Bài viết khẳng định nhân quyền (quyền con người) là nhiệm vụ chính trị tất yếu của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đồng thời phân tích một số khó khăn trong giai đoạn hiện nay. Qua đó kiến nghị những giải pháp nhằm thực hiện tốt vấn đề đảm bảo và thúc đẩy quyền con người ở Việt Nam.
Trang 1TẠP CHÍ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ MÔI TRƯỜNG
Bài viết khẳng định nhân
quyền (quyền con người)
là nhiệm vụ chính trị tất yếu của nhà nước Cộng hòa
xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Đồng thời phân tích một số
khó khăn trong giai đoạn hiện
nay Qua đó kiến nghị những
giải pháp nhằm thực hiện tốt
vấn đề đảm bảo và thúc đẩy
quyền con người ở Việt Nam
Từ khóa: quyền con người
1 Thực hiện quyền con người là nhiệm vụ chính trị
tất yếu
Theo định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên Hợp quốc,
quyền con người là “những
đảm bảo pháp lý toàn cầu có
tác dụng bảo vệ các cá nhân
và nhóm chống lại những hành
động hoặc sự bỏ mặc làm tổn
hại đến nhân phẩm, những sự
được phép và tự do cơ bản của
con người”
Đối với hầu hết các quốc gia trên thế giới, quyền con
người (nhân quyền) luôn luôn
là mối quan tâm hàng đầu
Những vấn đề đặt ra trong giai đoạn hiện nay
TRỊNH THỊ THU HIỀN
Trường Chính trị tỉnh Gia Lai
Bởi lẽ Nhà nước, suy cho cùng luôn luôn mang bản chất xã hội để thực hiện chức năng quản lý xã hội - trong đó con người là trung tâm Nhân quyền được xem là vấn đề mang tính chất toàn cầu, buộc các quốc gia phải đánh giá và xem xét một cách nghiêm túc
Thực hiện quyền con người là bảo đảm sự tôn trọng các cam kết quốc tế
Cùng với Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm
1948 (UDHR), Công ước về quyền dân sự, chính trị năm
1966 (ICCPR) và Công ước về các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa năm 1966 (ICESCR) Từ đó cho đến nay, Liên Hợp Quốc cùng các quốc gia thành viên luôn nỗ lực trong xây dựng và bảo đảm hơn nữa các vấn đề
về nhân quyền
Việt Nam là thành viên của tổ chức Liên Hợp Quốc, đã phê chuẩn và gia nhập nhiều điều ước quốc tế về nhân quyền như: Công ước về xóa
bỏ mọi hình thức phân biệt
đối xử chủng tộc 1965 (gia nhập ngày 9/6/1981); Công ước về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng năm 1948 (gia nhập ngày 9/6/1981); Công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ
nữ năm 1979 (phê chuẩn ngày 18/12/1982); Công ước về cấm
và hành động ngay để xóa bỏ các hình thức lao động trẻ
em tồi tệ nhất năm 1999 (phê chuẩn ngày 19/12/2000) Việc ký kết và gia nhập các Điều ước quốc tế về quyền con người đặt ra cho Việt Nam nghĩa vụ tất yếu trong vấn
đề tận tâm thực hiện, rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật
để thúc đẩy và bảo vệ quyền con người
Để cụ thể hóa nội dung các Điều ước quốc tế, Đảng
đã đưa ra nhiều chủ trương, đường lối và chính sách nhằm đảm bảo nhân quyền Chẳng hạn như Chỉ thị 12/CT-TW ngày 12/7/1992 của Bộ Chính trị về “Vấn đề quyền con người
và quan điểm chủ trương của Đảng ta”; “Cương lĩnh xây
Thực hiện quyền con người
Trang 2SỐ 04 NĂM 2018
dựng đất nước trong thời kỳ
quá độ đi lên chủ nghĩa xã
hội” (bổ sung và phát triển
năm 2011) Trên tinh thần
đó, Nhà nước ban hành các
đạo luật có ý nghĩa quan trọng
trong vấn đề nhân quyền như:
Hiến pháp 2013; Bộ luật Dân
sự 2015; Bộ luật hình sự 2015;
Luật Tổ chức chính quyền địa
phương 2015
Thực hiện quyền con
người là tất yếu trong điều
kiện xây dựng Nhà nước
pháp quyền xã hội chủ nghĩa
ở Việt Nam
Điều 2 Hiến pháp 2013
khẳng định:
1 Nhà nước Cộng hòa xã
hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà
nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa của nhân dân, do nhân
dân, vì nhân dân.
2 Nước Cộng hòa xã hội
chủ nghĩa Việt Nam do nhân
dân làm chủ; tất cả quyền lực
nhà nước thuộc về nhân dân
mà nền tảng là liên minh giữa
giai cấp công nhân với giai cấp
nông dân và đội ngũ trí thức.
Như vậy, có thể hiểu việc
xây dựng Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam luôn gắn liền với việc xây
dựng nhà nước thực sự của
dân, do dân, vì dân; mọi quyền
lực nhà nước thuộc về nhân
dân Ở đó, Nhà nước tôn trọng,
thực hiện và bảo vệ quyền con
người, tất cả vì hạnh phúc của
con người Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam sẽ không thể được xác lập hoàn toàn nếu thiếu vắng việc thực hành các quyền tự
do và dân chủ rộng rãi của mọi người dân1
Dân chủ và nhân quyền
có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Nếu vi phạm dân chủ thì nhân quyền không bảo đảm và ngược lại Đồng thời, dân chủ và nhân quyền đều là phương tiện và động lực của
sự phát triển xã hội, cũng là động lực cuối cùng của chủ nghĩa xã hội (ở đây ta hiểu dân chủ đi đôi với kỷ cương, tức là dân chủ phải dựa vào nguyên tắc tập trung)
2 Vấn đề đặt ra
Giá trị thực tiễn của Hiến pháp 2013 là lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến của Việt Nam, quyền con người được coi là quyền tự nhiên, vốn có
mà Nhà nước phải ghi nhận
và đảm bảo thực hiện2 So với các bản Hiến pháp trước có sự
kế thừa, phát triển, đồng thời nhất quán những nội dung, tinh thần điều ước quốc tế
về quyền con người mà Việt Nam là thành viên Toàn bộ tinh thần của Hiến pháp 2013
là Hiến pháp của con người,
vì con người, phục vụ con người Cách tiếp cận mới về quyền con người rất mạnh mẽ
và hiện đại Hiến pháp 2013 khẳng định quyền con người
là quyền đương nhiên và chỉ
có thể bị hạn chế bởi 4 lý do:
an ninh quốc phòng, trật tự an toàn xã hội, đạo đức, sức khỏe
cộng đồng Tất cả các vấn đề liên quan đến con người đều phải được điều chỉnh bằng luật chứ không dừng ở pháp lệnh Nhiều luật quan trọng thể chế hóa quyền con người
Thủ tục hành chính, đặc biệt liên quan giữa cơ quan hành chính nhà nước với người dân và doanh nghiệp có bước chuyển biến rõ rệt theo hướng công khai, minh bạch, tạo điều kiện cho người dân và doanh nghiệp như: cơ chế một cửa, một cửa liên thông, cải cách thủ tục thuế, hải quan, công chứng, chứng thực
Tuy nhiên, vấn đề thực hiện nhân quyền ở Việt Nam đang gặp phải một số thách thức sau:
Một là, cơ chế về bảo vệ
và thúc đẩy thực hiện quyền con người còn thiếu và chưa đồng bộ 3
Cơ chế quốc gia đảm bảo nhân quyền là việc các quốc gia phải có các biện pháp bao gồm cả lập pháp, hành pháp và tư pháp Điều này đòi hỏi các quốc gia phải không ngừng xây dựng và hoàn thiện
hệ thống luật pháp, cải cách tư pháp và cải cách hành chính nhằm tôn trọng và đảm bảo tốt quyền con người Với sự nỗ lực không ngừng trong thời gian qua, vấn đề nhân quyền
ở Việt Nam đã có bước phát triển đáng kể Song, các cơ chế bảo đảm quyền con người vẫn chưa thực sự đầy đủ, đồng bộ
Cụ thể:
Trang 3TẠP CHÍ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ MÔI TRƯỜNG
Hệ thống pháp luật đảm bảo nhân quyền còn nhiều bất
cập
Với nguyên tắc chung
“cán bộ công chức chỉ được
làm những gì pháp luật cho
phép - công dân được phép
làm những gì pháp luật không
cấm”, thì dường như quyền
con người dù ai thực hiện đi
chăng nữa cùng cần phải có
pháp luật để làm thước đo
chuẩn mực chung Mặc dù,
pháp luật chúng ta ngày càng
được hoàn thiện và đầy đủ
nhưng các hiện tượng phổ
biến như: luật chờ nghị định,
hoặc chồng chéo, trùng lắp là
điều vẫn thường xảy ra
Ví dụ: lần đầu tiên trong Hiến pháp 2013 ghi nhận
quyền chuyển đổi giới tính
cho cá nhân (là một quyền con
người), sau đó được ghi nhận
tại Bộ luật Dân sự 2015, song
để cá nhân thực hiện được
quyền này vẫn chưa đủ cơ
sở và thủ tục pháp lý vì thiếu
luật chuyển đổi giới tính (hiện
nay vẫn đang ở giai đoạn lấy
ý kiến góp ý dự thảo) Luật Hộ
tịch 2014 chính thức có hiệu
lực 01/01/2016 và đưa vào sử
dụng nhưng nhiều nội dung
đảm bảo quyền con người nói
chung, quyền công dân nói
riêng cũng chưa có quy định
rõ ràng Chẳng hạn về quyền
và nghĩa vụ pháp lý về hộ tịch
sau khi thực hiện chuyển đổi
giới tính nếu công dân thực
hiện vẫn chưa có quy định
cụ thể
Hoạt động tuyên truyền
và phổ biến giáo dục pháp luật chưa phát huy tối đa hiệu quả nhằm đáp ứng đầy đủ nhu cầu bảo đảm nhân quyền.
Đây là một trong những nội dung trọng tâm của công tác cải cách tư pháp được nêu
ra tại Nghị quyết số 49/NQ-TW
về cải cách tư pháp Tuy nhiên, thực tế hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật hiện nay vẫn còn nhiều nơi mang tính hình thức, chưa đi vào trọng tâm Một số hình thức tuyên truyền mang tính lỗi thời, không đi kịp với xu thế chung của thời đại vừa kém hiệu quả, vừa tiêu hao ngân sách nhà nước (ví dụ: tuyên truyền pháp luật thông qua tủ sách pháp luật ở xã, phường, thị trấn; hoặc tuyên truyền thông qua hệ thống loa truyền thanh đang tỏ ra nhiều hạn chế và bất cập)
Cải cách hành chính chưa đáp ứng với tình hình mới.
Những năm qua, công tác cải cách hành chính luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm, đạt được nhiều thành tựu quan trọng như:
bộ máy của hệ thống chính trị đã giảm đáng kể tình trạng cồng kềnh, quá tải; nhiều văn bản luật được ban hành nhằm thực hiện tốt quyền con người;
nhiều thủ tục hành chính được thay đổi theo hướng tích cực, giảm thiểu thời gian cho người dân Tuy nhiên:
“Tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị vẫn còn cồng kềnh, nhiều tầng nấc, nhiều đầu mối; hiệu lực, hiệu quả hoạt động chưa đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức
bộ máy, mối quan hệ của một
số cơ quan, tổ chức chưa thật
rõ, còn chồng chéo, trùng lắp Việc phân công, phân cấp, phân quyền giữa các ngành, các cấp và trong từng cơ quan,
tổ chức chưa hợp lý, mạnh mẽ
và đồng bộ; còn tình trạng bao biện, làm thay hoặc bỏ sót nhiệm vụ”.4 Thực tế là chúng
ta chưa có một cơ quan nhân quyền quốc gia riêng biệt nào,
mà Hiến pháp 2013 chỉ trao trách nhiệm thực thi các vấn
đề về nhân quyền cho các cơ quan nhà nước (Quốc hội, Tòa
án, Viện kiểm sát) Bên cạnh
đó, các tổ chức chính trị xã hội, các cơ quan khoa học tham gia bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền
Chưa xây dựng được cơ cấu cán bộ, công chức trong cơ quan hành chính và chưa thực hiện tốt việc đào tạo trước khi
bổ nhiệm Mặt khác, “nhiều cán bộ, đảng viên, trong đó có người đứng đầu chưa thể hiện tính tiên phong, gương mẫu; còn biểu hiện quan liêu, cửa quyền, chưa thực sự sâu sát thực tế, cơ sở Công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật đảng chưa đủ sức răn đe, ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái”5 Để người dân thực hiện được quyền của
Trang 4SỐ 04 NĂM 2018
mình, cần có sự “giúp đỡ” từ
phía các cán bộ, công chức -
những người được nhà nước
trao quyền trong việc thực thi
công vụ Tuy nhiên, tình trạng
suy thoái về phẩm chất đạo
đức chính trị của một bộ phận
không nhỏ cán bộ, đảng viên
đã và đang trở thành rào cản
lớn và cực kỳ nguy hiểm dẫn
đến vi phạm quyền con người
Thủ tục hành chính vẫn
còn nhiều hạn chế dẫn đến vi
phạm nhân quyền Chẳng hạn,
nhiều cơ quan, đơn vị chủ trì
soạn thảo văn bản quy phạm
pháp luật chưa thực hiện hoặc
thực hiện còn hình thức việc
lấy ý kiến đánh giá tác động
đối với các văn bản Việc tiếp
nhận, xử lý phản ánh, kiến
nghị của công dân vẫn chưa
đáp ứng được kỳ vọng của
người dân
Hai là, đấu tranh chống
lại các hoạt động chống phá
nhà nước do lợi dụng vấn đề
nhân quyền, dân chủ ngày
càng diễn ra phức tạp
Đây là một trong những
mũi nhọn tấn công thường
xuyên của các thế lực thù
địch nhằm thực hiện chiến
lược “diễn biến hòa bình” đối
với Việt Nam Để thực hiện
âm mưu đó, các đối tượng lợi
dụng vấn đề tự do tôn giáo,
tín ngưỡng để chỉ trích, phê
phán các chính sách, pháp
luật của Nhà nước Việt Nam
Thậm chí, chúng trắng trợn
xuyên tạc rằng “Pháp lệnh
tín ngưỡng, tôn giáo của Việt
Nam là tạo ra cở sở pháp lý để đàn áp, bóp nghẹt tôn giáo”
hay “Tội phá hoại chính sách đoàn kết” trong Bộ luật Hình
sự được thiết kế nhằm đàn áp người dân tộc thiểu số
Lợi dụng vấn đề về tự do tín ngưỡng, tự do tôn giáo, các nhóm, hội được lập ra ngày càng nhiều với những tư tưởng xuyên tác hay còn gọi
là tà đạo đã và đang trở thành thách thức lớn trong công tác đấu tranh của Việt Nam Ví dụ:
Thời gian gần đây tà đạo Hội Thánh Đức Chúa Trời Mẹ đã xuất hiện ở nhiều nơi, gieo rắc nhiều nguy cơ tiềm ẩn về việc phủ nhận các giá trị văn hóa, đạo đức của dân tộc Việt Nam, đồng thời làm ảnh hưởng đến sức khỏe cũng như thiệt hại
về vật chất của những người được coi là hội viên Các học thuyết “Xã hội dân sự”, “Xã hội công giáo” được tuyên truyền công khai, trắng trợn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tư tưởng của người dân
Không chỉ ở trong nước, đối với quốc tế, Việt Nam trở thành “mối quan tâm đặc biệt”
của một số tổ chức như “Theo dõi nhân quyền”, “Ân xá quốc tế” hay “Các nhà báo không biên giới” Các tổ chức này luôn tiến hành các cuộc họp báo, hội thảo và đưa ra các thông điệp thể hiện Việt Nam không tôn trọng nhân quyền
và tiến hành gây sức ép với nước ta Trong tình hình này, vấn đề kiểm soát thông tin
đang đặt ra nhiều thách thức cần có sự can thiệp nghiêm túc của nhà nước Cuộc cách mạng 4.0 diễn ra hứa hẹn nhiều cơ hội cho sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước nói chung, bảo đảm quyền con người nói riêng, song, việc kiểm soát thông tin sao cho không vi phạm nhân quyền cũng là một áp lực lớn đối với mỗi quốc gia trong đó có Việt Nam6
3 Giải pháp Thứ nhất, tăng cường
công tác tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật
Đối tượng của hoạt động tuyên truyền không chỉ là công dân mà cả trong đội ngũ cán bộ, đảng viên Chỉ khi người thực thi công vụ nắm rõ những nghĩa vụ và quyền hạn của mình thì họ mới đảm bảo trở thành “người giúp sức” cho công dân của mình thực hiện quyền con người
Nội dung tuyên truyền
là các văn bản pháp luật, chủ trương đường lối chính sách của Đảng để quần chúng nhân dân hiểu trên tinh thần: hiểu đúng - hiểu đầy đủ - hiểu chính xác Nhất quán quan điểm nhân quyền gắn liền với dân chủ, nhưng dân chủ phải đảm bảo yếu tố tập trung, nhân quyền gắn với tự do nhưng
sự tự do phải trong khuôn khổ pháp luật, không lợi dụng tự
do để xuyên tạc, bóp méo sự lãnh đạo của Đảng
Trang 5TẠP CHÍ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ MÔI TRƯỜNG
Thứ hai, tiếp tục thực
hiện tốt chiến lược cải cách
tư pháp, cải cách hành chính
nhà nước Trong đó tập trung
vào vấn đề nâng cao hiệu quả
của công tác xây dựng và ban
hành văn bản quy phạm pháp
luật - là một bước đệm quan
trọng tạo hành lang pháp lý
cho việc đảm bảo quyền con
người Thực hiện nhất quán
đường lối, chủ trương, tinh
thần Nghị quyết số 18/NQ-TW
“Một số vấn đề về tiếp tục đổi
mới, sắp xếp tổ chức bộ máy
của hệ thống chính trị tinh
gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu
quả” Trong đó, chú trọng đến
việc chuyên môn hóa cơ quan
thực hiện nhân quyền
Trong tình hình hiện nay, việc thành lập mới một cơ
quan nhân quyền quốc gia sẽ
là bất hợp lý so với tinh thần
Nghị quyết số 18/NQ-TW: “Kiên
quyết giảm và không thành lập
mới các tổ chức trung gian; giải
thể hoặc sắp xếp lại các tổ chức
hoạt động không hiệu quả
Việc sắp xếp lại tổ chức bộ máy
không được tăng thêm đầu mối
và biên chế; trường hợp đặc biệt
cần tăng thêm đầu mối từ cấp
vụ, cục hoặc tương đương trở
lên phải có ý kiến của Bộ Chính
trị” Mặc dù vậy, cần khẳng
định mục tiêu của việc thành
lập cơ quan nhân quyền quốc
gia là nhằm bảo đảm tốt hơn
quyền con người Vì vậy, nên
thực hiện chuyên môn hóa cơ
quan thực hiện nhân quyền
theo hướng cơ quan này có nhiệm vụ chủ yếu là: phát hiện những vấn đề về nhân quyền; kiến nghị xây dựng các
kế hoạch, chương trình nhằm bảo đảm nhân quyền; đề xuất việc tham gia các điều ước về nhân quyền hay chủ động tiến hành hợp tác quốc tế các vấn
đề về nhân quyền
Thứ ba, nâng cao năng
lực, trình độ, rèn luyện phẩm chất chính trị của đội ngũ cán
bộ công chức theo tinh thần Nghị quyết TW 4 Khóa XII
Chỉ khi người thực thi công vụ toàn tâm, toàn ý thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung thì khi đó nhân quyền mới có
“cơ sở” và “động lực” để đảm bảo Bởi lẽ, nếu trong hoạt động công vụ vẫn còn sự ích
kỷ, chủ nghĩa cá nhân, tham
ô, hối lộ thì chắc chắn nhân quyền mới chỉ dừng lại ở việc
“thực hiện” chứ chưa có “đảm bảo” Mặt khác, quyền con người có được “thỏa mãn” hay không phụ thuộc rất lớn đến hiệu quả của hoạt động thực thi công vụ, nói cách khác là
sự phụ thuộc vào năng lực của cán bộ công chức Điều này đòi hỏi, đội ngũ cán bộ công chức phải thường xuyên rèn luyện, trau dồi kiến thức, kỹ năng nhằm đáp ứng nhiệm vụ trong tình hình mới
Thứ tư, thực hiện tốt chế
độ kiểm soát thông tin nhằm hạn chế tối đa việc lợi dụng nhân quyền nhằm đấu tranh
chống lại âm mưu “diễn biến hòa bình”
Quyền con người là thành quả phát triển lâu dài của lịch
sử xã hội loài người, là một trong những giá trị tinh thần quý báu, cao cả nhất của nên văn minh nhân loại thời nay Con người là nhân tố quan trọng nhất, nhưng những thách thức đối với việc tôn trọng và thực hiện quyền con người ở mỗi quốc gia đã và đang đòi hỏi phải có sự thành lập, đổi mới và hoàn thiện các
cơ chế nhằm thúc đẩy và bảo
vệ quyền con người trên cả bình diện quốc gia và khu vực quốc tế Thực hiện tốt vấn đề nêu trên chính là cách thức và động lực đảm bảo thực hiện quyền con người ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay./
——————
1 PGS, TS Nguyễn Tất Giáp; PGS, TS Đặng Dũng Chí; PGS, TS Hoàng Văn Nghĩa,
“Đảm bảo quyền con người trong điều kiện đẩy mạnh hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay”, NXB Lý luận chính trị, Hà Nội, 2016, tr,26.
2 PGS, TS Nguyễn Tất Giáp; PGS, TS Đặng Dũng Chí; PGS, TS Hoàng Văn Nghĩa,
sđd, 2016, tr.542.
3 Tất cả các quốc gia trên thế giới thực hiện việc đảm bảo nhân quyền thông qua hai cơ chế: quốc tế và quốc gia Trong phạm vi nội dung này, tác giả chỉ đề cập tới
cơ chế quốc gia
4 Nghị quyết số 18/NQ-TW “Một số
vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả”.
5 Nghị quyết TW 4 khóa XII
6 Nghị quyết TW4 Khóa XII nhận
định:“Chưa chủ động và thiếu giải pháp phù
hợp để định hướng thông tin trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và công nghệ thông tin, mạng xã hội phát triển mạnh mẽ Việc quản lý thông tin còn lỏng lẻo, thiếu giải pháp đủ mạnh
để đấu tranh có hiệu quả với các thông tin sai lệch, phản bác lại những luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch , phản động, phần tử
cơ hội và bất mãn chính trị”