một số nghiên cứu mở rộng của mô hình input – output trong giảng dạy học phần các mô hình toán kinh tế

Với ý tưởng là giới thiệu một công cụ tương đối đơn giản trongToán học Ma trận trong môn Đại số tuyến tính nhưng lại có ý nghĩa ứng dụng rất lớntrong Kinh Tế, các tác giả đề xuất ý tưởng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI

-o0o -BÁO CÁO NGHIÊN CỨU KHOA

HỌC CẤP TRƯỜNG

ĐỀ TÀI:

MỘT SỐ NGHIÊN CỨU MỞ RỘNG CỦA

MÔ HÌNH INPUT – OUTPUT TRONG GIẢNG DẠY HỌC

PHẦN CÁC MÔ HÌNH TOÁN KINH TẾ

Chủ nhiệm đề tài : TS Phan Thanh Tùng Thành viên : ThS Lê Văn Tuấn Đơn vị : Bộ môn Toán

HÀ NỘI

1

2

MỤC LỤC

Danh mục các kí hiệu……….……….4

Mở đầu 5

11 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU VÀ TIẾN ĐỘ THỰC

HIỆN Chương 1 Tổng quan nghiên cứu đề tài

1.1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

1.2 Xác lập và tuyên bố vấn đề nghiên cứu trong đề tài

1.3.Mục tiêu của đề tài

1.4 Các câu hỏi đặt ra trong nghiên cứu

1.5 Phạm vi nghiên cứu

1.6 Ý nghĩa của nghiên cứu

1.7 Kết cấu của báo cáo đề tài

Chương 2 Cơ sở lý thuyết về vấn đề nghiên cứu

2.1 Tổng quan về mô hình Input - Output

2.2.1 Khái niệm của mô hình, các chỉ số xây dựng mô hình

2.2.2 Mô hình Input - Output dạng hiện vật

2.2.3 Mô hình Input - Output dạng giá trị

2.2 Mô hình Input - Output mở rộng, mô hình liên vùng

2.2.1 Xây dựng mô hình liên vùng.

2.2.2 Mối liên hệ của các yếu tố.

2.3 Mô hình Input - Output mở rộng, mô hình nhân khẩu kinh tế

2.3.1 Xây dựng mô hình nhân khẩu.

2.3.1 Mối liên hệ của các yếu tố.

2.4 Ứng dụng các mô hình Input – Output mở rộng tại Việt Nam

3

Chương 3 Mô hình Input - Output mở rộng dạng số mờ

3.1 Sơ lược về logic mờ

3.1.1 Khoảng số và phép toán

3.1.2 Tập mờ, số mờ và các phép toán

3.2 Mô hình I/O mở rộng dạng số mờ

3.2.1 Ý tưởng của bài toán

3.2.2 Tính toán thực nghiệm

3.2.3 Nhận xét

KẾT LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

Tài liệu tham khảo

Phụ lục.

1 Bảng I/O tổng quát dạng hiện vật và dạng giá trị……….30

2 Thuyết minh đề tài (được duyệt)………34

4

MỞ ĐẦU

Trong chương trình giảng dạy các môn Toán Cao Cấp, Toán Kinh Tế,… ởtrường Đại học Thương mại nói riêng và các trường kinh tế nói chung, một trongnhững vấn đề ảnh hưởng đến việc hiểu, ghi nhớ và sử dụng các công thức, định nghĩaphức tạp của Toán học là ý nghĩa ứng dụng của chúng trong thực tế như thế nào Đâycũng là một rào cản lớn khiến các bạn sinh viên trở nên mất hứng thú với các mônToán trong trường và từ đó làm mất đi một công cụ mang tính định lượng để nghiêncứu Kinh tế sau này Với ý tưởng là giới thiệu một công cụ tương đối đơn giản trongToán học (Ma trận trong môn Đại số tuyến tính) nhưng lại có ý nghĩa ứng dụng rất lớntrong Kinh Tế, các tác giả đề xuất ý tưởng về đề tài nghiên cứu cấp cơ sở : “Một sốnghiên cứu mở rộng của mô hình Input - Output trong giảng dạy học phần "Các môhình Toán Kinh Tế"

Bảng Input – Output là một bảng số được thiết lập dưới dạng ma trận nhằm môphỏng mối quan hệ giữa các ngành trong nền kinh tế trong quá trình sản xuất và sửdụng sản phẩm của một nước theo hệ thống hàm tuyến tính Mô hình này được Giáo

sư Wassily Leontief lần đầu trình trong công trình “Cấu trúc của nền kinh tế Hoa kỳ”năm 1941 và ngày nay, mô hình I/O và các ứng dụng mở rộng của nó được sử dụngrộng rãi ở nhiều nước trên thế giới Trong những thập kỷ qua, đã có rất nhiều nghiêncứu trong việc mở rộng mô hình I/O cơ bản trên thế giới và tại Việt Nam Bằng cách

hệ thống lại mô hình I/O cơ bản và hướng mở rộng của mô hình đã và đang được sửdụng, đồng thời cung cấp gói lệnh R để ứng dụng mô hình trong tính toán, bản báocáo thu hoạch của đề tài nghiên cứu sẽ có những nội dung cơ bản như sau:

Thông qua đề tài các tác giả cung cấp một cái nhìn toàn diện cho sinh viên hệ chínhquy của trường đại học Thương mại về một công cụ Toán học khá hiệu quả và rất dễtiếp cận trong việc nghiên cứu định lượng các vấn đề kinh tế Tuy nhiên vì được viếtdưới góc độ của người nghiên cứu Toán học chứ không phải chuyên gia về kinh tế,bản báo cáo tổng kết vẫn còn nhiều thiếu sót nhất định và kiến thức ứng dụng vẫn cònrất ít Các tác giả rất mong nhận được những kiến phản biện từ các đồng nghiệp, cácbạn sinh viên, và các chuyên gia làm việc trong lĩnh vực toán ứng dụng và kinh tế.Xin trân thành cảm ơn!

Tháng 3/2017 Các tác giả

5

Chương 1.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

1.1 Tính cấp thiết nghiên cứu của đề tài

- Các công trình nghiên cứu về ứng dụng mô hình IO mở rộng vào kinh tế tại ViệtNam là chưa nhiều và phổ biến Đồng thời mặc dù là một công cụ phân tích địnhlượng tương đối dễ tiếp cận nhưng các nhà kinh tế dường như bỏ qua công cụ này màchủ yếu sử dụng các công cụ như kinh tế lượng, thống kê khá phức tạp cho những bàitoán đơn giản mà nhiều khi không khai thác hết đặc trưng của các mối liên hệ trongđó

-Bên cạnh đó, trong các trường đại học giảng dạy về kinh tế luôn có những môn họchàn lâm và khó tiếp cận như Toán học, Tin học Để giảng dạy và học tập tốt các mônhọc này đòi hỏi sinh viên và giảng viên phải có sự tập trung và hứng thú nhất định.Tuy nhiên các bài giảng về Toán học trong các trường đại học khối ngành kinh tếthiếu đi mối liên kết với các môn khoa học khác như Tin học, Kinh tế học, dẫn đếnviệc trình bày các vấn đề lý thuyết rất khô khan và cứng nhắc

-Việc giới thiệu đề tài “Một số nghiên cứu mở rộng của mô hình Input - Output tronggiảng dạy học phần "Các mô hình Toán Kinh Tế" nhằm giúp giảng viên, sinh viên cóthêm kiến thức chuyên ngành, cũng như đào sâu ứng dụng của các công cụ Toán học,Tin học để giảng dạy trong trường đại học khối ngành kinh tế Đề tài bổ sung thêmphần mở rộng và ứng dụng của mô hình IO trong giảng dạy học phần “Toán cao cấp 1

- Đại số tuyến tính” và học phần “Các mô hình Toán kinh tế” của trường đại học Thương mại

1.2 Xác lập và tuyên bố vấn đề trong đề tài

Đề tài nhằm nghiên cứu cơ sở lý thuyết và thực hành áp dụng mô hình Input – Output thuần túy và dạng mở rộng trong các bài toán nghiên cứu kinh tế tại Việt Nam

1.3 Các mục tiêu nghiên cứu

6

- Nghiên cứu lý thuyết cơ bản về mô hình Input – Output thuần túy và các dạng mở rộng của mô hình.

- Nghiên cứu sự ứng dụng của mô hình trong một số vấn đề thực tế đặt ra trong kinh tế

- Nghiên cứu tính chất toán học của mô hình đồng thời nghiên cứu dạng mở rộng của

mô hình bằng công cụ tính toán ngẫu nhiên (logic mờ)

1.5 Ý nghĩa của nghiên cứu

- Báo cáo của đề tài là bản tóm tắt lại các công trình đã nghiên cứu cơ bản về Input – Output và ứng dụng trong kinh tế tại Việt Nam

- Đề tài mở rộng hướng nghiên cứu về mô hình Input – Output khi đưa vào thêm công

cụ toán học tính toán ngẫu nhiên (logic mờ) và khả năng áp dụng của chúng Đây làphần nghiên cứu lý thuyết hỗ trợ cho giảng viên và sinh viên dạy và học cũng nhưnghiên cứu về các học phần liên quan đến thống kê trong kinh tế

1.6 Kết cấu báo cáo nghiên cứu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu đề tài

Chương 2: Tóm lược một số vấn đề lý luận về chủ đề nghiên cứu

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 4: Một số kết luận

Phụ lục

1 Bảng I/O tổng quát dạng hiện vật và dạng giá trị

1 Thuyết minh đề tài (được duyệt)

7

Chương 2.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 Tổng quan về mô hình Input - Output

2.1.1 Khái niệm mô hình Input – Output rút gọn:

Bảng Input – Output (hoặc còn gọi là bảng cân đối liên ngành) được xây dựng donhu cầu phân tích một cách tổng hợp toàn bộ các hoạt động kinh tế trong một nền kinh

tế vĩ mô nào đó Mô hình Input – Output (mô hình I/O) tập trung mô phỏng quan hệcủa số lớn các ngành trong nền kinh tế của quá trình sản xuất và sử dụng các sản phẩmtrong nước và nhập khẩu theo một hệ thống hàm tuyến tính Hàm tuyến tính này thể

hiện mối quan hệ về công nghệ sản xuất và sử dụng sản phẩm trong một thời kì nhất

định Trong sơ đồ khái quát được cấu trúc bởi các ngành theo cột (các ngành cungcấp) và các ngành theo dòng (các ngành cầu), ta có mô hình tổng quát của bảng I/Onhư sau (xem thêm phần phụ lục):

sản phẩm vật chất và các ngành sản xuất ra sản phẩm dịch vụ

dụng cuối cùng, bao gồm nhu cầu tiêu dùng cuối cùng, tích luỹ tài sản và xuất nhập khẩu

xuất, thuế sản xuất, khấu hao TSCĐ và thặng dư sản xuất

Các ngành trong nền kinh tế có mối quan hệ hàm số như sau:

8

Ma trận A có những tính chất như sau:

+ < 1

nghĩa rằng chi phí trung gian của một ngành sẽ cao hơn giá trị sản xuất của ngành đó,như vậy giá trị tăng thêm của ngành đó sẽ âm, ngành đó sẽ phá sản

2.1.2 Các chỉ tiêu tổng hợp trong bảng I/0:

a Kết cấu đầu vào (Chi phí sản xuất): Những chỉ tiêu này được cấu trúc theo cột của

bảng I/O như sau

+ Tổng theo cột của Ô I của bảng I/O thể hiện tổng chi phí trung gian của mỗi ngành.

Các chỉ tiêu thuộc dạng giá trị gia tăng (Ô III) bao gồm:

+ Thu nhập của người lao động: Bao gồm lương, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, tiền

ăn trưa, các khoản phụ cấp, tiền thưởng,…Các khoản thu từ chuyển nhượng không thuộc phạm trù sản xuất không được tính vào thu nhập của người lao động

+ Khấu hao tài sản cố định: Là toàn bộ giá trị hao mòn của tài sản cố định trong quá

trình tài sản cố định đó tham gia vào sản xuất

+ Thuế sản xuất: Bao gồm thuế doanh thu hoặc thuế VAT, các khoản phí, lệ phí, thuế

môn bài; không bao gồm thuế lợi tức, thuế thu nhập doanh nghiệp và các thuế trực thukhác

+ Thặng dư sản xuất: Thặng dư sản xuất trong bảng I/O được hiểu là thu nhập cuối

cùng của người chủ sản xuất sau khi đã trừ đi tất cả các khoản chi phí khác (tổng chiphí trung gian, thu nhập của người lao động, thuế sản xuất, khấu hao tài sản cố định)

b Kết cấu đầu ra (Nhu cầu sử dụng) : Những chỉ tiêu này được cấu trúc theo dòng

của bảng I/O như sau:

+ Tổng theo hàng của Ô I của bảng I/O thẻ hiện sản phẩm các ngành được các ngành

khác sử dụng làm chi phí trung gian

Các chỉ tiêu thuộc sử dụng cuối cùng (Ô II) bao gồm:

+ Tiêu dùng cuối cùng của hộ gia đình: Bao gồm tất cả các khoản chi tiêu của hộ gia

đình phục vụ mục đích sinh hoạt của hộ gia đình trong phạm vi một năm

9

+ Tiêu dùng cuối cùng của nhà nước: Bao gồm toàn bộ giá trị sản xuất của hoạt động

quản lý nhà nước và một phần giá trị sản xuất của ngành khoa học công nghệ

+ Tích lũy tài sản cố định: Là toàn bộ giá trị tài sản cố định tăng lên trong năm, bao

gồm cả: Chi phí cải tạo đất, vạt rừng tự nhiên, chi phí chuyển nhượng tài sản cố định,phí chuyển nhượng bản quyền về tài sản vô hình

+ Tích lỹ tài sản lưu đọng: Tích lũy tài sản lưu động trong bảng I/O được hiểu là giá

trị thành phẩm tồn kho, sản phẩm dở dang cuối năm trừ đầu năm

+ Xuất nhập khẩu: Khái niệm về xuất nhập khẩu của bảng I/O nói riêng và của hệ

thống tài khoản quốc gia nói chung không giống khái niệm của WTO, xuất nhập khẩutrong I/O với ý nghĩa rằng chủ sở hữu làm cơ sở, khi một loại hàng hóa nào đó đãđược kí kết hợp đồng coi như hàng hóa đó đã có chủ sở hữu, tuy chưa đến cảng củanước xuất (hoặc nhập); ngoài ra xuất nhập khẩu trong bảng I/O bao gồm xuất nhậpkhẩu hàng hóa và dịch vụ, xuất nhập khẩu dịch vụ ở đây được hiểu là xuất nhập trựctiếp dịch vụ đó

* Từ các quan hệ đầu vào và đầu ra như đã trình bày, chỉ tiêu GDP của một quốc gia

có thể được tính theo 3 phương pháp như sau:

+ Phương pháp dựa trên sử dụng cuối cùng: GDP = Tổng Ô II hay GDP = Tiêu dùng

cuối cùng + Tích lỹ gộp tài sản + Xuất khẩu – Xuất khẩu

+ Phương pháp dựa trên sản xuất: GDP = (Tổng của Ô I + Tổng Ô III) – Tổng của Ô

I Hoặc có thể diễn tả là: GDP = Tổng của VA (giá trị tăng thêm) + Thuế xuất nhậpkhẩu trong đó VA được tính = X (véc tơ tổng chi phí sản xuất) – Tổng theo cột của ÔI

+ Phương pháp thu nhập: GDP = Tổng Ô III hoặc có thể hiêu: GDP = Tổng của VA

+ Thuế xuất nhập khẩu trong đó VA lại được tính = Thu nhập người lao động + Khấu hao tài sản cố định + Thuế sản xuất + Thặng dư sản xuất

2.1.3 Ma trận Leontief:

Ma trận Leontief còn được gọi là ma trận hệ số chi phí toàn phần Ma trận này cóthể coi như là khái niệm quan trọng nhất của mô hình I/O và nó được tìm ra theo côngthức của Đại số tuyến tính rất cơ bản như sau:

Ta có quan hệ (1) được viết lại là:

là ma trận chi phí toàn phần do nhà kinh tế học Leontief thiết lập ra vì thế nó còn có

tên gọi là ma trận Leontief Ma trận này cho biết chi phí toàn phần để sản xuất ra một

đơn vị sử dụng cuối cùng nào đó

Nhân tử sản lượng (Output Multiplier):

Giả sử có sự thay đổi về tiêu dùng cuối cùng của Ngành 1 thêm 1 đơn vị, các ngành khác đều

không thay đổi, khi đó ta có:

Vì Y = (1 , 0 , 0 , … , 0) nên = ( − ) −1 = ( 11 , 21 , … , 1 )

Như vậy một cách khái quát có thể thấy khi tiêu dùng cuối cùng của Ngành 1 tăng

Tổng giá trị sản xuất của toàn nền kinh tế sẽ tăng một lượng là

1 = ∑ =1 1

Ta có chú ý rằng các phần tử trên đường chéo của ma trận luôn lớn hơn 1, điều

đó có nghĩa rằng cần một đơn vị của một sản phẩm nào đó cho tăng 1 đơn vị sản phẩm

cuối cùng của sản phẩm đó, phần còn lại để tăng năng lực sản xuất ra nó Ma trận

Leontief không chỉ đóng vai trò hết sức to lớn trong phân tích, dự báo trong kinh tế

mà còn sau này được mở rộng như một ánh xạ để phân tích mối liên hệ tuyến tính của

xã hội, môi trường hoặc các hiện tượng khác nhau trong cuộc sống

Liên kết ngược (backward linkage): là phép đo mức độ quan trọng tương đối

của một ngành với tư cách bên sử dụng các sản phẩm vật chất và dịch vụ làm đầu vào

từ toàn bộ hệ thống sản xuất Liên kết ngược được xác định bằng tỷ lệ của tổng các

phần tử theo cột trong ma trận hệ số chi phí toàn phần (còn gọi là ma trận nghịch đảo

Leontief) so với mức trung bình của toàn bộ hệ thống kinh tế Tỷ lệ này còn được gọi

là chỉ số lan toả (Index of the power of dispersion) và được xác định như sau:

∑

=

=1

= 1

Tỷ lệ này càng cao có nghĩa là liên kết ngược của ngành đó càng lớn và ngành

đó càng phát triển sẽ dẫn đến mức tăng trưởng càng cao của toàn bộ nền kinh tế Như

vậy, các nhà làm chính sách có thể dựa vào đây để đưa ra các quyết định hợp lý

Liên kết xuôi (forward linkages): hàm ý mức độ quan trọng của một ngành với

tư cách là nguồn cung sản phẩm vật chất và dịch vụ cho toàn bộ hệ thống sản xuất Tỷ

lệ này được xem như "độ nhạy" của nền kinh tế, được đo lường bằng tổng các phần tử

theo hàng của ma trận nghịch đảo Leontief so với mức trung bình của toàn bộ hệ

Ma trận Leontief thực sự đã làm sáng tỏ mối quan hệ liên ngành trong nền kinh

tế, đã lượng hóa và tính toán mức đầu ra cần thiết để thỏa mãn nhu cầu sử dụng cuối

cùng, cũng như xem xét đầu ra thay đổi ra sao để đáp ứng sự thay đổi của của nhu cầu

cuối cùng

2.2 Mô hình Input – Output mở rộng – Mô hình liên vùng:

2.2.1 Cấu trúc mô hình liên vùng:

Mô hình I-O có thể được vận dụng để nghiên cứu mối quan hệ giữa 2 vùng

kinh tế trong cùng một đất nước Chẳng hạn vùng 1 là vùng kinh tế trọng điểm của

Việt Nam là Thành phố Hồ Chí Minh và vùng 2 là các vùng còn lại của đất nước

Ma trận A trong (1) được chia thành 4 ma trận con:

 A 21

không kể đến chi phí trung gian vùng 1 dùng của bên ngoài)

A22 tương tự, là ma trận hệ số chi phí trung gian trực tiếp giữa các ngành trong vùng 2

là xuất khẩu nội địa của vùng 1

1, hay còn gọi là nhập khẩu nội địa của vùng 1

Trong bảng I-O liên vùng còn có thêm các ma trận thể hiện trao đổi của vùng 1 và

vùng 2 với thế giới

Từ đó, công thức (1) có thể được khai triển thành:

12

Hay công thức 2 cũng có thể viết lại dưới dạng ma trận kép:



- A 21

Từ (2) khai triển ra ta có 2 hệ phương trình:

Ta thấy rằng :

Công thức (3.1) cho biết rằng: Tiêu dùng cuối cùng các sản phẩm do vùng 1 sản xuất

ra bằng tổng đầu ra vùng 1 trừ đi khoản Tiêu dùng trung gian cho chính vùng 1 và trừ

tiếp đi khoản tiêu dùng trung gian xuất sang vùng 2

Công thức (3.2) cũng được giải thích tương tự như vậy

2.2.2 Sự phụ thuộc liên vùng:

Bằng cách sử dụng bảng I-O liên vùng chúng ta có thể nghiên cứu phân tích sự

phụ thuộc giữa 2 vùng với nhau và với phần còn lại của thế giới (ta có thể mở rộng ma

trận A thành nhiều ma trận khối nằm trong A

Hiện nay, bất kỳ một nền kinh tế nào cũng tham gia giao dịch thương mại với

các nền kinh tế khác trên thế giới ở cấp độ địa phương, địa phương nào cũng tham gia

trao đổi thương mại với các tỉnh trong cùng nước và với thế giới bên ngoài Nhờ quá

trình giao dịch này, sản lượng của vùng tăng lên rõ rệt Điều này thể hiện rõ nét ở

nước ta sau khi các quy định "ngăn sông, cấm chợ” được bãi bỏ, hàng hoá được thông

thương giữa các tỉnh Tương tự, kể từ khi kinh tế nước ta mở cửa, khối lượng giao

dịch tăng lên rất nhiều và trở thành động lực thúc đẩy hoạt động sản xuất trong nước

phát triển

Bây giờ, ta xem xét:

+ Nếu không quan tâm đến sự biến động của nhu cầu tiêu dùng cuối cùng của vùng

Công thức (4) cho thấy, trong trường hợp không tính đến ảnh hưởng của nhu cầu tiêu

dùng cuối cùng của vùng 1, một đơn vị tăng lên của tổng đầu ra của vùng 2 gây ra một

khoản tăng lên ở tổng đầu ra của vùng 1 là:

Ảnh hưởng nội vùng và ảnh hưởng ngoại vùng theo Miyazawa

Ví dụ: Nếu như ta coi ma trận I/O thể hiện nền kinh tế liên vùng giữa thành phố Hồ

Chí Minh và các vùng khác trong cả nước thì dễ thấy rằng: Trong 3 ma trận trên, ma

trận đầu tiên là ma trận ảnh hưởng ngoại vùng, thể hiện ảnh hưởng của các hoạt động

kinh tế ở thành phố Hồ Chí Minh đến các tỉnh thuộc ngoại vùng; ma trận thứ hai là ma

trận ảnh hưởng lan toả, thể hiện ảnh hưởng của ngoại vùng gây ra đối với thành phố

Hồ Chí Minh; và ma trận thứ ba là ma trận ảnh hưởng nội vùng, thể hiện ảnh hưởng tự

phát sinh trong thành phố Hồ Chí Minh

2.3 Mô hình I/O mở rộng – Mô hình nghiên cứu về môi trường:

2.3.1 Ý tưởng cơ bản về nghiên cứu môi trường từ bảng I/O:

Xuất phát từ quan hệ cơ bản của ma trận Leontief (công thức (2) – mục 2.1) và với giả

thiết rằng các phần tử thuộc ma trận A (ma trận hệ số chi phí trung gian) là ổn định

trong một thời kì nhất định là 5 năm, ta thấy sự thay đổi về giá trị sản xuất của các

ngành phụ thuộc nhu cầu sử dụng cuối cùng của sản phẩm đó:

Với Δ là sự thay đổi của giá trị sản xuất, Δ là sự thay đổi của nhu cầu sử dụng cuối cùng.

Từ cơ sở lý luận đó, nếu ta xác lập ma trận chất thải trực tiếp từ sản xuất như sau:

× 14

Trong đó thể hiện ngành j trong quá trình sản xuất ra sản phẩm j đã thải ra chất thải loại k.

Số m – số dòng ma trận thể hiện số loại chất thải, n – số cột ma trận thể hiện số ngànhđược khảo sát trong mô hình

Nếu ta tính theo cột j của ma trận này, nói lên tổng số chất thải (tất cả các loại chấtthải) được thải ra trong quá trình sản xuất ra 1 đơn vị sản phẩm cuối cùng của ngành j.Nếu ta tính theo dòng k của ma trận này, nói lên chất thải loại k được thải ra trong quátrình sản xuất ra 1 đơn vị sử dụng cuối cùng

* Từ đó cho ta biết được một điều rất hay rằng: Vì tổng sử dụng cuối cùng chính làGDP và như vậy các nhà phân tích, những người lập kế hoạch và những người nghiêncứu về môi trường có thể biết được rằng, khi tăng GDP thì từng loại và tổng số chấtthải sẽ tăng tương ứng một lượng so với GDP

2.3.2 Mô hình nghiên cứu liên kết kinh tế - môi trường:

Một vấn đề được đặt ra rằng: Như vậy nền kinh tế có ảnh hưởng gì từ chất thảihay không? Không phải chỉ là chất thải từ quá trình sản xuất mà còn chất thải đến từcác nguồn khác như nước, mưa, khí hậu, ngoại nhập,…Phát triển ý tưởng nghiên cứu

ở trên, các nhà khoa học đưa ra mô hình tổng quát dưới đây:

2 là véc tơ chất thải từ nguồn khác.

Từ mô hình trên ta có quan hệ như sau:

(−) − 1 = (5)

= ∗ + 2 (6)

Biểu thức (8) nói lên phần nguồn là giá trị tăng thêm của mỗi ngành sau khi phải trừ

đi khoản chi phí để khử chất thải mới được mang cho sử dụng cuối cùng Nói cáchkhác, chi phí trung gian của mỗi ngành phải được tăng thêm một khoản để chống lạichất thải

2.4 Mô hình I/O mở rộng – Mô hình có chứa bảo hiểm lao động

Mô hình I/O thông thường chỉ cho phép nghiên cứu mối quan hệ tác động qualại giữa các ngành sản xuất, theo đó sự tăng (hoặc giảm) tiêu dùng cuối cùng về sảnphẩm của một ngành trước hết sẽ tác động đến sản lượng sản xuất của chính ngành đó

và từ đó sẽ kích thích sản xuất của các ngành khác thông qua các mối quan hệ đầu vàođầu ra giữa các ngành Trên thực tế, sự tăng trưởng về qui mô sản xuất của các ngànhcòn đặt ra yêu cầu tăng thêm về lao động và do đó tạo ra được việc làm và thu nhậptăng thêm cho người lao động Các khoản thu nhập tăng thêm này sẽ được sử dụngcho tiêu dùng của các hộ gia đình và sự tiêu dùng tăng thêm này đến lượt nó lại kíchthích phát triển sản xuất

Chính vì vậy, trong phân tích mô hình I/O, người ta thường sử dụng mô hình "mởrộng", theo đó đưa vào trong mô hình thêm một dòng và một cột như biểu diễn trênhình sau đây:

16

Tiêu dùng trung gian Tiêu dùng cuối cùng (Y) GO

2.4 Ứng dụng mô hình Input – Output mở rộng tại Việt Nam

Việc thiết lập một mô hình I/O liên vùng trong kinh tế đầy đủ thường khá tốn kém về kinh phí và không đơn giản về kỹ thuật Trong phạm vi của bài nghiên cứu, các tác giả chỉ trình bày một số vấn đề được nghiên cứu trước đó tại Việt Nam trong các bài báo của chuyên gia để phân tích cấu trúc kinh tế liên vùng mà đặc biệt là vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và phần còn lại của Việt.

Mô hình I/O kinh tế liên vùng với mô hình 2 vùng:

Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và phần còn lại của Việt Nam

Trong nghiên cứu này, các tác giả đã cập nhật lại bảng I/O liên vùng thu được từ bảngI/O 9 ngành của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và vùng còn lại năm 2000 và

2004 Hiện nay, việc phân tích cấu trúc kinh tế thường được hầu hết các nước trên thếgiới sử dụng thông qua các liên kết ngược và liên kết xuôi ở cấp độ kinh tế quốc gia,vùng hoặc liên vùng

Trong đó, 9 ngành kinh tế được chia làm 3 khu vực như sau:

17

KV III: 6 Thương mại.

Bảng 1 cho thấy khả năng kích cầu bình quân của Vùng KTTĐ phía Nam năm

2004 cao hơn năm 2000 là 6,2 %, Nếu năm 2004, sử dụng cuối cùng tăng lên 1 đơn vị

sẽ kích thích sản xuất 1,893 đơn vị; đến năm 2004, khi tăng một đơn vị sử dụng cuốicùng sẽ kích thích sản xuất 2,010 đơn vị,

Điều đáng nói ở đây là liên kết ngược cả trong năm 2000 và 2004 của cả hai khuvực I và khu vực III đều nhỏ hơn 1, nghĩa là khả năng kích cầu của hai khu vực nàyđều thấp hơn mức bình quân của tổng thể kinh tế vùng, Như vậy, có thể thấy sự pháttriển kinh tế là không đồng đều theo 3 khu vực; trong khi quá chú trọng vào khu vựccông nghiệp thì hai khu vực còn lại chưa đạt được sự phát triển tương xứng,

Phân tích liên kết xuôi củng cố thêm nhận định rằng các vùng khác là nguồn cungquan trọng các đầu vào trung gian cho Vùng KTTĐ phía Nam, Như vậy, có thể kếtluận việc xác định vùng KTTĐ ở đây là hoàn toàn đúng đắn về mặt khoa học, vì khikinh tế của vùng này tăng trưởng sẽ kích thích sản xuất của các vùng khác

Bảng 2 cho thấy công nghiệp chế biến và xây dựng của vùng có vị trí quá mạnh,khiến mức độ lan toả của các nhóm ngành còn lại không thể vượt qua mức bình quân

18

chung Điều này cũng cho thấy, nếu các nhóm ngành còn lại thay đổi quy trình côngnghệ tiên tiến hơn nữa sẽ khiến nền kinh tế vùng phát triển đồng đều và kích thíchnhóm ngành công nghiệp mạnh mẽ hơn.

Bảng 2: Liên kết ngược theo 9 ngành năm 2000 và năm 2004

Bảng 1 và bảng 2 chỉ ra cơ cấu chi phí của khu vực II (công nghiệp khai thác, côngnghiệp chế biến, điện - nước và xây dựng) nói chung và công nghiệp chế biến và xâydựng nói riêng thay đổi rõ rệt, tuy ở cả hai năm 2000 và 2004 chỉ số lan toả đều ở mứclớn hơn 1 nhưng cơ cấu chi phí đầu vào toàn phần của ngành công nghiệp chế biếnnăm 2004 cao hơn năm 2000 trên 120%; ngành xây dựng là 121%; với tốc độ tăng giágiữa chi phí đầu vào và sản phẩm đầu ra là khoảng 3%, có thể nhận thấy đã có sự thayđổi rõ rệt về hệ số kỹ thuật trong cơ cấu chi phí của 2 ngành này Ngoài ra, năm 2004,

dù chỉ số lan toả ở hầu hết các ngành thấp hơn 1 nhưng đều tăng hơn so với năm 2000.Riêng ngành điện - nước trong cơ cấu chi phí của năm 2000 bao gồm một khoản rấtlớn về sử dụng sản phẩm của chính nó (60%), khoản này bao gồm hao hụt trong khâuphân phối Điều này cho thấy hệ thống kinh tế của Vùng KTTĐ phía Nam đã thay đổi

về chất, xét trên khía cạnh cơ cấu trúc chi phí Một điều rất đáng quan tâm là mức độlan toả thông qua chỉ số liên kết ngược (BL) của nhóm ngành nông nghiệp và dịch vụnhỏ hơn mức bình quân chung, cho thấy quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoáchưa đạt mục tiêu cho toàn nền kinh tế; hệ số lan toả của nhóm ngành công nghiệp chếbiến và xây dựng quá cao trong khi đối với các ngành nông nghiệp và dịch vụ lại quáthấp cho thấy công nghiệp hoá và hiện đại hoá chưa đến được với các ngành nôngnghiệp và dịch vụ Việc phát triển rầm rộ các khu công nghiệp không đồng nghĩa với

19

công nghiệp hoá và hiên đại hóa Khi công nghiệp hoá và hiện đại hoá đến được vớinhóm ngành nông nghiệp hoặc dịch vụ tức là việc sử dụng sản phẩm của công nghiệpchế biến làm chi phí trung gian nhiều hơn, đồng nghĩa với hệ số lan toả của các ngànhnày sẽ tương thích với sự tăng trưởng mạnh mẽ trong nội bộ nhóm ngành công nghiệpchế biến.

Bảng 3: Yếu tố cầu theo ngành trong GDP

8 Tài chính, kinh doanh bất

dù ngành này có BL cao nhưng thực ra không có ý nghĩa tích cực Năm 2004, mặc dùảnh hưởng liên vùng làm GRDP của vùng giảm 13% do nhập sản phẩm nông, lâm,thuỷ sản từ bên ngoài nhưng ngành công nghiệp chế biến lại đóng góp 53% so với32% của năm 2000 vào GRDP Như vậy, có thể nhận thấy trên phương diện thươngmại liên vùng, hệ thống kinh tế của Vùng KTTĐ phía Nam sẽ kích thích sản xuất đốivới các sản phẩm thuộc nhóm ngành nông, lâm và thuỷ sản của các vùng khác

Bảng 4.1: Nhân tử đầu ra của một số tỉnh trong Vùng KTTĐ năm 2004

20

21

Chương 3.

MÔ HÌNH INPUT – OUTPUT MỞ RỘNG DẠNG SỐ MỜ

3.1 Sơ lược về logic mờ.

3.1.1 Khoảng số và phép toán:

Một khoảng số thực được định nghĩa = [ 1 , 2 ] với 1 < 2 ∈ Đi kèm với khoảng số A này là hàm thuộc như sau:

0 ,

= {1,

0 ,

Nếu 1 = 2 thì khoảng A biến thành 1 điểm.

Phép toán trên khoảng: Ta định nghĩa 4 phép toán cơ bản trên khoảng số như sau:Cho = [ 1 , 2 ] à = [ 1 , 2 ]

3.1.2 Tập mờ, số mờ và các phép toán.

Tập mờ: Cho Ω là một không gian nền, một tập mở A trên Ω tương ứng với một ánh xạ đi từ Ω đến đoạn [0,1] Kí hiệu = {( , ( )) ∶ ∈ Ω }

Trong đó : Ω → [0,1] là hàm thuộc của tập A chỉ mức độ thuộc về tập A của phần tử a bất kì trong Ω Giá trị 0 chỉ mức độ không thuộc tập A còn giá trị 1 chỉ mức độ

thuộc tập A hoàn toàn

Cách viết trên là sự liệt kê các phần tử khác nhau cùng mức độ thuộc về tập hợp A

Từ định nghĩa trên chúng ta có thể suy ra:

Ta có tập mờ B = {(1,0), (2,1), (3,0.5), (4,0.3), (5,0.2)}

23

Nhận thấy, (x) = (x) với mọi x trong Ω Vậy A= B.

Số mờ:

Số mờ là một tập mờ ̅ được định nghĩa trên mộ t khoảng số thực Ta có thể coi

Dạng số mờ phổ biến là số mờ dạng hình thang được định nghĩa dưới đây

Số mờ hình thang ̅ = ( 1 , 2 , 3 , 4 ) trong đó 1 ≤ 2 ≤ 3 ≤ 4 và hàm thuộc ̅ được định nghĩa như sau:

Điều đó có nghĩa là hàm thuộc nhận giá và bằng 1 trên đoạn [ 2 , 3 ] Đồ thị hàm

thuộc ̅ được mô tả như sau: