ cho sự phát triển đất nước Theo Từ điển Tiếng Việt, giáo dụcđược hiểu là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinhthần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được nhữngphẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra1 Các nhà giáo dục học quan niệm: Giáo dục

là “quá trình tác động có mục đích, có hệ thống, liên tục của nhà sư phạm đến toàn bộ

1 Trung tâm Từ điển học (2008): Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, tr 492

cuộc sống của học sinh để hình thành cho họ những phẩm chất nhân cách”1 Từ đó cóthể thấy: Giáo dục là quá trình hai mặt: Mặt tác động của nhà sư phạm và mặt tiếpnhận của người được giáo dục Giáo dục được thực hiện trong nhà trường và cả ngoài

xã hội với những hình thức đa dạng và phương pháp phong phú Giáo dục là quá trình

có mục đích và xuất phát từ những yêu cầu của xã hội, từ mong muốn của các nhà giáodục dẫn dắt thế hệ trẻ vươn tới chuẩn mực văn hóa đạo đức xã hội phù hợp với truyềnthống dân tộc và thời đại, tức là giáo dục có vai trò định hướng giá trị xã hội Giáo dục

là quá trình lâu dài, cần được thực hiện suốt đời và ở mọi lúc, mọi nơi Giáo dục luôngắn với những đối tượng cụ thể do mỗi đối tượng có đặc điểm, thói quen và trình độnhận thức khác nhau giáo dục chịu ảnh hưởng của môi trường chính trị, xã hội, trình

độ kinh tế, văn hóa, tập quán, thói quen của dân tộc, địa phương, gia đình, nhà trường,đoàn thể xã hội Giáo dục gắn liền với tự giáo dục Giáo dục chỉ có hiệu quả khi mỗingười tự ý thức được mục đích cuộc sống và tích cực hoạt động vì cuộc sống củamình Giáo dục có thể được thực hiện bằng nhiều biện pháp, chủ yếu thông qua hoạtđộng dạy học Giáo dục gắn liền với cuộc sống lao động sáng tạo, thông qua hoạtđộng, giao lưu xã hội của con người nên giáo dục cũng được thực hiện bằng conđường lao động, thông qua lao động để hình thành kỹ năng hoạt động sáng tạo

2.2.2 Phương pháp và phương pháp giáo dục

Trong đời sống, các hoạt động của con người đều mang tính mục đích Để đạtđược mục đích, con người cần có sự định hướng và điều chỉnh hoạt động của mình.Cách thức giúp con người định hướng và điều chỉnh hoạt động để đạt được một mụcđích nhất định, đó là phương pháp

Thuật ngữ phương pháp trong tiếng Hy Lạp là “Méthodos” có nghĩa là conđường, cách thức hoạt động nhằm đạt được mục đích nhất định Vì vậy, phương pháp

là hệ thống những hành động tự giác, tuần tự nhằm đạt được những kết quả phù hợpvới mục đích đã định

Phương pháp là cách thức nghiên cứu, nhìn nhận các hiện tượng của tự nhiên vàđời sống xã hội, hay đó là hệ thống các cách sử dụng để tiến hành một hoạt động nào

đó2 Phương pháp do con người tìm kiếm, lựa chọn, sử dụng, do đó, nó mang tính chủquan Song, sự lựa chọn, tìm kiếm và sử dụng phương pháp của con người phải xuấtphát từ cơ sở khách quan, tức là phương pháp không có mục đích tự thân mà bao giờ

1 Phạm Viết Vượng (2007): Giáo dục học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr 123

2 Trung tâm Từ điển học (2008): Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, tr 983

7

cũng nhằm tác động vào những đối tượng, khách thể nhất định nhằm thực hiện mụctiêu đã đặt ra Mặt khác, phương pháp còn mang tính khách quan, vì nó gắn với đốitượng, khách thể mà con người muốn tác động bằng hoạt động của mình (cả hoạt độngnhận thức và hoạt động thực tiễn) Con người muốn tìm ra được phương pháp đúngđắn, thích hợp để tác động vào đối tượng một cách có hiệu quả thì cần phải hiểu rõ đốitượng, khách thể cần tác động với những quy luật khách quan quy định sự tồn tại vàvận động của nó Điều đó có nghĩa là để có một phương pháp đúng đắn, khoa học thìcần có sự phù hợp giữa hai mặt chủ quan và khách quan khi tìm kiếm, lựa chọn và sửdụng phương pháp Phương pháp không đúng đắn, không khoa học khi nó được xácđịnh không căn cứ trên những cơ sở thực tế khách quan, lựa chọn một cách duy ý chí

và sử dụng một cách tùy tiện

Như vậy, chúng ta có thể hiểu: Phương pháp là toàn bộ những cách thức vớitính chất là một hệ thống các nguyên tắc xuất phát từ các quy luật tồn tại và vận độngcủa đối tượng, khách thể đã được nhận thức, để định hướng và điều chỉnh hoạt động(hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn) của con người, tác động vào đối tượng,khách thể để đạt được mục đích nhất định Từ khái niệm trên ta thấy phương pháp cócấu trúc phức tạp, bao gồm mục đích được đề ra, hệ thống những hành động (hoạtđộng), những phương tiện cần thiết (phương tiện vật chất, phương tiện thực hành,phương tiện trí tuệ), quá trình làm biến đổi đối tượng, kết quả sử dụng phương pháp(mục đích đạt được) Khi sử dụng đúng phương pháp sẽ dẫn đến kết quả theo dự định.Nếu mục đích không đạt được thì có nghĩa là phương pháp không phù hợp với mụcđích hoặc nó không được sử dụng đúng

Mỗi lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội đều cần sử dụng những phươngpháp phù hợp Giáo dục cũng cần phải có phương pháp Phương pháp giáo dục là

“cách thức tác động qua lại giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, trong đó nhàgiáo dục giữ vai trò chủ đạo nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ giáo dục đã đề ra”1

“Phương pháp giáo dục bao gồm một tổ hợp những cách thức phối hợp các tác động sưphạm của nhà giáo dục và tác động tự giáo dục của chủ thể được giáo dục nhằm tạo sựchuyển hóa tích cực những yếu tố của nội dung giáo dục thành những phẩm chất, nănglực cần thiết và phát triển toàn diện nhân cách phù hợp những yêu cầu của mục tiêu

1 Trần Thị Tuyết Oanh (chủ biên) (2008): Giáo trình giáo dục học, tập 2, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, tr 92

giáo dục và các nhiệm vụ giáo dục”1 Theo quan điểm của các nhà giáo dục học, các phương pháp giáo dục được phân thành 3 nhóm:

- Nhóm phương pháp thuyết phục: Gồm các phương pháp cụ thể: phương phápkhuyên giải; phương pháp tranh luận, đối thoại; nêu gương

- Nhóm các phương pháp tổ chức hoạt động: Bao gồm phương pháp luyện tậptrong học tập, lao động, vui chơi và giao tiếp xã hội nhằm hình thành thói quen hành vi

và hoạt động sáng tạo của người học; phương pháp đưa con người vào cuộc sống xã hội

2.2.3 Phương pháp Hồ Chí Minh

Trong quá trình hoạt động cách mạng của mình, Hồ Chí Minh luôn chú trọngđến phương pháp GS.TS Hoàng Chí Bảo đánh giá: “Phương pháp Hồ Chí Minh làphương pháp ở tầm tư tưởng, ở trong triết lý nhân sinh và hành động của Người; ở sựgắn liền tính khoa học, tính cách mạng và nhân văn trong con người và hoạt động củaNgười”2 “Phương pháp Hồ Chí Minh là hệ thống chỉnh thể, thống nhất hữu cơ giữaphương pháp nhận thức, phương pháp tư duy, phương pháp hành động”3 Thôngthường, khi bàn về phương pháp Hồ Chí Minh, các tác giả thường đề cập nhiều đếnphương pháp cách mạng Song, trên thực tế, chúng ta thấy, Hồ Chí Minh quan tâm,chú trọng đến việc giải quyết các vấn đề của đời sống xã hội: Từ giải phóng dân tộcđến phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục Trong mỗi lĩnh vực đó, Người đều cónhững ý kiến, những quan điểm nhằm thực hiện những mục tiêu nhất định Do đó, ta

có thể khẳng định sự tồn tại của quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục.Quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục chính là những ý kiến, những lờichỉ bảo, hướng dẫn của Người về những cách thức nhằm định hướng cho nền giáo dụcViệt Nam đạt tới mục tiêu đề ra

1 Trần Anh Tuấn (chủ biên) (2009): Giáo dục học đại cương, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr 223

2 Hoàng Chí Bảo (2005): Tìm hiểu phương pháp Hồ Chí Minh, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, tr 29

3 Hoàng Chí Bảo (2005): Tìm hiểu phương pháp Hồ Chí Minh, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, tr 34

9

2.3 Cơ sở hình thành quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục

2.3.1 Phương pháp giáo dục trong truyền thống giáo dục Việt Nam

Gia đình có vai trò quan trọng trong việc hình thành những nét nhân cách đầutiên Gia đình là một chủ thể tiêu biểu trong nền giáo dục phong kiến Tất cả những lễnghĩa, quy tắc, đức hạnh đều được các bậc cha mẹ chú ý dạy cho con cái ngay từ tronggia đình Giáo dục gia đình đã trở thành nền nếp, truyền thống được lưu giữ qua nhiềuthế hệ, góp phần hình thành truyền thống hiếu học của dân tộc Chủ tịch Hồ Chí Minhsinh ra trong một gia đình Nho học yêu nước, lại mang ảnh hưởng duy tân, coi trọngđạo lý, học vấn và coi trọng việc giáo dục con cái Tuổi nhỏ, Nguyễn Sinh Cung đãđược nuôi dưỡng trong môi trường giáo dục có nền nếp của gia đình Trước khi đượchọc trong nhà trường, Người đã được cha dạy cho những nét chữ đầu tiên NguyễnSinh Sắc theo truyền thống gia đình, trong khi dạy chữ cho con đã chú trọng giáo dụclòng yêu nước, yêu thương con người, yêu nhân dân lao động Mẹ Người là bà HoàngThị Loan là một người đôn hậu, đảm đang Đối với các con, bà thường dạy những điều

“đói cho sạch, rách cho thơm”, “có công mài sắt, có ngày nên kim” và những bài cadao, điệu ví dặm mang nặng nghĩa tình nước non, thấm đượm đạo lý làm người Tiếpnhận sự giáo dục tốt đẹp từ gia đình, Hồ Chí Minh đã noi gương hiếu học của ngườicha, thương yêu đồng bào, sớm hình thành chí hướng cách mạng, quyết tâm ra đi tìmđường cứu nước Gia đình không những đã hình thành những nét nhân cách tốt đẹp ở

Hồ Chí Minh mà còn để lại những dấu ấn trong tư tưởng giáo dục của Người sau này:Coi trọng việc giáo dục đạo đức, tấm gương cần cù, hiếu học, giáo dục lòng yêu nước,thương dân, v.v

Cùng với những ảnh hưởng tốt đẹp được tiếp nhận từ gia đình, Hồ Chí Minhcòn chịu ảnh hưởng sâu sắc của các sĩ phu, nhà nho yêu nước thuộc thế hệ cha ông tạiquê nhà Quê hương Hồ Chí Minh- xứ Nghệ- là mảnh đất có truyền thống hiếu học từlâu Truyền thống ấy đã đi vào sử sách, là nơi “núi cao sông rộng, phong tục thuầnhậu, cảnh tượng tươi sáng Người thì thuần hậu mà chăm học Được khí tốt của núisông nên sinh ra nhiều bậc danh hiền”1 Ảnh hưởng khá sâu sắc đến Hồ Chí Minh thờicòn trẻ là thầy Vương Thúc Quý, con trai của tú tài Vương Thúc Mậu, người thủ lĩnhđội Chung nghĩa binh dựng cờ Cần Vương chống giặc Pháp năm 1885, đã hy sinhngay trên mảnh đất Kim Liên để bảo toàn khí tiết Học với thầy Quý, ngoài phần chịu

1 Phan Huy Chú (1961): Lịch triều hiến chương loại chí (dư địa chí, bản dịch), Nxb Sử học, Hà Nội, tr 65

ảnh hưởng về mặt tư tưởng yêu nước, tình cảm thương dân, Nguyễn Sinh Cung còn rấttâm đắc với tính thức thời của thầy, không nệ cổ, không bắt học trò nhồi sọ cổ văn theolối “tầm chương trích cú” Truyền thống hiếu học của quê hương và tấm gương nhữngngười thầy dạy tại quê nhà đã ảnh hưởng đến Người cả về mặt tư tưởng, tình cảm vàgóp phần hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục sau này: Giáo dục lòng yêunước, giáo dục truyền thống dân tộc, phương pháp giáo dục không lệ thuộc vào sáchvở.

Ở nước ta, sự học xuất hiện từ việc tiếp nhận chữ Hán và tư tưởng giáo dục củaKhổng giáo Hán học vào Việt Nam đánh dấu sự phát triển của nền giáo dục Việt Nam:Giáo dục có trường lớp, chủ thể Hán học du nhập vào Việt Nam được hiểu theo

hai phương diện: Học về nghĩa lý, tức là học chữ thánh hiền; học từ chương khoa cử,tức là học để ra làm quan Theo quan niệm của dân tộc Việt, người đi học có ba mụcđích: “Một là để hiểu biết cương thường đạo lí; hai là học để thi ra làm quan, mang tài

ra kinh bang tế thế, làm tròn sứ mạng của kẻ sĩ đối với vua, với nước và cũng là đểhưởng công danh lâu dài; ba là đối với dân quê, dù chân lấm tay bùn cũng cố gắng chocon đi học năm ba năm lấy cái chữ để biết đọc gia phả của dòng họ, biết viết văn tựmua bán nhà cửa, trâu bò để khỏi bị người khác lừa gạt”1 Giáo dục Việt Nam chútrọng đạo làm người, những phương cách cư xử trong đời sống, trong quan hệ xã hội,gia đình, bè bạn, truyền thống “tôn sư trọng đạo”

Truyền thống giáo dục của dân tộc còn được thể hiện qua tư tưởng của một sốnhà giáo dục tiêu biểu như: Nguyễn Trãi (1380 –1442): đề ra nội dung giáo dục: Đạo lílàm người, phép ứng xử, trong đó ông rất chú trọng đến đạo đức nhân dân Lê QuýĐôn (1726 -1784): Đưa ra phương châm giáo dục là: Học nhiều nhưng phải nắm lấycái chính, học phải có óc suy luận, không câu nệ vào sách vở; học phải hành, phải giúpcon người có năng lực để làm những việc có ích cho xã hội; chú trọng việc tự học2.Nguyễn Trường Tộ (1828 –1871): Ông được coi là một trong những nhà cải cách lớncủa Việt Nam Về giáo dục, ông phê phán lối “tầm chương trích cú”, thuộc làu tứ thưngũ kinh để thi ra làm quan Về nội dung và mục đích giáo dục, ông nêu rõ: “Giáo dụccho nhân dân biết làm ăn, biết yêu quý lao động, trừ bỏ óc danh lợi địa vị, biết yêunước, không nên lén lút làm tay sai cho giặc Đối với những kẻ gian tà bất chính, nền

1 Nguyễn Quyết Thắng (2005): Khoa cử và giáo dục Việt Nam, Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, tr

59-60

2 Xem: Đào Thanh Hải, Minh Tiến (sưu tầm và tuyển chọn)(2005): Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, Nxb

Lao động, Hà Nội, tr.37

11

giáo dục mới phảo có tác dụng giúp họ quay về con đường chính nghĩa: việc sửa kẻ tàđem họ về con đường chính, đó là một việc đại sự, còn cái học nào hơn, sao ta khônghọc”1 Ông cũng đưa ra phương châm học gắn liền với hành, học thực dụng, học khoahọc, học để phục vụ thực tế Về nội dung giáo dục, ông chủ trương giáo dục thiên văn,toán học, kỹ xảo, chính trị, lịch sử, địa lý, địa chất, pháp lý, ngoại ngữ Ông còn đềnghị dùng chữ viết riêng của nước mình (quốc âm) trong việc dạy học, làm sách và cácgiấy tờ2.

Dưới thời Pháp thuộc, để thực hiện chính sách ngu dân hòng dễ bề cai trị, chínhquyền thực dân Pháp tiếp tục duy trì chế độ học tập và thi cử bằng chữ Hán (đến năm

1919 mới bãi bỏ) Về sau, do yêu cầu của việc cai trị, khai thác thuộc địa, cần phải cómột lực lượng có trình độ về khoa học kỹ thuật, ngôn ngữ, y học nên người Pháp đãdần đưa vào nước ta nền giáo dục hiện đại của phương Tây để thay thế Nho học.Người Pháp đã dùng tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ thay cho chữ Hán Nền giáo dục này(được gọi là tân học) dựa trên triết lý của tư tưởng khai sáng trong nền văn minh côngnghiệp, với các tư tưởng về nhân quyền và dân quyền, về dân chủ với nhà nước phápquyền Thực dân Pháp đã mở một số trường tiểu học Pháp- Việt cho một số tỉnh, sau

đó là trung học đệ nhất với một vài trường ở các thành phố lớn, tiếp đó, mở một vàitrường cao đẳng, đại học

Khách quan đánh giá, mặc dù phát triển chậm chạp trong một xã hội thuộc địanửa phong kiến, khi mà sự cai trị của chính quyền thực dân luôn trái ngược với cáctriết lý cao quý trên, nền giáo dục ở Việt Nam thời kỳ này vẫn có những điểm sáng.Nhiều vị giáo sư chân chính người Pháp đã đem ánh sáng của triết học khai minh tiêntiến vào nền giáo dục còn lạc hậu của nước ta, khiến cho các nhà nho cấp tiến dần dầnthức tỉnh, vượt qua được mặc cảm kỳ thị, bước đầu hướng theo nền giáo dục tiên tiếncủa phương Tây Điển hình là phong trào Duy Tân và sự ra đời của trường Đông KinhNghĩa Thục Phan Châu Trinh đã đưa ra chủ trương nâng cao dân trí, dân khí, dânquyền; phê phán “hư học”, cổ động cho “thực học, thực nghiệp”, bỏ chữ Hán thaybằng chữ Quốc ngữ, coi trọng việc học nghề chuyên môn (kể cả nghề buôn bán) hơn làđọc kinh sách “thánh hiền” một cách máy móc Chính sự chuyển biến về triết lý giáodục đó trong xã hội Việt Nam đương thời mà chúng ta đã đào tạo được một tầng lớp trí

1 Đặng Huy Vận, Chương Thâu (1961): Những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ cuối thế kỷ XIX, Hà Nội,

tr 105.

2 Đào Thanh Hải, Minh Tiến, sdd, tr 40-41.

thức tinh hoa, phù hợp với thời đại văn minh công nghiệp Trong đó, có cả những nhàyêu nước, chiến đấu chống thực dân Pháp, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Những tư tưởng tiến bộ về giáo dục của Phan Chu Trinh đã được các sỹ phuyêu nước hưởng ứng và phát triển mạnh mẽ, Liên Thành Thư và Trường Dục Thanh đãđược mở ra để phát triển kinh tế và “khai dân trí” Chính Nguyễn Tất Thành, trong thờigian làm trợ giảng tại Trường Dục Thanh đã đọc được những sách tân thư và đã nhậnthức được con đường đi của mình: Phải đi sang phương Tây xem họ làm thế nào rồitrở về giúp đồng bào Tuy nhiên, trường Đông Kinh Nghĩa Thục nhanh chóng bị thựcdân Pháp đóng cửa, phong trào Duy Tân bị đàn áp, các nhà lãnh đạo Phong trào bị bắtđày ra Côn Đảo, vì thế triết lý giáo dục mới chưa có điều kiện phát triển Mặc dù vậy,những nhân tố tiến bộ của nó đã được kế thừa và phát triển sau này khi phong tràotruyền bá chữ Quốc ngữ phát triển mạnh Đây cũng là yếu tố quan trọng trong việchình thành triết lý giáo dục Hồ Chí Minh sau này

Truyền thống giáo dục của dân tộc đã góp phần quan trọng trong việc hìnhthành tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh Người đã kế thừa những tinh hoa trong truyềnthống giáo dục dân tộc cả về mục đích, nội dung, phương pháp giáo dục để hình thành

hệ thống tư tưởng riêng của mình về giáo dục

2.3.2 Tiếp thu những yếu tố hợp lý về phương pháp trong triết lý giáo dục phương Đông

Trong các học thuyết tư tưởng phương Đông ảnh hưởng tới sự hình thành quanđiểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục, đặc biệt phải kể đến tư tưởng giáo dụccủa Nho giáo Ngay từ nhỏ, Người đã được hấp thụ vốn tri thức Nho học phong phú từcác bậc cha chú– những nhà Nho yêu nước thương dân Người nói: “Tôi sinh ra trongmột gia đình nhà nho An Nam Những gia đình như thế ở nước chúng tôi không phảilàm việc gì Thanh niên trong những gia đình ấy thường học Khổng giáo”1 Cái họccủa Nho giáo thiên về đào tạo những hiền nhân, hiền giả thông thuộc kinh sử, thuộc và

am hiểu các điển tích lịch sử Khổng Tử- người sáng lập Nho giáo- là một nhà giáodục tiêu biểu Ông cho rằng, môi trường xã hội có tác động to lớn đối với việc hìnhthành và thay đổi tính người Bản tính con người, thoạt tiên khi được sinh ra thì cũnggần giống nhau, nhưng do tập nhiễm xã hội mà thành ra khác nhau: “Tính tương cận

1 Hồ Chí Minh (2011): Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr 461

13

dã, tập tương viễn dã”1 (tính người không phải là bẩm sinh mà là khả biến, bản tínhcon người được hình thành dưới ảnh hưởng của môi trường và giáo dục) Kế thừa tưtưởng của Khổng Tử, Hồ Chí Minh quan niệm: “Thiện, ác nguyên lai vô định tính/ Đa

do giáo dục đích nguyên nhân”2 (Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn/ Phần nhiều do giáo dục

mà nên)

Khổng Tử là người đầu tiên trong lịch sử nhân loại nêu lên chủ trương giáo dụckhông phân biệt chủng loại, giàu nghèo, sang hèn, thiện ác Tư tưởng “hữu giáo vôloại”3 của Khổng Tử thể hiện tính chất tiến bộ trong điều kiện xã hội phân chia đẳngcấp rõ rệt khi đó Trong thực tiễn lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh chủtrương phát động “Bình dân học vụ” để xóa mù chữ, mở mang tri thức cho tất cả mọingười Điểm đặc biệt là nếu như trong Nho giáo, phụ nữ là đối tượng không đượchưởng giáo dục thì Hồ Chí Minh quan niệm phụ nữ là phân nửa xã hội cho nên phụ nữcũng cần được học tập như nam giới để tỏ rõ vai trò trong xã hội Khổng Tử chú trọnggiáo dục học trò hành vi đạo đức, ý thức trách nhiệm đối với quốc gia, đối với vua, vớicha mẹ, với anh em, bạn bè Điều này cũng phù hợp với nội dung giáo dục trong tưtưởng Hồ Chí Minh

Về nguyên tắc và phương pháp giáo dục, theo Khổng Tử, đối với việc học,trước tiên phải lập chí; ông còn chỉ ra thái độ thực hiện chí hướng của người học phải

có tinh thần chủ động, tích cực, khiêm tốn, cầu thị tiến bộ, không lo người không biếtmình mà chỉ lo mình không có tài đức, học vấn để người ta biết4 Chính vì lập chí làrất quan trọng nên Khổng Tử đã lựa chọn con đường tự học và thực hành đạo lý, gợi

mở giáo dục học trò, cùng các môn đệ bàn về chí hướng để dẫn dắt họ tạo dựng nênmột lý tưởng cao đẹp, nỗ lực phấn đấu vì một xã hội bình trị Khổng Tử giảng dạy vàgiáo dục học trò không áp đặt bừa bãi, cứng nhắc, không rập khuôn, sáo rỗng Ôngkhuyến khích học trò phát huy sở trường, sở đoản, ý thích và khả năng của từng ngườibằng cách luôn căn cứ vào tình hình thực tế, hoàn cảnh cụ thể và vấn đề người họcquan tâm mà đưa ra những nội dung giáo dục phù hợp Đây là một nguyên tắc giáo dụcđiển hình thể hiện một số khía cạnh cơ bản của nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức tronggiáo dục Khổng Tử đã nêu lên một câu có tính chất khái quát về nguyên tắc giáo

1 Phan Văn Các (chú dịch)(2002): Luận ngữ, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.38

2 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, tập 3, tr 413

3 Phan Văn Các: Sdd, tr 38

4 Phan Văn Các: Sdd, tr 32

dục này như sau: “Từ người có trí lực bậc trung trở lên thì có thể bảo cho những đạo lýcao siêu Từ người có trí lực bậc trung trở xuống thì không thể giảng những đạo lý caosiêu”1 Luận điểm này đã nêu lên tầm quan trọng trong việc nắm bắt trình độ của đốitượng giáo dục để người dạy chủ động sáng tạo và có những phương pháp truyền thụthích hợp nhằm đạt hiệu quả cao nhất trong giáo dục Khổng Tử đã tiến hành giáo dụchọc trò theo phương pháp học gắn liền với tập, học đi đôi với hành và ông đã sử dụngphương pháp đàm thoại, gợi mở, nêu gương trong dạy học Ông đã nêu lên tư tưởng vềquan hệ giữa học và tập: “Học mà thường xuyên thực tập, chẳng cũng vui sao?”2 Ôngnói: “Nếu đọc thuộc ba trăm thiên Kinh Thi, mà trao quyền chính cho, không làm đượcthông suốt; đi sứ bốn phương không ứng đối nổi, thì dẫu học nhiều mà làm gì?”3 HồChí Minh cũng nhấn mạnh: “Học để hành: học với hành phải đi đôi Học mà khônghành thì học vô ích Hành mà không học thì hành không trôi chảy”4.

Khổng Tử coi trọng phương pháp nêu gương trong giáo dục Khổng Tử thườnglấy những nhân cách lớn làm gương giáo dục học trò và từ trong cử chỉ, hành động,việc làm của mình để ảnh hưởng tới học trò Hồ Chí Minh sớm nhận ra rằng đối vớicác dân tộc phương Đông thì “một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bàidiễn văn tuyên truyền”5, cho nên trong phương pháp giáo dục, Người lưu ý: “Dạy cáccháu thì nói với các cháu chỉ là một phần, cái chính là phải cho các cháu nhìn thấy, chonên những tấm gương thực tế là rất quan trọng”6 Về tinh thần hiếu học, Hồ Chí Minhquan niệm rằng: “Học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời Không ai có thể tự chomình là đã biết đủ rồi, biết hết rồi”7 Người nói: “Khẩu hiệu “Học không biết chán, dạykhông biết mỏi” treo trong phòng họp chính là của Khổng Tử Tuy Khổng Tử là phongkiến và trong học thuyết của Khổng Tử có những điểm không đúng, song những điềuhay trong đó thì chúng ta nên học”8 Như vậy, có thể thấy tưởng giáo dục Nho giáo cóảnh hưởng rất lớn trong việc hình thành tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh cả về mụcđích, nội dung và phương pháp giáo dục

2.3.3 Tiếp thu những tư tưởng tiến bộ của phương pháp giáo dục phương Tây

Thời kỳ phong kiến ở phương Tây, Vương quyền (nhà vua) và thần quyền (giáohội) đã dựa vào nhau và câu kết chặt chẽ để thống trị nhân dân, đồng thời cũng là ràocản lớn nhất cho giáo dục phát triển Chủ nghĩa nhân văn trong thời kỳ văn hóa phụchưng là cơ sở cho việc nở rộ những thành tựu khoa học và giáo dục Giáo dục đã táchkhỏi nhà thờ khi nội dung học tập là các môn khoa học, thầy giáo là những nhà khoahọc và nhà sư phạm chứ không phải là các thầy tu như trước Các nhà giáo dục đãgiảng dạy cho học trò và lý giải các vấn đề chuyên môn một cách khoa học, không bịràng buộc bởi giáo lý tôn giáo Nội dung dạy học trong các trường ngoài các môn khoahọc xã hội nhân văn như văn học, hùng biện, triết học còn có cả các môn khoa học tựnhiên như toán, lý, kỹ thuật và đặc biệt rất chú trọng đến phương pháp quan sát, thínghiệm, thực hành trong dạy học Đây là một chương trình giáo dục rất bao quát vớitriết lý thực dụng: dạy học phục vụ cho nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, như tuyên

bố của Thomas More: Thực thi một chế độ giáo dục mới, tiến bộ để thay thế cho trật tựđương thời của chế độ phong kiến về giáo dục

Trên cơ sở những tư tưởng nhân văn thời Phục hưng, chủ nghĩa khai sáng, giáodục cận đại châu Âu chủ trương giải phóng con người Họ đề cao lý luận sư phạm, tôntrọng nhân cách của học sinh, đặc biệt là nội dung giáo dục con người được chú trọngnhiều mặt: từ đức dục, trí dục, thể dục là những phẩm chất và năng lực cần có củangười lao động trong một nền công nghiệp hiện đại

Mục tiêu của giáo dục không phải là dạy cho trẻ em kiến thức, mà dạy cho trẻbiết làm thế nào để có kiến thức “Vấn đề là chỉ ra cho nó cần làm thế nào để luônkhám phá ra sự thật hơn là bảo cho nó biết một sự thật”1 Trong cuốn sách Émile hay

là bàn về Giáo dục, Rousseau muốn đứa trẻ phải tự học hỏi, phải tự sử dụng lý trí của

nó chứ không phải sử dụng lý trí của người khác; ông không dạy đứa trẻ khoa học màdạy nó “tiếp thu khoa học theo nhu cầu”2 Ông mong muốn đứa trẻ có một đầu óc “phổquát”, cởi mở, thông minh, sẵn sàng cho tất cả

Mục tiêu của giáo dục là dạy đứa trẻ làm người tự do chứ không đào tạo đứa trẻthành ông này bà khác trong xã hội, hay làm công dân của một chế độ nào đó nhấtđịnh Con người tự do là con người khi tư duy, khi hành động không bị ràng buộc bởi

1 Jean- Jacques Rousseau (Lê Hồng Sâm, Trần Quốc Dương dịch) (2010): Émile hay là bàn về giáo dục, Nxb

Tri thức, Hà Nội, tr 273

2 Jean- Jacques Rousseau: Sdd, tr 276

vật chất, thành kiến hay dư luận, không bị những đam mê nhục dục khống chế Tức làcon người trưởng thành và độc lập trong tư duy trong phán đoán, biết sử dụng lý trícủa mình để suy xét, quyết định và hành động một cách hợp lẽ trong sự tôn trọng “tựnhiên” và sự thật, tôn trọng người khác chứ không chịu lụy thuộc bất cứ thứ gì.

Con người tự do không “phục tùng luồn cúi của một nô lệ”, cũng không có

“giọng điệu hách dịch của một chủ nhân”1 kiểu thượng đội hạ đạp Là con người luônsống và tỏ ra chính là mình, không hào nhoáng bên ngoài, không thêm không bớt

Giáo dục cũng phải tạo ra con người có đạo đức, biết rung cảm, biết thương xót,

có lòng trắc ẩn Giáo dục phải dạy cho học sinh làm những việc tốt, không chỉ là việc

bỏ một số tiền túi ra bố thí cho những người nghèo khó mà bằng sự chăm sóc đối với

họ, dạy cho học sinh lấy lợi ích của họ làm lợi ích của mình, phục vụ họ, bảo vệ họ,dành cho họ cả con người và thì giờ

Phương pháp là tự học: “chắc chắn là người ta rút ra được những khái niệm rõràng hơn nhiều và vững vàng hơn nhiều từ những sự vật mà ta tự học hiểu lấy như vậy,hơn là từ những sự vật được người khác giáo huấn; và, ngoài việc ta không hề làm cho

lý trí mình quen phục tùng một cách nô lệ trước uy quyền, ta còn khiến mình thànhgiỏi giang hơn trong việc tìm ra các quan hệ, kết nối các ý tưởng, sáng chế các dụng

cụ, so với trường hợp ta tiếp nhận tất cả những điều này y như người ta đem lại chomình, và để đầu óc mình tiêu trầm trong trạng thái uể oải”2

Giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khi chủ nghĩa tư bản đã phát triển đếnđỉnh cao, thì các nền giáo dục phương Tây lại một lần nữa đề ra những yêu cầu mới chogiáo dục Nền “giáo dục mới”, “nhà trường mới” là những thuật ngữ được nêu ra trongthời gian này Người ta đã giành cho giáo dục những gì tốt nhất với những nội dung hếtsức thực tế là chuẩn bị cho người lao động vốn tri thức và kỹ năng tối thiểu nhằm đem lạinăng suất lao động và lợi nhuận cao nhất cho nhà tư bản Đã xuất hiện nhiều tư tưởng mới

về giáo dục như: “Nhà trường mới" của Reddie (Anh); “Nền giáo dục công dân” và “Nhàtrường lao động” của Kerschensteiner (Đức); “Giáo dục thực nghiệm” của Alfred Binet(Pháp); “Giáo dục thực dụng” của John Dewey, James (Mỹ)

Hồ Chí Minh đã tiếp thu những tư tưởng tiến bộ của giáo dục phương Tây đểđưa ra những quan điểm của mình về một nền giáo dục dân chủ mới ở Việt Nam, ở đó,giáo dục quan tâm, phát huy năng lực của người học, hướng đến xây dựng nên những

1 Jean- Jacques Rousseau: Sdd, tr 206

2 Jean- Jacques Rousseau: Sdd, tr 230

17

con người có đủ cả đức, trí, thể, mĩ; có năng lực tổ chức và làm chủ cuộc sống củachính bản thân.

2.3.4 Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về phương pháp giáo dục

Các nhà kinh điển mácxít thống nhất với nhau khi đề ra những nguyên lý,phương pháp, hình thức và nội dung giáo dục Theo đó, các ông đều khẳng định dạyhọc phải lấy người học làm trung tâm; dạy học phải phát huy tối đa tính độc lập, sángtạo và tích cực của người học; giáo dục phải kết hợp với tự giáo dục; đa dạng hoá cáchình thức trong giáo dục; học tập thường xuyên và học tập suốt đời Các nhà mácxítchỉ rõ nền giáo dục xã hội chủ nghĩa phải đảm bảo học đi đôi với hành, lý luận gắn liềnvới thực tiễn, giáo dục gắn liền với lao động, sản xuất, đảm bảo sự kết hợp giữa nhàtrường, gia đình và xã hội trong việc thực hiện các nhiệm vụ giáo dục Trong đó,phương pháp giáo dục phải tổng hợp các phương pháp dạy và học Dạy phải đảm bảo

đi từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp; kết hợp giữa học tập với vui chơi.Phương pháp dạy học trong nền giáo dục xã hội chủ nghĩa phải linh động cho từng đốitượng của người học dựa theo lứa tuổi, cấp học, bậc học của từng học sinh Phươngpháp dạy học này hoàn toàn khác với phương pháp “nhồi sọ” của nền giáo dục phongkiến, nền giáo dục tư bản chủ nghĩa Để đạt được những yêu cầu của nền giáo dục mớinày, hình thức giáo dục phải được thay đổi tương xứng Việc dạy và học phải kết hợpnhuần nhuyễn cả hình thức truyền thống lẫn hình thức hiện đại, theo đó, dạy và họckhông chỉ diễn ra ở mọi lúc, mọi nơi: Học ở trường, học ở sách vở, học tập lẫn nhau,học tập ở nhân dân, trong lao động v.v Trên tinh thần đó, các nhà sáng lập chủ nghĩaMác đã đưa ra nội dung của nền giáo dục toàn diện là phải bao gồm: Đức dục, trí dục,thể dục và mỹ dục Các ông đặc biệt quan tâm đến giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đạođức cách mạng, giáo dục lý luận chính trị cho giai cấp công nhân và nhân dân laođộng

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạo và phát triển các quan điểm củachủ nghĩa Mác- Lênin về giáo dục vào điều kiện thực tiễn Việt Nam Với tinh thần đó,Người chủ trương xây dựng những con người phát triển toàn diện Muốn đạt được mụctiêu này, nội dung giáo dục phải đảm bảo tính dântộc, tính quần chúng và tính hiện đại.Trong đó, Người đặc biệt chú trọng đến giáo dục- đào tạo trên cả hai mặt “đức” và

“tài”, lấy “đức” làm cơ sở vững chắc cho tài năng phát triển Dưới ánh sáng tư tưởngMác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, trong đó có quan điểm Hồ Chí Minh

về phương pháp giáo dục được phát triển lên một tầm cao mới với bản chất khoa học,cách mạng của nền giáo dục mới - giáo dục xã hội chủ nghĩa.

2.3.5 Thực tiễn chỉ đạo hoạt động giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Với tư chất thông minh, tinh thần độc lập, Hồ Chí Minh đã tìm tòi phương phápgiáo dục mới và áp dụng trong thực tế Khi dạy học tại trường Dục Thanh (9/1910 –2/1911), Nguyễn Tất Thành đã có những phương pháp giáo dục rất mới, rất tiến bộ vàothời đó Thầy Thành được phân công dạy Hán văn và Quốc ngữ Không chỉ dạy kiếnthức trên lớp, thầy Thành còn áp dụng nhiều phương pháp dạy lý thú và bổ ích Vàonhững ngày nghỉ, thầy Thành thường hướng dẫn học sinh tham quan thắng cảnh hoặc

di tích lịch sử trong vùng, nhân đó kể các câu chuyện hay đọc các bài ca yêu nướctrong phong trào Đông du hay trong các cuộc vận động Duy tân cho học sinh nghe,qua đó, giáo dục tư tưởng, tình cảm đoàn kết, yêu nước cho học sinh Thầy Thành luônđộng viên, nhắc nhở học sinh đọc sách để mở rộng kiến thức, đặc biệt là các loại sáchgiáo dục đạo đức con người, lòng yêu nước, thương dân, trách nhiệm với dân vớinước Tại các lớp huấn luyện chính trị tại Quảng Châu, Người đã vận dụng nhuầnnhuyễn phương pháp lý luận gắn liền với thực tiễn Người thường lấy những ví dụ cụthể, thiết thực để chứng minh và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận phức tạp Phối hợpchặt chẽ với các buổi lên lớp còn có các buổi thảo luận tổ, diễn đàn của học viên cóthầy dự để qua đó nắm được tình hình học tập trên lớp của họcviên mà có kế hoạchphụ đạo sát hợp Không chỉ dừng lại ở dạy lý thuyết, việc dạy kỹ năng thực hành cũngrất được chú trọng Mỗi học viên phải đóng vai người tuyên truyền, những người khácngồi nghe và chất vấn, sau đó, cùng nhau góp ý cho bài diễn thuyếtvà các câu hỏi Nhưvậy, phương pháp giáo dục tích cực, tiến bộ của Người đã được vận dụng có hiệu quảvào sự nghiệp đào tạo thế hệ cách mạng đầu tiên Một điều hết sức quan trọng là ý chí

tự lực, quyết tâm vươn lên không ngừng tự học để trang bị và nâng cao kiến thức của

Hồ Chí Minh Quá trình tự học của Hồ Chí Minh gắn liền với quá trình lao động củaNgười Thời gian Người sống và hoạt động ở nước ngoài là những ngày tháng học tập

và đấu tranh bền bỉ, kiên trì, đầy nguy hiểm và cũng là lao động để kiếm sống; kiếmsống để tự học, tự học để làm cách mạng Tự học không những là một phương phápgiáo dục mà còn là triết lý sống của Hồ Chí Minh Nhờ tự học, Người đã trau dồi đượcvốn tri thức uyên bác Có thể nói, suốt cuộc đời, Hồ Chí Minh nêu cao tấm gương tựhọc để phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân Sau này, Người kể lại:

19

“Lúc tuổi thanh niên, Bác hoạt động ở Pháp, cũng vừa lao động, vừa học tập, nhưnglúc đó là lao động nô lệ cho đế quốc Bác phải làm thế để tự kiếm sống, nhưng vẫngiành thì giờ để học tập, ngày lao động, đêm học tập, chứ Bác không được đến trườnghọc đâu”1 Từ năm 1945, với cương vị là người đứng đầu nước Việt Nam Dân chủCộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn chăm lo đến mọi mặt đời sống kinh tế, văn hóa,

xã hội của nhân dân Người đặc biệt coi trọng việc phát triển nền giáo dục của chế độmới Trong thực tiễn chỉ đạo xây dựng và phát triển nền giáo dục Việt Nam, Người đã

có những chỉ dẫn sát sao, khoa học cả về nội dung, phương pháp giáo dục

Tóm lại: Quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục là sự kế thừa vàchắt lọc những yếu tố hợp lý về mặt phương pháp trong truyền thống giáo dục dân tộc,tinh hoa giáo dục nhân loại, nâng chúng lên tầm cao mới dưới ánh sáng chủ nghĩaMác– Lênin về giáo dục, trên cơ sở những phẩm chất chủ quan sáng ngời và thực tiễnchỉ đạo hoạt động giáo dục sâu sát của Người

2.4 Hệ thống quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục

2.4.1 Khái quát nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục

Trong toàn bộ di sản tư tưởng giáo dục của Người vấn đề cơ bản nhất là vấn đềcon người, xây dựng và hoàn thiện con người thông qua hoạt động giáo dục và tự giáodục Người dạy:

“Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây

Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”2

Để thực hiện chiến lược “trồng người”, theo Hồ Chí Minh, giáo dục là biệnpháp quan trọng hàng đầu, là bước đầu tiên trong sự sống còn của một quốc gia Giáodục có vai trò nâng cao dân trí cho nhân dân Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định vấn đềphát triển giáo dục, nâng cao dân trí vừa là vấn đề thời sự, vừa là chiến lược lâu dàicủa tiến trình xây dựng xã hội và con người Việt Nam mới Giáo dục còn có vai tròđào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước Người chỉ rõ: “Nước nhà phảikiến thiết, kiến thiết cần phải có nhân tài”3 và nhấn mạnh: “Bây giờ xây dựng kinh tế.Không có cán bộ không làm được Không có giáo dục, không có cán bộ thì cũngkhông nói gì đến kinh tế, văn hoá Trong việc đào tạo cán bộ, giáo dục là bước đầu”4

1 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 13, tr 437

2 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 11, tr 582

3 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 4, tr 504

4 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t.10, tr 345

Về mục đích giáo dục, Trong Thư gửi Hội nghị giáo dục toàn quốc (1955), Hồ

Chí Minh chỉ rõ: “chăm lo dạy dỗ con em nhân dân thành những người công dân tốt,người cán bộ tốt, người lao động tốt, người chiến sỹ tốt của nước nhà”

Hồ Chí Minh khẳng định rõ; mục đích của nền giáo dục dân chủ mới phát triển

hoàn toàn những năng lực vốn có của con người Trong Thư gửi học sinh tháng

9/1945, Người chỉ rõ; “Ngày nay các em được cái may mắn hơn cha anh là được hấpthụ một nền giáo dục của một nước độc lập, một nền giáo dục nó sẽ đào tạo các emnên những người công dân hữu ích cho nước Việt Nam, một nền giáo dục làm pháttriển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em”1 Những con người được phát triểnhoàn toàn những năng lực sẵn có của bản thân đó sẽ trở thành những con người toàndiện, con người mới, khác hoàn toàn với nền giáo dục mà chủ nghĩa thực dân đã thựcthi ở Việt Nam trước đây

Nền giáo dục dân chủ mới mà Hồ Chí Minh chủ trương xây dựng là nền giáodục nhằm đào tạo nên những con người “hoàn toàn” để “làm người”, để “phụng sựđoàn thể, giai cấp và nhân dân”, phục vụ “Tổ quốc và nhân loại” Đó là sự vận dụng,phát triển sáng tạo những quan điểm cơ bản của Chủ nghĩa Mác- Lênin về mục đíchđào tạo con người phát triển toàn diện của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa

Để xây dựng những con người xã hội chủ nghĩa vừa “hồng”, vừa “chuyên”,Người nhắc nhở: “phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủnghĩa, văn hoá, kĩ thuật, lao động và sản xuất”2; giáo dục phải toàn diện, chú ý cả đứcdục, trí dục và thể dục Đó chính là nội dung giáo dục mà cho đến ngày nay Đảng tavẫn kế thừa để xây dựng nội dung giáo dục toàn diện trong chính sách giáo dục ViệtNam Theo Hồ Chí Minh, muốn làm tốt công tác giáo dục cần phải xây dựng thật tốtđội ngũ những người thầy giáo Nghề thầy giáo rất quan trọng, rất vẻ vang, nếu không

có thầy giáo thì không có giáo dục Người luôn đánh giá cao vai trò của các thầy, côgiáo: Người gọi đó là nghề rất vẻ vang: “Có gì vẻ vang hơn là đào tạo những thế hệsau này tích cực góp phần xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản Ngườithầy giáo tốt – thầy giáo xứng đáng là thầy giáo– là người vẻ vang nhất Dù là tên tuổikhông đăng trên báo, không được thưởng huân chương, song những người thầy giáotốt là những anh hùng vô danh Đây là một điều rất vẻ vang, nếu không có thầy giáodạy dỗ cho con em nhân dân thì làm sao mà xây dựng chủ nghĩa xã hội được? Vì vậy

1 Hồ Chí Minh (2011): Sđd, T 4, tr 34.

2 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 12, 647

21

nghề thầy giáo rất là quan trọng, rất là vẻ vang”1 Bên cạnh đó, Người yêu cầu các cấp

uỷ, chính quyền, các ngành,các giới, các đoàn thể quần chúng và toàn xã hội phải thật

sự quan tâm đến công tác giáo dục, giúp đỡ nhà trường về mọi mặt, phát huy cao chế

độ dân chủ trong nhà trường để tạo sự đoàn kết nhất trí giữa thầy và trò nhằm mụcđích làm cho công tác giáo dục đạt hiệu quả cao nhất Để công tác giáo dục đạt đượchiệu quả cao, theo Hồ Chí Minh, cần phải có phương pháp giáo dục đúng đắn, khoahọc Hồ Chí Minh không trực tiếp nói về phương pháp giáo dục, nhưng qua những bàinói, bài viết, những huấn thị của Người đối với ngành giáo dục, chúng ta thấy toát lênnhững quan điểm có tính hệ thống về phương pháp giáo dục Vấn đề này tác giả xinđược trình bày cụ thể ở tiết sau Như vậy, Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là hệthống các quan điểm, tư tưởng của Người, từ việc xác định vị trí, vai trò của giáo dục,mục tiêu giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục đến đội ngũ cán bộ làmcông tác giáo dục Tư tưởng của Người vẫn giữ nguyên tính thời sự, là cơ sở địnhhướng cho sự phát triển nền giáo dục Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay

2.4.2 Quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục

2.4.2.1 Các phương pháp mang tính nguyên tắc trong giáo

dục - Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, thống nhất giữa lý luận và thực tiễnđược coi là nguyên tắc nền tảng cho việc xác định các phương pháp giáo dục cụ thể

Về nội hàm khái niệm lý luận và thực tiễn, trong bài Diễn văn khai mạc lớp học

lý luận khóa I trường Nguyễn Ái Quốc, Người nêu: “Lý luận là sự tổng kết những kinh

nghiệm của loài người, là tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lạitrong quá trình lịch sử Lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin là sự tổng kết kinh nghiệmcủa phong trào công nhân từ trước đến nay của tất cả các nước”2 “Thực tế là các vấn

đề mình phải giải quyết, là mâu thuẫn của sự vật Thực tế bao gồm rất rộng Nó baogồm kinh nghiệm công tác và tư tưởng của cá nhân, chính sách và đường lối của Đảng,kinh nghiệm lịch sử của Đảng cho đến các vấn đề trong nước và trên thế giới”3

Bàn về mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn, Hồ Chí Minh dùng nhiều cáchdiễn đạt khác nhau: “lý luận đi đôi với thực tiễn”4, “lý luận kết hợp với thực hành”5,

“lý luận và thực hành phải luôn luôn đi đôi với nhau”1 Song, điều cốt lõi nhất màNgười muốn nhấn mạnh là: “Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là một nguyên tắccăn bản của chủ nghĩa Mác- Lênin Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thànhthực tiễn mù quáng Lý luận mà không có liên hệ với thực tiễn là lý luận suông”2.

Như vậy, thống nhất giữa lý luận và thực tiễn được Hồ Chí Minh hiểu trên tinhthần biện chứng: thực tiễn cần tới lý luận soi đường, dẫn dắt, chỉ đạo, hướng dẫn, địnhhướng để không mắc phải bệnh kinh nghiệm, còn lý luận phải dựa trên cơ sở thực tiễn,phản ánh thực tiễn và phải luôn liên hệ với thực tiễn, nếu không sẽ mắc phải bệnh giáođiều Theo Hồ Chí Minh, lý luận có vai trò hết sức to lớn đối với thực tiễn, lý luận

“như cái kim chỉ nam, nó chỉ phương hướng cho chúng ta trong công việc thực tế.Không có lý luận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi”3 “Làm mà không có lý luận thìkhông khác gì đi mò trong đêm tối vừa chậm chạp vừa hay vấp váp”4 Làm mò mẫmchính là biểu hiện của bệnh kinh nghiệm Kém lý luận, khinh lý luận không chỉ dẫn tớibệnh kinh nghiệm mà còn dẫn tới bệnh giáo điều Bởi lẽ, do kém lý luận, khinh lý luậnnên không hiểu thực chất lý luận, chỉ thuộc câu chữ lý luận và do đó cũng không thểhiểu được bản chất những vấn đề thực tiễn mới nảy sinh Do đó, không vận dụng được

lý luận vào giải quyết những vấn đề thực tiễn mới nảy sinh Nếu có vận dụng thì cũngkhông sát thực tế, không phù hợp với thực tiễn Tuy nhiên, Hồ Chí Minh cũng luônnhắc nhở rằng, có lý luận rồi thì phải kết hợp chặt chẽ với kinh nghiệm thực tế Ngườikhẳng định: “Lý luận cũng như cái tên (hoặc viên đạn) Thực hành cũng như cái đích

để bắn Có tên mà không bắn, hoặc bắn lung tung, cũng như không có tên”5 “Lý luậncốt để áp dụng vào công việc thực tế Lý luận mà không áp dụng vào công việc thực tế

là lý luận suông Dù xem được hàng ngàn, hàng vạn quyển lý luận, nếu không biếtđem ra thực hành, thì khác nào một cái hòm đựng sách”6 Như vậy, lý luận chỉ có ýnghĩa đích thực khi được vận dụng vào thực tiễn, đóng vai trò soi đường, dẫn đắt, chỉđạo thực tiễn Đồng thời, khi vận dụng lý luận vào thực tiễn thì phải phù hợp điều kiệnthực tiễn Hồ Chí Minh luôn nhắc nhở mỗi người phải quán triệt tốt nguyên tắc thốngnhất giữa lý luận và thực tiễn trên mọi lĩnh vực hoạt động, công tác, trong đó có công

tác giáo dục Để làm tốt điều này thì một mặt, phải ra sức học tập, nâng cao trình độ lýluận cũng như chuyên môn nghiệp vụ Mặt khác, phải có phương pháp học tập đúngđắn, học phải đi đôi với hành, lý luận phải liên hệ với thực tế Người chỉ rõ, “lý luậnrất cần thiết, nhưng nếu cách học tập không đúng thì sẽ không có kết quả Do đó, tronglúc học tập lý luận, chúng ta cần nhấn mạnh: lý luận phải liên hệ với thực tế”1 Điềuquan trọng nữa, theo Người, phải chống giáo điều ngay trong học tập chủ nghĩa Lênin.Khi còn sống Người luôn phê phán kiểu học thuộc lòng câu chữ của chủ nghĩa Mác-Lênin Theo Người, học tập chủ nghĩa Mác- Lênin là “phải học tinh thần của chủ nghĩaMác- Lênin, học tập lập trường, quan điểm và phương pháp của chủ nghĩa Mác-Lênin

để áp dụng lập trường, quan điểm và phương pháp ấy mà giải quyết cho tốt những vấn

đề thực tế trong công tác cách mạng của chúng ta”2 “Học tập chủ nghĩa Mác- Lênin làhọc tập cái tinh thần xử trí mọi việc, đối với mọi người và đối với bản thân mình, làhọc tập những chân lý phổ biến của chủ nghĩa Mác- Lênin để áp dụng một cách sángtạo vào hoàn cảnh thực tế của nước ta Học để mà làm”3 Người cũng căn dặn cán bộ,đảng viên “học tập lý luận thì nhằm mục đích để vận dụng chứ không phải học lý luận

vì lý luận, hoặc để tạo cho mình một cái vốn lý luận để sau này đưa ra mặc cả vớiĐảng”4 Người cán bộ, đảng viên phải có thái độ đúng đắn trong nghiên cứu, học tậpchủ nghĩa Mác- Lênin Người cũng lưu ý rằng, không nên coi chủ nghĩa Mác- Lênin làkinh thánh, là những công thức có sẵn, cứng nhắc Có như vậy thì việc nghiên cứu, họctập, vận dụng chủ nghĩa Mác- Lênin mới có hiệu quả Cùng với việc chống giáo điềutrong học tập chủ nghĩa Mác– Lênin, còn phải chống giáo điều trong vận dụng lý luậncũng như kinh nghiệm của nước khác, ngành khác Người căn dặn cán bộ, đảng viên:

“Không chú trọng đến đặc điểm của dân tộc mình trong khi học tập kinh nghiệm củacác nước anh em, là sai lầm nghiêm trọng, là phạm chủ nghĩa giáo điều”5 Để chốngcăn bệnh giáo điều này, theo Người, biện pháp cơ bản là phải gắn lý luận với thực tiễncách mạng nước nhà Học phải đi đôi với hành, lý luận phải liên hệ với thực tiễn cáchmạng, khi vận dụng kinh nghiệm và lý luận phải xuất phát từ thực tiễn nước nhà.Người cũng nhấn mạnh rằng, cùng với việc chống bệnh giáo điều thì phải đề phòng,ngăn ngừa chủ nghĩa xét lại Bởi lẽ, nếu không có quan điểm đúng đắn

trong việc quán triệt nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn thì người ta dễnhấn mạnh thái quá những đặc điểm dân tộc để phủ nhận những giá trị phổ biến củachủ nghĩa Mác- Lênin “Nhưng nếu quá nhấn mạnh đặc điểm dân tộc để phủ nhận giátrị phổ biến của những kinh nghiệm lớn, cơ bản của các nước anh em, thì sẽ mắc sailầm nghiêm trọng của chủ nghĩa xét lại”1 Đồng thời, Người còn nhắc nhở cán bộ,đảng viên phải biết dùng lý luận đã học để tổng kết kinh nghiệm thực tiễn nhằm nângcao hiệu quả công tác Người nhấn mạnh: “Cần phải nghiên cứu kinh nghiệm cũ đểgiúp cho thực hành mới, lại đem thực hành mới để phát triển kinh nghiệm cũ, làm cho

nó đầy đủ dồi dào thêm”2 Đó chính là quá trình tổng kết kinh nghiệm thực tiễn, đúcrút kinh nghiệm để bổ sung, hoàn thiện, phát triển lý luận Làm được như vậy cũng cónghĩa là làm cho lý luận được “bổ sung bằng những kết luận mới rút ra từ trong thựctiễn sinh động”3 Đồng thời, thực tiễn mới sẽ được chỉ đạo, soi đường, dẫn dắt bởi lýluận mới Cứ như vậy, lý luận luôn được bổ sung, hoàn thiện, phát triển bởi những kếtluận mới rút ra từ tổng kết thực tiễn Còn thực tiễn luôn được chỉ đạo, soi đường dẫndắt bởi lý luận đã được bổ sung bằng những kinh nghiệm thực tiễn mới Đó là biểuhiện sinh động của việc quán triệt nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễntrong tư tưởng Hồ Chí Minh Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong tư tưởng HồChí Minh chính là một nguyên tắc có tính chất phương pháp luận được vận dụng vàogiáo dục Nguyên tắc này là cơ sở nền tảng, định hướng cho việc xác định các phươngpháp giáo dục cụ thể

- Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất

Trong hệ thống quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục, học đi đôivới hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất là sự thể hiện trực tiếp của nguyêntắc lý luận gắn liền với thực tiễn Hồ Chí Minh yêu cầu: Trong hoạt động giáo dục,phải kết hợp chặt chẽ giữa học và hành Học là quá trình nhận thức chân lý khoa học,hành là quá trình rèn luyện để hình thành các kỹ năng lao động và hoạt động xã hội,tức là biến kiến thức đã tiếp thu được thành năng lực hoạt động của từng cá nhân Theo

Hồ Chí Minh, mục đích giáo dục không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà cònbiết vận dụng kiến thức đó vào thực tiễn, hình thành kỹ năng hoạt động thực

1 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 11, tr 97- 98

2 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 5, tr 511

3 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 11, tr 95

25

tế, học không chỉ để biết mà quan trọng là “học là để áp dụng vào việc làm”1 Thôngqua hoạt động thực tế, người học mới có thể kiểm nghiệm những tri thức đã học, đồngthời có điều kiện và khả năng gọt rũa, mài sắc và nâng cao hiểu biết của mình Nóichuyện tại Đại hội sinh viên Việt Nam lần thứ hai (7/5/1958), Chủ tịch Hồ Chí Minhnhắc nhở: “Lao động trí óc mà không lao động chân tay, chỉ biết lý luận mà không biếtthực hành thì cũng là trí thức có một nửa Vì vậy, cho nên các cháu trong lúc học lýluận cũng phải kết hợp với thực hành và tất cả các ngành khác đều phải: lý luận kếthợp với thực hành, học tập kết hợp với lao động”2 Theo Người, học và hành phải luôn

đi đôi với nhau Học và hành là hai mặt của một quá trình gắn bó mật thiết với nhau,bổ sung, hỗ trợ, làm tiền đề cho nhau phát triển “Học với hành phải đi đôi Học màkhông hành thì học vô ích Hành mà không học thì hành không trôi chảy”3 Trong Thư gửi giáo sư và sinh viên trường dự bị đại học ở Thanh Hóa (4/1952), Người căn dặn:

“các cháu thì học tập cần phải gắn liền với thực hành để mai sau thực hiện mục đíchcao quý: Thật thà phụng sự nhân dân”4 Người cho rằng, chỉ có thực hành mới là thước

đo đúng nhất cho sự hiểu biết của con người về thế giới Thực hành có vai trò quantrọng cao hơn lý luận vì thực hành có tính chất phổ biến, lại có tính chất thực tế cụ thể.Hơn nữa, “thực hành là nền tảng của lý luận và lý luận lại phụng sự thực hành Chỉ cóthực hành mới là tiêu chuẩn của sự thật”5

Học đi đôi với hành cũng là tiêu chí để phân biệt nền giáo dục cũ và nền giáodục mới Sự học trong nền giáo dục cũ là theo lối “nhồi sọ”, “tầm chương trích cú”,chủ yếu là học theo sách vở, sản phẩm của nó là những thư sinh, những “con mọtsách” Trong nền giáo dục mới, sự học kết hợp một cách chặt chẽ giữa những tri thứcsách vở với những kinh nghiệm thực tiễn, tức là tri thức được vận dụng vào để giảiquyết những vấn đề do thực tiễn đặt ra Do đó, nó góp phần vào việc đào tạo nhữngcon người phát triển toàn diện cả về trí tuệ và năng lực công tác Đó là một trongnhững ưu điểm nổi bật của nền giáo dục mới xã hội chủ nghĩa so với nền giáo dục kinhviện trước đó Giáo dục kết hợp với lao động sản xuất cũng là một trong nhữngphương pháp được Hồ Chí Minh đề cập đến nhiều khi bàn về công tác giáo dục Laođộng sản xuất là môi trường để giáo dục, rèn luyện con người Phẩm chất, nhân cách

con người được hình thành trong lao động và các hoạt động xã hội Do vậy, giáo dụckết hợp với lao động sản xuất là một phương pháp quan trọng để nâng cao hiệu quảgiáo dục, đặc biệt là đối với các trường dạy nghề, trung học chuyên nghiệp, cao đẳng,đại học- các trường trực tiếp đào tạo nguồn nhân lực cho các lĩnh vực của nền kinh tếquốc dân Sản xuất là nguồn gốc phát triển của xã hội loài người, lao động sẽ làm cho

sự hiểu biết của con người về tự nhiên và xã hội từng bước phát triển Hồ Chí Minh chỉrõ: Sản xuất là nền tảng của thực hành, “do sự sản xuất vật chất mà người ta hiểu dầncác hiện tượng, các tính chất, các quy luật và mối quan hệ giữa người với giới tựnhiên Lại do hoạt động sản xuất mà dần dần hiểu rõ mối quan hệ giữa người này vớingười khác”1 Chính thông qua lao động sản xuất làm cho lý luận, tri thức của ngườihọc được mài sắc thêm, nó là cơ sở, nền tảng để nhận thức, phát hiện và khám phá cáimới Bàn về sự học đích thực, tri thức hoàn toàn, Người viết: “Một người học xong đạihọc, có thể gọi là có tri thức Song y không biết cày ruộng, không biết làm công, khôngbiết đánh giặc, không biết làm nhiều việc khác Nói tóm lại: Công việc thực tế, ykhông biết gì cả Thế là y chỉ có tri thức một nửa Tri thức của y là tri thức học sáchchưa phải là tri thức hoàn toàn Y muốn thành một người tri thức hoàn toàn, thì phảiđem cái tri thức đó áp dụng vào thực tế”2 Trong Thư gửi các cán bộ giáo dục, học sinh, sinh viên các trường và các lớp bổ túc văn hóa (31/8/1960), Người đặt ra yêu cầu

đối với nền giáo dục mới: “Giáo dục phải phục vụ đường lối chính trị của Đảng vàChính phủ, phải gắn liền với sản xuất và đời sống của nhân dân”3 Nền giáo dục xã hộichủ nghĩa nhằm đào tạo ra những người giỏi về văn hóa, khoa học, trình độ chuyênmôn Tuy nhiên, những tri thức đó không phải là tri thức suông, giáo điều trong sách

vở Trang bị kiến thức phải giúp cho người học đủ khả năng vận dụng sự hiểu biết vàocuộc sống Nền giáo dục mới đào tạo ra con người toàn diện phục vụ công cuộc cải tạo

xã hội cũ, xây dựng xã hội mới Vì thế, sự kết hợp giữa lao động sản xuất với học tậpkhông chỉ trang bị cho người học nắm vững những kiến thức cơ bản mà còn đào tạo họthành những con người có đức tính cần cù, siêng năng và hăng hái tham gia thực hiệnđời sống mới, xây dựng xã hội mới Cho nên cần phải tăng cường mạnh mẽ hơn nữagiáo dục lao động trong nhà trường Đến thăm trường Chu Văn An (31/12/1958),Người chỉ rõ: “Trường học của ta là trường học xã hội chủ nghĩa Nhà trường xã hội

1 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 7, tr 121

2 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 5, tr 257

3 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 12, tr 647

27

chủ nghĩa là nhà trường: Học đi với lao động; Lý luận đi với thực hành; Cần cù đi vớitiết kiệm”1 Trong thực tiễn chỉ đạo hoạt động giáo dục ở nước ta, Chủ tịch Hồ ChíMinh quan tâm đến việc xây dựng nhà trường gắn liền với đời sống sản xuất Việc kếthợp giáo dục với lao động sản xuất thể hiện mối liên hệ giữa tri thức sách vở vớinhững kinh nghiệm trong thực tiễn lao động sản xuất của con người Thông qua laođộng, người học có thể kiểm nghiệm tri thức đã được học và phát huy tính năng động,sáng tạo của mình để áp dụng tri thức vào thực tiễn Đồng thời, phương pháp này cũngphản ánh chất lượng và hiệu quả giáo dục Do đó, việc kết hợp giáo dục với lao độngsản xuất cũng là cơ sở để nhà giáo dục điều chỉnh hoạt động nhằm nâng cao chất lượng

và hiệu quả giáo dục

- Kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội

Con người là sản phẩm tổng hòa của các mối quan hệ xã hội Việc giáo dục conngười có sự tham gia của nhiều lực lượng, trong đó,quan trọng nhất là gia đình, nhàtrường và các đoàn thể xã hội Theo Hồ Chí Minh, “giáo dục trong nhà trường chỉ làmột phần, còn cần có sự giáo dục ngoài xã hội và trong gia đình để giúp cho việc giáodục trong nhà trường được tốt hơn Giáo dục trong nhà trường dù tốt mấy nhưng thiếugiáo dục trong gia đình và ngoài xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn”2 Ngườiquan niệm giáo dục là “việc chung của gia đình, trường học và xã hội”3, cho nên,muốn giáo dục các cháu thành người tốt thì “nhà trường, đoàn thể, gia đình, xã hội đềuphải kết hợp chặt chẽ với nhau”4, bởi lẽ: “Nếu nhà trường dạy tốt mà gia đình dạyngược lại, sẽ có những ảnh hưởng không tốt tới trẻ em và kết quả cũng không tốt”5

Trong Bài nói chuyện tại buổi lễ khai mạc trường Đại học nhân dân Việt Nam

(19/1/1955), Người chỉ rõ: “Giáo dục thanh niên không thể tách rời mà phải liên hệchặt chẽ với những cuộc đấu tranh của xã hội giáo dục thanh niên phải liên hệ vào dưluận của xã hội, lực lượng của Chính phủ để ngăn ngừa những cái gì có thể ảnh hưởngxấu đến thanh niên, để nâng cao tính cảnh giác của thanh niên”6 Với phương phápnày, mọi người có thể học hỏi lẫn nhau, “học trong xã hội, học nơi công tác thực tế,học ở quần chúng”7 Gia đình là chiếc nôi sinh thành, giáo dưỡng con người Do đó,

giáo dục gia đình là cơ sở nền tảng trong việc hình thành nhân cách con người Xácđịnh rõ vai trò giáo dục của gia đình, Hồ Chí Minh nhắc nhở: Các gia đình cần “liên hệchặt chẽ với nhà trường, giúp nhà trường giáo dục và khuyến khích con em chăm chỉhọc tập, sinh hoạt lành mạnh và hăng hái giúp ích nhân dân”1 Nhà trường là lực lượngđóng vai trò quyết định trong quá trình hình thành nhân cách con người Để đảm bảoviệc giáo dục trong nhà trường được tốt thì: “Các thầy giáo, cô giáo phải tìm cách dạy.Dạy cái gì, dạy thế nào để học trò hiểu chóng, nhớ lâu, tiến bộ nhanh”2 Muốn thế,phải nắm được đối tượng, “phải hiểu rõ người học”3, nhất là đối với trẻ em, phải hiểutâm lý của các cháu Việc giảng dạy phải “làm thế nào cho việc học tập thiết thực, vui

vẻ, không nên câu nệ, hình thức, tuyệt đối tránh cách nhồi sọ”4 Theo Hồ Chí Minh,

“việc cốt yếu là phải làm cho người học hiểu thấu vấn đề”5 Người yêu cầu ngườigiảng phải luôn luôn dùng những lời lẽ, những thí dụ giản đơn, thiết thực và dễ hiểu.Bên cạnh đó, các thầy, cô giáo phải “gần gũi cha mẹ học trò”6, “phải mật thiết liên hệvới gia đình học trò”7 để đảm bảo sự phối hợp đồng bộ giữa giáo dục gia đình và giáodục trong nhà trường nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục Trong giáo dục thế hệ trẻ, xãhội đóng vai trò rất quan trọng, bởi xã hội là môi trường sống và hoạt động của conngười Trong giáo dục xã hội, Hồ Chí Minh nhấn mạnh tới vai trò của các đoàn thể -các tổ chức quần chúng có tôn chỉ và mục đích phù hợp với mục đích giáo dục củaNhà nước và nhà trường Hoạt động của các đoàn thể phù hợp với đặc điểm tâm sinh

lý lứa tuổi sẽ có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ Do đó, Người lưu ý:

“Các đoàn thể thanh niên, phụ nữ, các cơ quan chính quyền và các cấp ủy đảng phảithật sự quan tâm đến nhà trường, đến việc học tập của con em mình hơn nữa”8 Giáodục là sản phẩm phối hợp của các lực lượng: Gia đình, nhà trường, xã hội Nếu các lựclượng này có sự phối hợp đồng bộ và có hiệu quả thì sẽ đào tạo ra những công dân tốt.Nhận thức rõ vai trò quan trọng của các lực lượng tham gia công tác giáo dục đó, trong

Thư gửi các cán bộ, cô giáo, thầy giáo, công nhân viên, học sinh, sinh viên nhân dịp bắt đầu năm học mới (10/1968), Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc nhở: “Giáo dục là sự

nghiệp của quần chúng Cần phải phát huy đầy đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựngquan hệ thật tốt, đoàn kết thật chặt chẽ giữa thầy và thầy, giữa thầy và trò, giữa học tròvới nhau, giữa cán bộ các cấp, giữa nhà trường và nhân dân để hoàn thành thắng lợinhiệm vụ đó”1.

2.4.2.2 Các phương pháp giáo dục cụ thể theo quan điểm Hồ Chí

Minh - Giáo dục theo nhu cầu, điều kiện và đối tượng

Sau khi nước nhà giành được độc lập, với cương vị người đứng đầu Nhà nướcViệt Nam mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh xúc tiến công tác kiến thiết, xây dựng đất nước

Để kiến thiết nước nhà, Người đặc biệt coi trọng công tác giáo dục Bởi lẽ, giáo dục làcon đường duy nhất để đào tạo đội ngũ cán bộ- nguồn nhân lực có trình độ phục vụcho các ngành kinh tế, văn hóa Theo Người, không có cán bộ thì không nói gì đếnkinh tế, văn hóa Do đó, phải đào tạo cán bộ, “trong đào tạo cán bộ, giáo dục là bướcđầu”2 Giáo dục có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự hưng thịnh của quốc gia, dântộc, trực tiếp đào tạo nguồn lao động có trình độ đáp ứng nhu cầu của xã hội Tuynhiên, Hồ Chí Minh cũng lưu ý rằng công tác giáo dục cũng phải căn cứ vào nhu cầu

cụ thể của đất nước để xác định nội dung, phương pháp giáo dục phù hợp Trong Thư gửi Hội nghị giáo dục toàn quốc (7/1948), Hồ Chí Minh căn dặn: “Chúng ta phải sửa

đổi cách dạy cho phù hợp với sự đào tạo nhân tài kháng chiến và kiến quốc”3 “Dạy vàhọc cần phải theo nhu cầu của dân tộc, của Nhà nước Thầy dạy tốt, trò học tốt, cungcấp đủ cán bộ cho nông nghiệp, công nghiệp, cho các ngành kinh tế và văn hóa Đó lànhiệm vụ vẻ vang của các thầy giáo, cô giáo”4 Đối với các cháu lưu học sinh ViệtNam học ở Mátxcơva, Người cũng chân thành nhắc nhở: “Các cháu học kỹ thuật vàhọc tiếng Nga cần nhận rõ mình học cốt để phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân Họcngành nào cũng cần phải căn cứ vào nhu cầu của Tổ quốc, của nhân dân mà định,không thể tùy theo sở thích riêng của mình”5 Theo Hồ Chí Minh, giáo dục cần cóphương pháp phù hợp với điều kiện và đối tượng giáo dục: “Giáo dục cũng phải theohoàn cảnh, điều kiện”6 Người luôn yêu cầu việc dạy và học phải dựa trên năng lực,

điều kiện và trình độ của người học Người coi đó là cơ sở hàng đầu cho việc phát huykhả năng sáng tạo của mọi người và nâng cao hiệu quả, chất lượng giáo dục.

Cho nên, giáo dục phải căn cứ và đối tượng, điều kiện, hoàn cảnh của người học

mà truyền đạt nội dung, bổ sung cách thức giáo dục cho phù hợp Người nói: “Bất cứviệc to việc nhỏ, chúng ta phải xét rõ và làm cho hợp trình độ văn hóa, thói quen sinhhoạt, trình độ giác ngộ, kinh nghiệm đấu tranh, lòng ham, ý muốn, tình hình thiết thựccủa quần chúng”1 Cần có phương pháp tổ chức giáo dục sao cho bảo đảm được sựphù hợp giữa điều kiện, hoàn cảnh với đối tượng giáo dục Trong quá trình dạy học,người dạy phải nắm được đặc điểm đối tượng Các đối tượng có đặc điểm chung, đồngthời lại có những đặc điểm riêng về tâm sinh lý, trình độ phát triển trí tuệ, vốn sống.Tất cả những đặc điểm này đều có ảnh hưởng tốt hoặc xấu đến sự lĩnh hội tri thức, rènluyện kỹ năng, kỹ xảo của người học Vì thế, Người nhấn mạnh: “Phải hiểu rõ ngườihọc”2 không được chủ quan, tùy tiện, ba hoa Trên cơ sở xác định đặc điểm từng bậchọc cụ thể, Người nêu rõ nhiệm vụ của mỗi cấp học: “Đại học thì cần kết hợp lý luậnkhoa học với thực hành, ra sức học tập lý luận và khoa học tiên tiến của các nước bạn,kết hợp với thực tiễn của nước ta, để thiết thực giúp ích cho công cuộc xây dựng nướcnhà Trung học thì cần đảm bảo cho học trò những tri thức phổ thông chắc chắn, thiếtthực, thích hợp với nhu cầu và tiền đồ xây dựng nước nhà, bỏ những phần nào khôngcần thiết cho đời sống thực tế Tiểu học thì cần giáo dục các cháu thiếu nhi: yêu Tổquốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học, trọng của công Cách dạy phải nhẹnhàng và vui vẻ, chớ gò ép thiếu nhi vào khuôn khổ của người lớn Phải đặc biệt chú ýgiữ gìn sức khoẻ của các cháu”3 Người cũng chỉ rõ khuyết điểm chung của công táchuấn luyện và học tập là “tham làm nhiều mà không chu đáo, không biết “quý hồ tinhbất quý hồ đa””4 Chẳng hạn như việc mở lớp quá đông: “Đông quá thì dạy và học ítkết quả vì trình độ lý luận của người học chênh lệch, nên thu nhận không đều Trình độcông tác thực tế của người học cũng khác nhau, nên chương trình không sát”5 Giáodục là cả một quá trình, công tác giáo dục đòi hỏi phải căn cứ vào hoàn cảnh cụ thể,những điều kiện thực tế, đồng thời phải nắm vững đặc điểm tâm sinh lý người học để

có những biện pháp tác động phù hợp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục

- Phương pháp tự học, giáo dục thường xuyên, học tập suốt đời

Hồ Chí Minh luôn lưu ý: “Học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời Suốt đờiphải gắn liền lý luận với công tác thực tế Không ai có thể tự cho mình đã biết đủ rồi,biết hết rồi Thế giới ngày ngày đổi mới, nhân dân ta ngày càng tiến bộ, cho nên chúng

ta phải tiếp tục học và hành để tiến bộ kịp nhân dân”1 Bản thân Hồ Chí Minh là mộttấm gương về học tập suốt đời, dù ở bất cứ hoàn cảnh nào, thời gian nào Người cũngkiên trì, bền bỉ học hỏi Người nói: “Tôi năm nay 71 tuổi, ngày nào cũng phải học Công việc cứ tiến mãi Không học thì không theo kịp, công việc nó sẽ gạt mình lạiphía sau”2 Hồ Chí Minh yêu cầu: “Phương pháp giáo dục thì theo nguyên tắc tựnguyện tự giác chứ không gò bó”3 Trong bài Nói về công tác huấn luyện và học tập,

Người nêu: “Học tập ở trường của Đoàn thể không phải học như ở các trường lối cũ,không phải có thầy thì học, thầy không đến thì đùa Phải biết tự động học tập”4 Điều

đó có nghĩa là phải học tập một cách hoàn toàn tự giác, tự chủ, không cần ai nhắc nhở,làm chủ thời gian học tập Đối với người học, Người khuyên: “Phải nêu cao tác phongđộc lập suy nghĩ và tự do tư tưởng Đọc tài liệu thì phải đào sâu suy nghĩ, không tinmột cách mù quáng từng câu một trong sách, có vấn đề chưa thông suốt thì mạnh dạn

đề ra và thảo luận cho vỡ lẽ Đối với bất kỳ vấn đề gì đều phải đặt câu hỏi “vì sao?”,đều phải suy nghĩ kỹ càng, xem nó có hợp với thực tế không, có thật đúng với lý luậnkhông, tuyệt đối không nên nhắm mắt tuân theo sách vở một cách xuôi chiều

Phải bảo vệ chân lý, phải có tính nguyên tắc, không được ba phải”5 Đặc biệt,Người nhấn mạnh khả năng tự giác học tập của người học: “Việc học phải lấy tự họclàm cốt Do thảo luận và chỉ đạo giúp vào”6 Tuy nhiên, Người cũng yêu cầu ngườihọc “không nên học gạo, không nên học vẹt” mà “học phải suy nghĩ, học phải liên hệvới thực tế, phải có thí nghiệm và thực hành Học và hành phải kết hợp với nhau”7 HồChí Minh cũng là tấm gương mẫu mực về tự học Hành trình tìm đường cứu nước củaChủ tịch Hồ Chí Minh cũng là hành trình tự học Trong thời gian sống và hoạt động ởnước ngoài, Người tự học thêm nhiều ngoại ngữ và các môn khoa học xã hội, khoa học

tự nhiên, đặc biệt là lý luận chính trị Người coi lời dạy của Lênin: “Học, học nữa, học

mãi” và lời dạy của Khổng Tử: “Học không biết chán, dạy không biết mỏi” là phươngchâm sống của mình Ngay cả khi đảm nhận cương vị Chủ tịch nước, Người vẫn miệtmài học tập, học những gì thực tiễn đặt ra, học ở nhân dân Hồ Chí Minh không những

là tấm gương về tự học suốt đời mà còn nêu lên một chân lý trong hoạt động giáo dục:

tự học là việc suốt đời

- Phương pháp đối thoại, dân chủ và bình đẳng trong giáo dục

Theo Hồ Chí Minh, nước ta là nước dân chủ, cho nên nền giáo dục của chúng tacũng là nền giáo dục dân chủ Đó là nền giáo dục của nhân dân, do nhân dân, vì nhândân Trong nền giáo dục đó, mọi người có quyền được đi học, bình đẳng và công bằngtrong học tập, được quyền phát biểu ý kiến để xây dựng trường lớp Dân chủ trong

giáo dục được thể hiện trước hết là trong học tập Trong bài Học tập không mỏi, cải tiến không ngừng, Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Chúng ta là những người lao động làm

chủ nước nhà muốn làm chủ được tốt phải có năng lực làm chủ”1 Theo Người, “họctập chính là để có đủ năng lực làm chủ, có đủ năng lực tổ chức cuộc sống mới– trướchết là tổ chức nền sản xuất mới”2, “ý thức làm chủ không phải chỉ tỏ rõ ở tinh thầnhăng hái lao động, mà còn phải tỏ rõ ở tinh thần say mê học tập để không ngừng nângcao năng lực làm chủ của mình”3 Do đó, người học cần có thái độ phù hợp trong họctập, cần ý thức rõ rằng mục đích của việc học tập là để phát huy năng lực làm chủ đấtnước, làm chủ xã hội để từ đó có định hướng phù hợp trong hoạt động học tập nângcao trình độ Đó là quyền và cũng là nghĩa vụ của mỗi người đối với Tổ quốc và dântộc Dân chủ trong học tập nghĩa là: “Đối với mọi vấn đề, thầy và trò cùng nhau thảoluận, ai có ý kiến đều thật thà phát biểu Điều gì chưa thông suốt, thì hỏi, bàn chothông suốt”4 Trong bài Nói chuyện tại lớp nghiên cứu chính trị khóa I trường Đại học Nhân dân Việt Nam, Người nhắc nhở: “Đối với mọi vấn đề, mọi người được tự do bày

tỏ ý kiến của mình, góp phần tìm ra chân lý Đó là một quyền lợi mà cũng làmột nghĩa

vụ của mọi người”5 Nền giáo dục mới phải “tuyệt đối tránh cách nhồi sọ”6 Muốn làmđược điều đó thì trong học tập thầy và trò phải cùng nhau thảo luận, thật thà bày tỏ ýkiến của mình để góp phần tìm ra chân lý “Trong lúc thảo luận, mọi người được hoàn

toàn tự do phát biểu ý kiến, dù đúng hoặc không đúng cũng vậy Song không được nóigàn, nói vòng quanh”1 Đó là quan điểm dân chủ, thẳng thắn, không nhồi sọ để đến với

tự do tư tưởng trong nhận thức Đó là bản chất của dân chủ trong giáo dục.Hồ ChíMinh lưu ý: Dân chủ trong giáo dục phải đảm bảo tốt quan hệ giữa thầy và trò Dânchủ nhưng thầy phải quý trò, trò phải kính thầy chứ không phải “cá đối bằng đầu”2 Đểđảm bảo tốt mối quan hệ này, theo Người, “thầy và trò thật thà đoàn kết và dùng cáchdân chủ (thật thà tự phê bình và phê bình) để giúp nhau tiến bộ mạnh, tiến bộ mãi”3.Theo Hồ Chí Minh, trong hoạt động quản lý trường học cũng cần phải có dân chủ Nóichuyện với trường Thanh niên lao động xã hội chủ nghĩa Hòa Bình (17/8/1962), Ngườicăn dặn: “Phải bàn bạc dân chủ Có công việc gì, ban phụ trách trường bàn bạc với anh

em, làm cho tư tưởng mọi người thông suốt, động viên mọi người cùng làm, chứkhông nên ban phụ trách định kế hoạch rồi bắt mọi người làm”4 Để nâng cao hiệu quảquản lý trường học, người lãnh đạo phải không ngừng đúc kết kinh nghiệm, quan tâmđến tâm tư, nguyện vọng, đời sống của cán bộ, nhân viên, xây dựng được không khílành mạnh, dân chủ, đoàn kết, gắn bó trong tập thể Chính vì vậy, thực hành dân chủtrong hoạt động quản lý trường học là biện pháp tốt nhất thúc đẩy sự phát triển của nhàtrường Người chỉ rõ: “Nếu ban phụ trách có sáng kiến, có dân chủ thì trường tốt, nếuban phụ trách lại quan liêu, mệnh lệnh, bớt xén, trường sẽ không ra gì hết”5

- Phương pháp nêu gương trong giáo dục

Theo Hồ Chí Minh, nêu gương cũng là một phương pháp giáo dục quan trọng.Người dạy: “Những gương người tốt làm việc tốt muôn hình, muôn vẻ là vật liệu quý

để các chú xây dựng con người Lấy gương người tốt, việc tốt để hằng ngày giáo dụclẫn nhau là một trong những cách tốt nhất để xây dựng Đảng, xây dựng các tổ chứccách mạng, xây dựng con người mới, cuộc sống mới”6 Trong công tác giáo dục, trướchết, các thầy, cô giáo phải làm tấm gương cho học sinh noi theo Hồ Chí Minh chỉ rõ:

“Trẻ em hay bắt chước, cho nên thầy giáo, cán bộ phụ trách phải gương mẫu từ lờinói đến việc làm Nếu các cô các chú bảo: “Các em phải siêng làm”, nhưng các cô cácchú lại đi ngủ, hoặc dạy “các em phải thật thà”, nhưng các cô các chú lại nói sai, hay

bảo “các em phải giữ vệ sinh chung” nhưng các cô các chú bẩn, như thế là khôngđược”1 “Trẻ em như cái gương trong sáng, thầy tốt thì ảnh hưởng tốt, thầy xấu thì ảnhhưởng xấu, cho nên phải giáo dục chính trị tư tưởng trước, chính thầy giáo, cô giáocũng phải tiến bộ về mặt tư tưởng”2 Do đó, Người đòi hỏi, “thầy giáo phải làm kiểumẫu cho các cháu”3 Đó là trách nhiệm rất quan trọng và vẻ vang của mỗi người thầygiáo, cô giáo Muốn làm được như vậy thì giáo viên phải “không ngừng bồi dưỡng đạođức cách mạng, lập trường chính trị; phải ra sức đoàn kết giúp đỡ nhau cùng tiến bộ”4.

Mặt khác, giáo dục là trách nhiệm chung của gia đình, nhà trường và xã hội.Cho nên, ngoài việc nêu gương của thầy, cô giáo, cán bộ phụ trách giáo dục thì gia

đình, đoàn thể xã hội cũng cần phải làm gương Trong bài Gửi các em học sinh

(10/1955), Người viết: “Giáo dục các em là việc chung của gia đình, trường học và xãhội Bố mẹ, thầy giáo và người lớn phải cùng nhau phụ trách; trước hết là phải làmgương mẫu cho các em trước mọi việc”5 Đối với học trò phải có tinh thần học hỏi:Học ở trường lớp, học ở thầy cô, học hỏi những tấm gương tiên tiến, điển hình trongnhà trường, trong nhân dân; “phải đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau trong học tập, mạnh dạnphê bình và thật thà tự phê bình”6 để giúp nhau cùng tiến bộ

- Thi đua, khen thưởng nhằm khuyến khích hoạt động giáo dục

Trong công tác giáo dục, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến việc động viên, khuyếnkhích tính tích cực của các chủ thể trong hoạt động giáo dục bằng các phong trào thiđua, các hình thức khen thưởng Theo Người, trong công tác giáo dục cần phải có thiđua Trả lời câu hỏi: “Thế nào là đời sống mới trong một trường học?”, Người nêu:

“Trong một trường học, các thầy nên thi nhau tìm cách dạy sao cho dễ hiểu, dễ nhớ,nhanh chóng và thiết thực Các trò nên đua nhau học Lớp này nên thi đua với lớpkhác, trường này với trường khác, làm cho học trò thêm hăng hái”7, “làm cho nền giáodục của ta phát triển và tốt đẹp”8 Trong Thư gửi giáo sư và sinh viên Trường dự bị đại học ở Thanh Hóa (1952), Hồ Chí Minh viết: “Trong phong trào toàn dân thi đua, chắc rằng ở trường cũng thi đua Thầy thi đua dạy, trò thi đua học Thầy và trò thật thà

kết và dùng cách dân chủ (thật thà tự phê bình và phê bình) để giúp nhau tiến bộ mạnh,tiến bộ mãi”1 Với nhận thức thi đua là một trong những biện pháp quan trọng để thúcđẩy sự phát triển của nhà trường, Người động viên các thầy cô giáo, nhân viên phục vụ

và học sinh trong nhà trường “Dù khó khăn đến đâu cũng phải tiếp tục thi đua dạy tốt

và học tốt”2

Đối với các thầy cô giáo, Người nhắc nhở: Để làm tròn nhiệm vụ chăm lo dạy

dỗ con em nhân dân thành những người công dân tốt, những cán bộ tốt của nước nhàthì các thầy cô giáo “cần phải luôn luôn ra sức thi đua công tác và học tập, thật thà tựphê bình và phê bình để cùng nhau tiến bộ mãi”3 Trong học tập, trong công tác, thầy

cô giáo đều phải cố gắng thi đua, trao đổi kinh nghiệm để cùng nhau tiến bộ khôngngừng để nâng cao chất lượng giáo dục Đối với các học sinh, Người khuyên: “Nhiệm

vụ của các cháu là thi đua học tập để sau này góp phần vào việc mở mang quê hươngcủa mình và việc xây dựng nước Việt Nam yêu quý của chúng ta”4 Đến thăm trườngĐại học Nhân dân Việt Nam nhân buổi lễ khai giảng (1955), Người đã biểu dươngnhững chiến sĩ du kích anh dũng trong thờikỳ kháng chiến, những chiến sĩ lao độnganh dũng trong công cuộc khôi phục kinh tế nước nhà và bày tỏ mong muốn: “Cáccháu cùng thi đua học tập, thi đua tiến bộ, xung phong công tác xã hội, để góp phầnvào công cuộc đấu tranh chung của nhân dân cho hòa bình, thống nhất, độc lập, dânchủ trong cả nước, để xứng đáng là lớp đầu tàu của trường Đại học nhân dân, để rènluyện thành chủ nhân xứng đáng tương lai của nước nhà”5

Đối với các anh chị em nhân viên phục vụ trong nhà trường, Người khuyên:

“Các anh chị em nhân viên thì nên thi đua sao cho cơm lành canh ngọt để cho học sinh

ăn no, học tốt”6 Các trường, các địa phương cũng cần có sự thi đua trong công tácgiáo dục để tạo ra động lực cho một nền giáo dục tốt và phát triển

Phần thưởng mà Bác gửi tặng những tấm gương thi đua điển hình trong côngtác giáo dục rất giản dị, đơn sơ: Đó là những tấm ảnh Bác, những chiếc huy hiệu,những quyển vở, hay chỉ là những lời động viên, khen ngợi Những phần thưởng đótuy không mang nhiều giá trị vật chất nhưng chúng là nguồn động viên, khích lệ rất

quan trọng về mặt tinh thần, có ý nghĩa rất quan trọng trong việc khuyến khích hoạtđộng của các chủ thể trong quá trình giáo dục Bên cạnh việc động viên, khích lệ bằnghình thức thi đua, khen thưởng, Người cũng phê bình, chỉ ra những thiết sót, hạn chế,những kế hoạch chưa thực hiện được của một số địa phương, đơn vị, trường học, giáoviên, học sinh nhằm kịp thời uốn nắn, điều chỉnh để công tác giáo dục đạt được hiệuquả cao nhất.

Như vậy, chúng ta thấy, mặc dù Chủ tịch Hồ Chí Minh không có một tác phẩmnào chuyên bàn về phương pháp giáo dục, nhưng qua những bài nói, bài viết, nhữngbức thư gửi cho ngành giáo dục và thực tiễn chỉ đạo hoạt động giáo dục của Người,chúng ta có thể thấy một hệ thống các quan điểm rất sâu sắc của Người về phươngpháp giáo dục Những quan điểm này thể hiện tầm nhìn Hồ Chí Minh, thể hiện sự quantâm sâu sát của Người đối với công tác giáo dục của nước nhà Những quan điểm đó

có giá trị giáo dục rất cao, đặc biệt là đối với nền giáo dục Việt Nam hiện nay

2.4.3 Giá trị của quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục đối với nền giáo dục Việt Nam

Quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục có vai trò đặc biệt quantrọng đối với sự phát triển của nền giáo dục trong chế độ mới Sau khi đánh đổ áchthống trị của thực dân, phong kiến, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ra yêu cầu phải kiếnthiết đất nước, trong đó có kiến thiết giáo dục Mục đích của việc kiến thiết giáo dục làxóa bỏ những ảnh hưởng của nền giáo dục thực dân, phong kiến, xây dựng nền giáodục của chế độ mới Nền giáo dục phong kiến với lối giáo dục kinh viện, “tầm chươngtrích cú” chỉ đào tạo ra những quan lại phong kiến thông thuộc “Tứ thư”, “Ngũ kinh”nhưng ít hoặc hầu như không biết vận dụng những tri thức tiếp thu được vào việc giảiquyết những vấn đề do thực tiễn cuộc sống đặt ra Với mục đích “ngu dân” để dễ bềcai trị, thực dân Pháp thi hành ở thuộc địa An Nam một nền giáo dục rất hạn chế.Trường học chỉ được mở một cách nhỏ giọt, mà thay vào đó là những “ty thuốcphiện”, những “đại lý rượu” Những trường học được mở ra chỉ đào tạo những tri thứcTây học nhằm xây dựng đội ngũ tay sai phục vụ đắc lực cho sự thống trị của thực dânPháp ở Đông Dương Hồ Chí Minh đã tố cáo đanh thép tội ác của thực dân Pháp trướccông luận trong và ngoài nước về chính sách “ngu dân”, giáo dục “nhồi sọ” làm thanh

37

niên An Nam mê muội mà quên đi ý chí đấu tranh cho lợi ích dân tộc, “gieo rắc mộtnền giáo dục đồi bại, xảo trá và nguy hiểm hơn cả sự dốt nát”1.

Mặt khác, Người đã nỗ lực tìm kiếm một nền giáo dục kiểu mới – nền giáo dụcdân chủ và nhân đạo Đó là nền giáo dục của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.Với những chỉ dẫn hết sức quý báu của Người về mục tiêu, nội dung, phương phápgiáo dục, nền giáo dục mới của nước ta đã nhanh chóng được tổ chức và thu đượcnhững thành quả đáng kể Người nhận thức rõ vai trò của tri thức với sự phát triển củađất nước Do đó, trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ nước Việt Nam dân chủ cộnghòa (3/9/1945), Người đã nêu những nhiệm vụ cấp bách, trong đó có nhiệm vụ chốnggiặc dốt Với phong trào toàn dân thi đua chống “giặc dốt” do Người phát động, về cơbản chúng ta đã thanh toán được nạn mù chữ, người dân biết đọc, biết viết Đó là điềukiện hết sức thuận lợi để nhân dân tham gia vào công việc xây dựng, quản lý nhà nước,quản lý xã hội Trường học của chế độ mới – trường học xã hội chủ nghĩa được xâydựng ở nhiều địa phương nhằm mục đích đào tạo những công dân tốt, những cán bộ tốtcủa nước nhà Trong nhà trường xã hội chủ nghĩa, hoạt động giáo dục được tiến hànhvới những phương pháp tiến bộ và tích cực: giáo dục phù hợp với nhu cầu của đấtnước, dân tộc; học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất; kết hợpchặt chẽ giữa giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội; đề cao việc tự học và học tậpsuốt đời; đối thoại dân chủ, công bằng; chú trọng công tác thi đua, khen thưởng Những phương pháp đó là những chỉ dẫn hết sức quý báu của Người mà chúng ta cóthể thấy qua nhiều bài nói, bài viết, huấn thị của Người về công tác giáo dục Cùng vớimục tiêu, nội dung giáo dục mới, những phương pháp giáo dục này đã làm nên sự khácbiệt về bản chất giữa nền giáo dục của chế độ mới với nền giáo dục của chế độ thựcdân, phong kiến trước đó Từ khi “giã từ cõi thực để vào hư”, mặc dù không trực tiếpchỉ đạo công tác giáo dục, song tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói chung và nhữngquan điểm của Người về phương pháp giáo dục nói riêng vẫn là những định hướngquan trọng cho sự phát triển của nền giáo dục Việt Nam Những quan điểm, tư tưởngcủa Người vẫn được Đảng và Nhà nước vận dụng một cách linh hoạt trong công tácxây dựng mục tiêu, chương trình và phương pháp giáo dục hiện nay.Trong bối cảnhhội nhập về mọi mặt, nền giáo dục Việt Nam đang đứng trước những cơ hội và tháchthức mới Để đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ

1 Hồ Chí Minh (2011): Sdd, t 1, tr 424