Các vấn đề môi trường cần quan tâm trong quá trình triển khai và vận hành dự án quy hoạch thủy lợi chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh

“Nghiên cứu ảnh hưởng của hệ thống công trình chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh đến môi trường và đề xuất các giải pháp phát huy và giảm thiểu”. Qua nghiên cứu, một bức tranh tổng thể về các vấn đề môi trường của dự án đã được hình thành, là cơ sở khoa học quan trọng cho các nghiên cứu sâu hơn về các ảnh hưởng đến môi trường và đề xuất các giải pháp giảm thiểu các tác động tiêu cực của dự án.

TẠP CHÍ ĐẠI HỌC SÀI GÒN Số 6 - Tháng 6/2011

CÁC VẤN ĐỀ MƠI TRƯỜNG CẦN QUAN TÂM TRONG QUÁ TRÌNH TRIỂN KHAI VÀ VẬN HÀNH DỰ ÁN QUY HOẠCH THỦY LỢI CHỐNG NGẬP ÚNG KHU VỰC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

PHẠM HỒNG NHẬT (*)

LÊ VĂN TÂM, NGUYỄN PHÚ BẢO (**)

TRẦN THỊ THANH THÙY (***)

TĨM TẮT

Quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 1547/QĐ-TTg kí ngày 28/10/2008 với mục tiêu đề ra các giải pháp chống ngập úng và gĩp phần cải tạo mơi trường nước trong khu vực Các vấn đề mơi trường của dự án này đang được nghiên cứu trong đề tài cấp Nhà nước mã số ĐTĐL 2009.G/50 “Nghiên cứu ảnh hưởng của hệ thống cơng trình chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh đến mơi trường và đề xuất các giải pháp phát huy và giảm thiểu” Qua nghiên cứu, một bức tranh tổng thể về các vấn đề mơi trường của

dự án đã được hình thành, là cơ sở khoa học quan trọng cho các nghiên cứu sâu hơn về các ảnh hưởng đến mơi trường và đề xuất các giải pháp giảm thiểu các tác động tiêu cực của dự án

ABSTRACT

The water conservation project against floods in HCM City was approved by the Prime Minister under Decision No 1547/QĐ-TTg signed on October 28, 2008, the purpose of which is to suggest solutions to prevent floods and improve the water environment in the area The environmental problems mentioned in the project have been studied in the national level research coded ĐTĐL 2009.G/50 “A Study of the Impacts of the Anti-Floods System in HCM City on the Environment and Some Proposed Solutions” Through the study, we can see completely the environmental problems of the project, which serves as a good basis for further scientific research on the impacts on the environment so that we can suggest solutions to reduce their negative effects

1 GIỚI THIỆU (*)

Quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng

khu vực thành phố Hồ Chí Minh [1,2] được

(  )

TS, Viện Kĩ thuật Nhiệt đới và Bảo vệ mơi

trường, TP Hồ Chí Minh

(  ) ThS, Viện Kĩ thuật Nhiệt đới và Bảo vệ mơi

trường, TP Hồ Chí Minh

(  ) ThS, Viện Mơi trường và Tài nguyên, TP Hồ

Chí Minh

nghiên cứu thực hiện trên diện tích 968.500

ha, bao gồm thành phố Hồ Chí Minh (diện tích 209.500 ha) và các vùng phụ cận là hạ

du các sơng Đồng Nai (từ hồ Trị An đến biển cĩ diện tích 235.000 ha), sơng Sài Gịn (từ hồ Dầu Tiếng đến thành phố Hồ Chí Minh, cĩ diện tích 243.000 ha và sơng Vàm Cỏ Đơng cĩ diện tích 281 ha) Khu

vực chống ngập úng được chia làm 3 vùng

kiểm soát nước (Hình 1):

Vùng I: Khu vực giữa sông Sài Gòn

– Nhà Bè và sông Vàm Cỏ Đông với tổng

diện tích tự nhiên vào khoảng 2.180 km2

sẽ được xây dựng hệ thống cống khép kín

tuyến đê bao được đặt tại các cửa sông,

rạch đổ ra sông Sài Gòn, Nhà Bè, Vàm

Cỏ và Vàm Cỏ Đông với 12 cống chính

có nhiệm vụ kiểm soát mức nước và cải

thiện môi trường nước trong khu vực

nghiên cứu

Vùng II: bao gồm toàn bộ khu vực ngã

ba sông Đồng Nai - Sài Gòn với tổng diện

tích 22.482 hecta với mục tiêu kiểm soát lũ

thượng lưu, kiểm soát triều nhằm giải

quyết bài toán chống ngập cho thành phố

trong điều kiện có lũ lớn ở thượng lưu và

nước biển dâng trong tương lai; gắn kết

việc vận hành công trình kiểm soát nước

với việc cải thiện môi trường kênh rạch và

cải tạo các vùng đất phèn

Vùng III: bao gồm toàn bộ bờ tả khu

vực bờ tả sông Nhà Bè - Soài Rạp là vùng sinh quyển mở, có thể xây dựng các công trình kiểm soát nước quy mô lớn trong tương lai tuỳ thuộc vào tình hình diễn biến nước biển dâng và quá trình phát triển đô thị phía Nam thành phố

Trọng tâm của quy hoạch là Vùng I

2 CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG

CỦA DỰ ÁN

Qua quá trình nghiên cứu và tham vấn

ý kiến của nhiều chuyên gia, có thể hình dung một bức tranh tổng quan về các vấn

đề môi trường cần lưu ý của dự án chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh

Do phạm vi tác động rộng lớn của dự

án, để có thể đánh giá một cách toàn diện

và đầy đủ các vấn đề môi trường của dự án, cần thiết phải đánh giá theo nhiều góc độ

và theo một trình tự sao cho người theo dõi

có thể nắm bắt vấn đề một cách dễ dàng Trình tự này được đề xuất như sau:

 Theo các giai đoạn triển khai dự án:

(1) Chuẩn bị triển khai dự án; (2)Thi công;

(3)Vận hành và bảo dưỡng

 Theo không gian: Kênh rạch nội

đồng; Sông chính; Cửa cống; Đê; TPHCM; Long An

 Theo đối tượng bị tác động:

- Chế độ thuỷ văn: Dòng chảy; Xói

lở, bồi lắng; Tắt nghẽn dòng chảy

- Các thành phần môi trường: Nước

mặt (Chất lượng nước, xâm nhập mặn); Nước ngầm; Không khí; Đất

- Hệ sinh thái

- Phát sinh dịch bệnh

 Theo thời gian (theo mùa): Mùa

khô và mùa mưa

 Theo cơ chế vận hành của hệ thống cống

Vùng II

Vùng III Hình 1 Bản đồ phân

vùng nghiên cứu [2]

Vùng I

 Theo các kịch bản sự cố:

- Tổ hợp các yếu tố bất lợi: triều,

mưa lớn, lũ

- Ý thức người dân: ví dụ xả rác

xuống kênh rạch, sông

Ngoài ra, với mỗi một vấn đề sẽ được

đánh giá ở cả 02 mặt tích cực và tiêu cực để

từ đó đề ra biện pháp phát huy và khắc phục,

phù hợp với mục đích của nghiên cứu

Theo trình tự các giai đoạn triển khai

của dự án, một số vấn đề môi trường nổi

bật của dự án chống ngập úng có thể được

nhận diện như sau:

2.1 Trong giai đoạn chuẩn bị dự án

Trong giai đoạn chuẩn bị thực hiện dự

án, nguồn gây tác động chủ yếu là công tác

đền bù, giải phóng mặt bằng Việc thực

hiện dự án sẽ làm ảnh hưởng trực tiếp hoặc

gián tiếp đến nhiều hộ dân trong khu vực

dự án Công tác giải phóng mặt bằng thu

hồi đất sẽ ảnh hưởng lớn đến những hộ có

diện tích canh tác hiện hữu nhỏ và có thu

nhập chính từ canh tác nông nghiệp [6,7]

Công tác chuẩn bị mặt bằng bao gồm

cả việc phát quang cây cối và san lấp mặt

bằng, những công tác này không chỉ làm

mất thảm thực vật tại khu vực thực hiện dự

án mà còn gây xáo trộn, thay đổi cấu trúc

đất và gia tăng bụi, tiếng ồn Quá trình phát

quang cây cối là nguyên nhân gây xói mòn

đất Sự suy thoái chất lượng đất có thể xảy

ra do việc trộn lẫn các loại đất có tính chất

khác nhau (cát, đá gia cố mặt bằng) hoặc

các lớp đất (lớp bề mặt và lớp đất sâu) với

nhau, do bị ô nhiễm đất đá hoặc chất thải vì

thiếu cẩn thận trong quá trình san lấp [8]

2.2 Trong giai đoạn triển khai thi

công dự án

2.2.1 Chế độ thuỷ văn

- Thay đổi mực nước: Kết quả tính

toán thuỷ lực cho thấy trong trường hợp chỉ xây dựng cống Thủ Bộ hoặc xây dựng cả

ba cống (Thủ Bộ, Mương Chuối, Kinh Lộ), mực nước giảm không đáng kể Khi xây dựng 5 cống thuộc khu Nam (Thủ Bộ, Mương Chuối, Kinh Lộ, Sông Kinh, Kinh Hàng), mực nước giảm đáng kể, từ 26-45

cm Tuy nhiên, vận tốc tại các kênh Bến Nghé, Kênh Tẻ, Phú Xuân sẽ tăng lên rất nhiều so với hiện trạng, dẫn tới xói lở lòng dẫn các kênh chưa có cống trong mùa triều cường khi các cống này hoạt động Vì vậy, trong trường hợp này, cần phải nghiên cứu

kĩ hơn về vấn đề bồi lắng và xói lở Trong trường hợp xây dựng cả 8 cống thuộc khu Nam, mực nước trong vùng thuộc khu Nam

hạ thấp nhiều Khi hạ được mực nước, thì các kênh rạch sẽ biến thành các hồ điều tiết với khả năng trữ nước lớn, góp phần giảm ngập úng cho thành phố Hồ Chí Minh [4]

- Xói mòn/Ngập lụt: Về cơ bản, các công trình trong dự án sẽ được thiết kế theo hình thức đặt ngay trên dòng chảy, thi công trong nước, không chặn dòng Do đó, việc ngập cục bộ không xảy ra Xói lở cục bộ thượng hạ lưu các cống trong quá trình thi công có thể xảy ra, nhất là khi ngăn dòng gây co hẹp dòng chảy Khi nạo vét để thi công công trình sẽ lấy đi một lượng lớn bùn đáy và tăng độ sâu của kênh rạch, kết hợp với các dao động của nước trong quá trình nạo vét, giao thông thuỷ sẽ gây ra hiện tượng xói mòn và sạt lở bờ Trong quá trình thi công và vận hành cần phải có giải pháp hạn chế xói mòn cho phù hợp

2.2.2 Hệ sinh thái

Trong quá trình nạo vét sẽ sinh ra cặn

lơ lửng, các chất hữu cơ nguy hại (PAHs), kim loại nặng có trong bùn đồng thời nạo vét sẽ kéo theo các sinh vật đáy sẽ tác động

tới chất lượng môi trường và hệ sinh thái

dưới nước Quá trình vận chuyển bùn cũng

tác động tới môi trường do nước rỉ từ bùn

Các tác động cụ thể như sau:

- Thay đổi cấu trúc quần xã và phân

bố động thực vật: có khả năng xảy ra hiện

tượng di cư của động vật trên cạn và dưới

nước ra khỏi khu vực bị ảnh hưởng cũng

như giảm số lượng và thay đổi cấu trúc loài

động vật tự nhiên và hoang dã khu vực thi

công dự án và khu vực lân cận

- Chuỗi thức ăn: việc giảm số lượng

và thay đổi cấu trúc của các loài sẽ tác

động tới chuỗi thức ăn của hệ sinh thái

dưới nước

- Hệ sinh thái trên cạn: Những tác

động có thể ảnh hưởng tới tài nguyên sinh

học như rừng, động vật, thực vật và đa

dạng sinh học gồm: phá vỡ cảnh quan thiên

nhiên, gây sạt lở, làm giảm diện tích một

số thảm thực vật cây cối lâu năm, cây ăn

trái, cây công nghiệp, cây nông nghiệp,

thảm thực vật trên đất thổ cư…

2.2.3 Chất lượng nước mặt

- Chất lượng nước mặt sẽ bị tác động

lớn nhất do nạo vét kênh rạch Các chất

gây ảnh hưởng đến chất lượng nước mặt do

quá trình nạo vét gồm có chất lơ lửng

không tan, các kim loại, các chất hữu cơ

- Nguồn nước có thể bị chua hoá cục

bộ hoặc lan ra các vùng lân cận do sự hiện

diện đất phèn tại một số khu vực của dự án

quy hoạch, việc nạo vét đất đổ lên bờ kênh

sẽ xảy ra quá trình oxy hoá các vật liệu

sinh phèn, khi trời mưa sẽ cuốn trôi xuống

sông, kênh rạch gây ảnh hưởng cho các loài

thuỷ sinh

2.2.4 Chất lượng nước ngầm

- Quá trình thi công móng sâu có thể

làm tăng nguy cơ ô nhiễm nước ngầm do

thông nhiễm, khi đó chất ô nhiễm sẽ di chuyển theo vị trí đóng cừ vào tầng nước ngầm bên dưới Tầng nước ngầm chịu ảnh hưởng nhiều nhất là tầng nông (tầng halocen và pleistocen) Các chất ô nhiễm bên ngoài sẽ theo lỗ khoan giếng vào mạch nước ngầm làm giảm chất lượng nước Do vậy, trong quá trình thi công khoan giếng, khai thác và kết thúc sử dụng giếng phải có biện pháp quản lí phù hợp để giảm thiểu tác động

- Quá trình thi công công trình cũng có thể làm hạ thấp mực nước ngầm, gây ôxy hoá các vật liệu sinh phèn, làm ô nhiễm nguồn nước ngầm tầng mặt

2.3 Trong giai đoạn vận hành dự án

2.3.1 Kênh rạch nội đồng

2.3.1.1 Chế độ thuỷ văn

- Thay đổi hướng dòng chảy: từ hai chiều với độ lưu cữu lớn sang một chiều có thể xóa bỏ giáp nước tại khu vực trung tâm thành phố, góp phần quan trọng cải thiện môi trường nước mặt trong khu vực; đem lại hiệu quả to lớn về kinh tế, xã hội và môi trường

- Bồi lắng: Khi xây dựng đê bao và các cống điều tiết nước Nước từ các kênh rạch sẽ không được thoát tự nhiên ra sông

mà phải chảy qua hệ thống cống Cống lúc này có tác dụng như là một vách ngăn, góp phần làm giảm tốc độ dòng chảy và tăng sự lắng đọng các chất lơ lửng

- Tắc nghẽn dòng chảy: Cùng với sự tích tụ bùn đáy ở khu vực gần các cống thì sự ứ đọng rác cũng là điều rất đáng quan tâm Với tổng chiều dài kênh rạch khoảng 56 km và diện tích mặt nước khoảng 33.500 ha, chảy qua nhiều khu dân cư nên lượng rác đổ xuống các kênh rạch là rất lớn Ngoài một phần được thu

gom trên các tuyến kênh, một phần sẽ

theo dòng chảy tự nhiên tập trung đến các

cống lớn để thoát ra sông Sài Gòn Tuy

nhiên, do sự hình thành các cống, rác

không thoát đuợc và ứ đọng ở các khu

vực có cống Sự ứ đọng này chắc chắn sẽ

gây ra những ảnh hưởng đến môi trường

do đặc tính ô nhiễm của rác

2.3.1.2 Chất lượng nước mặt

Mùa khô

- Nếu các cống đóng mở tự do 2

chiều: chất lượng nước hầu như không thay

đổi so với trước khi có dự án Biến động

tăng mức độ ô nhiễm nước khi vận hành hệ

thống cống theo cơ chế đóng mở hai chiều

về hai phía là không quá 3% nhưng biến

động giảm là đáng kể (lên đến 11,5%) theo

chỉ số BOD5 [9]

- Nếu mở một chiều để lấy nước vào

để làm vệ sinh các kênh rạch trong thành

phố: Các kênh rạch trong thành phố sẽ sạch

hơn Tuy nhiên, trong một số kênh cụt

không liên thông, ô nhiễm tăng lên, là do

lượng nước sạch pha loãng nước bẩn bị

giảm nhỏ so với trước đây (tác dụng ngăn

triều đã làm giảm khả năng pha loãng và

đẩy trôi của triều)

Mùa mưa

- Trong mùa mưa, triều cao và mưa

lớn, các cống sẽ được vận hành kiểm soát

triều, tạo ra các dung tích phòng mưa trong

mạng kênh rạch So với mùa khô, Mưa có

tác dụng pha loãng, làm giảm nồng độ

nước thải, nồng độ chất hữu cơ trong các

kênh rạch của thành phố so với mùa khô

2.3.1.3 Phát sinh dịch bệnh: Việc vận

hành các cống không tốt sẽ có nguy cơ ảnh

hưởng rất lớn đến môi trường do phát sinh

ô nhiễm, muỗi mòng trong khu dân cư,

nhất là tại các kênh cụt

2.3.1.4 Môi trường đất: việc vận hành

hệ thống công trình điều tiết lũ sẽ góp phần cải tạo vùng đất trũng mặn, phèn phía Tây thành phố [3]

2.3.2 Sông

2.3.2.1 Chế độ thuỷ văn

- Tốc độ, lưu lượng dòng chảy: Tác động lớn nhất là vào mùa mưa và thuỷ triều lên, hệ thống đập và cống kiểm soát mực nước bắt đầu có tác dụng ngăn nước vào khu vực bên trong dự án làm cho tốc

độ dòng chảy khu vực bên trong dự án giảm, nhưng làm cho mực nước và tốc độ dòng chảy bên ngoài khu vực dự án tăng Chế độ thuỷ văn của khu vực bên ngoài dự

án sẽ bị ảnh hưởng lớn vào mùa mưa và khoảng thời gian mực nước biển cao (từ tháng 10, 11, 12 và tháng 1) Các yếu tố này kết hợp với lũ ở thượng nguồn sẽ làm cho diện tích ngập úng của các khu vực bên ngoài dự án tăng sẽ tác động đến đời sống của người dân Sau khi hoàn thành công trình chống ngập thì mực nước ở các khu vực lân cận nằm ngoài vùng dự án như quận 2, quận 9, Thủ Đức, Nhơn Trạch, Biên Hòa, Long Thành, sẽ tăng lên 12 – 22cm, phổ biến từ 9cm – 15cm và khi có bão cấp 11 thì mực nước dâng lên cao hơn

20 – 25cm khi chưa có công trình [1] Do

đó, thiệt hại của các vùng này sẽ tăng lên

so với khi chưa có công trình

- Theo một ý kiến khác [5], mực nước Hmax sẽ cao hơn so với hiện trạng 50-65cm trong trường hợp toàn vùng hạ lưu sẽ bao đê dọc sông, tương đương với mực nước dâng trong trường hợp biến đổi khí hậu (BĐKH) vào năm 2070 Chúng sẽ tác động không những trên địa bàn TP.HCM, mà cả trên các địa bàn lân cận thuộc Bình Dương và Long An

- Xói mòn: như đã đánh giá ở trên

tốc độ và lưu lượng dòng chảy bên ngoài

khu vực dự án tăng vào mùa mưa và thuỷ

triều, dẫn đến tăng khả năng gây xói mòn

bờ sông và kênh rạch ngoài vùng dự án

nhất là khi có tàu thuyền hoạt động

- Việc chúng ta xây dựng hàng loạt

các đê sông, đê biển, san lấp hàng ngàn ha

đất vùng trũng, lấy đất xây dựng sẽ làm

mất đi các ô điều tiết nước ven sông, làm

cho các dòng chảy tập trung hơn (nhất là

dòng triều) dẫn tới việc làm dâng cao mức

nước đỉnh triều, hạ thấp chân triều, biên độ

triều gia tăng Điều đó, đồng nghĩa với việc

gia tăng năng lượng dòng triều, sóng triều

Ngập lụt, xói lở do đó tăng theo

- Rủi ro, sự cố: Các rủi ro có thể xảy

ra là tai nạn trong quá trình giao thông

(thuỷ và bộ), vỡ đê, hệ thống cống kiểm

soát hoạt động không hiệu quả do hư

hỏng khi hệ thống công trình đi vào hoạt

động thì các công trình bên trong vùng dự

án phát triển, đồng thời tâm lí chủ quan

hơn do đó khi có sự cố liên quan đến hệ

thống này nếu không được xử lí kịp thời sẽ

gây tác hại kinh tế lớn, vì vậy cần phải có

kế hoạch ngăn ngừa và ứng phó phù hợp

2.3.2.2 Chất lượng nước ngầm:

- Nước ngầm sẽ bị tác động do bị ảnh

hưởng bởi chất lượng nước mặt Hạ tầng

khu vực dự án phát triển sẽ tăng tỉ lệ bê

tông hoá do đó mực nước ngầm bị ảnh

hưởng Đồng thời hệ thống cừ, cột của hệ

thống sẽ làm tăng nguy cơ thông nhiễm do

đó ảnh hưởng đến chất lượng nước ngầm

nhất là đối với các tầng nước ngầm nông

2.3.2.3 Chất lượng nước mặt

Mùa khô

- Ô nhiễm giảm hẳn do nước bẩn bị

ngăn lại, không lan truyền trực tiếp ra sông

- Phụ thuộc vào chế độ vận hành, có thể giảm ô nhiễm trên sông Vàm Cỏ Đông, nhưng tăng ô nhiễm tại hạ lưu cống

do nước thải đã được tiêu thoát theo đường Thủ Bộ và các cửa sông khác đổ ra Đồng Nai và Sài Gòn Tất nhiên, khi các

dự án vệ sinh môi trường (hiện đang được thực hiện) hoàn thành thì ô nhiễm sẽ được giảm hẳn

Mùa mưa

- Chất lượng nước mặt: hệ thống đi vào hoạt động sẽ kiểm soát mực nước bên trong vùng dự án sẽ thúc đẩy phát triển hạ tầng và kinh tế xã hội Vì thế tải lượng các chất ô nhiễm được thải ra cũng lớn hơn do kinh tế phát triển

- Vào mùa mưa hệ thống cống hoạt động bơm nước bên trong dự án ra ngoài khu vực dự án đồng thời cũng mang chất ô nhiễm từ hệ thống kênh rạch nội thành ra ngoài dẫn đến tác động tới môi trường nước khu vực ngoài dự án

- Sự chua hoá của nguồn nước mặt

và phân tán các độ tố (nhôm, sắt…) sẽ làm thay đổi về độ chua và sẽ có thể làm mất đi vĩnh viễn một số loài vi sinh vật trong khu vực dự án quy hoạch do thay đổi môi trường sống và làm thay đổi hệ sinh thái

2.3.2.4 Xâm nhập mặn

Mùa khô

Nếu vận hành như trên (mở một chiều) trong thời gian dài (cả tháng hoặc hơn) thì mặn trên sông Sài Gòn tăng lên, đe dọa nhà máy nước Bến Than

Mùa mưa

Mặn không xâm nhập sâu như trong mùa khô, không lên tới Bến Than

2.3.2.5 Hệ sinh thái

- Thay đổi cấu trúc quần xã và phân

bố động thực vật: như mục tiêu ban đầu

của dự án là tiêu thoát nước tốt hơn và

chống ngập sẽ làm cho điều kiện tự nhiên

của khu vực bên trong dự án thay đổi sẽ

làm thay đổi hệ sinh thái bên trong khu vực

dự án, chuyển sang sinh thái nhà vườn Hệ

thống kênh rạch sau khi nạo vét sẽ làm

thay đổi lớp trầm tích, khi dự án đi vào

hoạt động sẽ tạo ra lớp trầm tích mới tạo

điều kiện cho động vật thuỷ sinh đáy phát

triển Môi trường nước được cải tạo nên

các loài sinh vật nước sẽ phát triển và đa

dạng hơn

- Một số vùng ven sông Sài Gòn, nếu

vận hành theo phương án ngăn ngừa ô

nhiễm đổ ra sông Sài Gòn thì chất lượng

nước sẽ tốt hơn, do đó các loài thuỷ sinh

phát triển mạnh hơn, nhất là các loài nước

ngọt, nước lợ

- Ngược lại, một số vùng gần các

cống, hạ lưu phần Long An, một phần Cần

Giờ, chất lượng nước thay đổi có phần xấu

hơn do ô nhiễm hữu cơ và chất bẩn tăng

lên Nếu vẫn xét với tải lượng ô nhiễm như

hiện nay thì ô nhiễm hữu cơ và tỉ lệ nước

bẩn sẽ tăng lên so với hiện trạng đến vài

lần, do đó sẽ hạn chế đến phát triển của

thuỷ sinh Một số vùng ven sông sẽ khó

khăn hơn trong việc phát triển thuỷ sản,

nhất là các loại thuỷ sản nhạy cảm với môi

trường như tôm Tuy nhiên, sau khi các dự

án vệ sinh môi trường được hoàn thành thì

ảnh hưởng này không đáng kể vì các nguồn

nước xả thải đã được thu gom và xử lí

- Chuỗi thức ăn: khi hệ thống đi vào

vận hành sẽ làm thay đổi hệ sinh thái và sự

phân bố, phát triển của động thực vật sẽ

làm thay đổi chuỗi thức ăn Hệ sinh thái

vườn sẽ hình thành nên chuỗi thức ăn đặc

trưng của mình, trong khi đó hệ sinh thái

dưới nước cũng đa dạng hơn do xuất hiện nhiều loài mà trước đây không có do kênh rạch bị ô nhiễm

- Sự di cư của động vật: đối với môi trường nước bên trong dự án, khi dự án đi vào hoạt động sẽ có sự di cư của động vật vào khu vực dự án do môi trường sống bên trong khu vực dự án được cải thiện Đối với dự án đê bao cũng thế, do hình thành nên hệ sinh thái nhà vườn nên có sự di cư của các loài động vật đặc trưng của hệ sinh thái này Tuy nhiên, hệ thống đê bao với sự hoạt động của các phương tiện giao thông cũng góp phần cản trở sự di chuyển của một số loài động vật giữa khu vực bên ngoài dự án và khu vực dự án nhất là các loài bò sát

- Sản lượng thuỷ sản, chăn nuôi: khi quy hoạch được thực hiện hoàn chỉnh thì thuỷ lợi sẽ tốt hơn, chất lượng nước cũng được cải thiện, số lượng loài và chuỗi thức

ăn cũng phong phú và đa dạng hơn Ngoài

ra, tổn thất thuỷ sản do ngập úng cũng sẽ giảm đáng kể Khi quy hoạch hoàn chỉnh thì sản lượng thuỷ sản được ổn định và phát triển hơn Tuy nhiên, ngoài vùng dự

án diện tích ngập rộng hơn và sâu hơn do

đó tăng sự tổn thất thuỷ sản của các hộ nuôi trồng ở các vùng chịu ảnh hưởng (Long An, Cần Giờ, )

- Số lượng động vật hoang dã: hệ sinh thái sẽ chuyển thành sinh thái nhà vườn nên sẽ thay đổi về số lượng và thành phần loài động vật hoang dã Sinh thái nhà vườn sẽ thúc đẩy du lịch và sẽ tác động lớn đến các loài hoang dã Đồng thời, sự thay đổi cơ cấu sử dụng đất sẽ có tác dụng thu hẹp môi trường sống của các loài động vật Nhìn chung các loài động vật hoang dã sẽ giảm hơn về số lượng và loài

3 KẾT LUẬN

Quy hoạch chống ngập cho thành phố

Hồ Chí Minh có quy mô rất lớn nên vấn

đề môi trường của dự án là một tổ hợp

của rất nhiều yếu tố có mối quan hệ phức

tạp Việc hình thành nên bộ khung các

vấn đề môi trường của dự án sẽ là cơ sở

khoa học quan trọng để định hướng cho

những nghiên cứu sâu hơn và đề xuất các

giải pháp phát huy những mặt tích cực và

giảm thiểu các tác động tiêu cực đến môi

trường của dự án Các vấn đề môi trường

chính của dự án này bao gồm: chất lượng

nước mặt nội đồng, hệ sinh thái sông Sài

Gòn, Vàm Cỏ Đông và vấn đề xâm nhập

mặn ảnh hưởng đến các nhà máy nước

Bến Than, Thủ Dầu Một

LỜI CẢM ƠN

Bài báo này được trích dẫn từ một

phần kết quả nghiên cứu của đề tài nghiên

cứu khoa học cấp Nhà nước với mã số

ĐTĐL 2009.G/50 “Nghiên cứu ảnh hưởng

của hệ thống công trình chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh đến môi trường và đề xuất các giải pháp phát huy

và giảm thiểu” Nhóm tác giả chân thành

cám ơn Bộ Khoa học và Công nghệ đã tài trợ kinh phí thực hiện đề tài này Các tác giả cũng chân thành cảm ơn PGS.TS Nguyễn Kỳ Phùng (Phân viện Khí tượng Thuỷ văn và Môi trường phía Nam), PGS.TS Lê Thanh Hải (Viện Tài Nguyên

và Môi trường), Bà Đỗ Thị Bích Lộc (Viện Sinh học Nhiệt đới), TS Phan Anh Tuấn (Trung tâm điều hành chương trình chống ngập nước Thành phố Hồ Chí Minh), TS Trịnh Thị Long và ThS Phạm Đức Nghĩa (Viện Khoa học Thuỷ lợi Miền Nam) đã tham gia vào nghiên cứu này Các tác giả cũng bày tỏ lòng biết ơn với những đóng góp của các đồng nghiệp thuộc Phòng Quan trắc và Phân tích Môi trường, Viện Nhiệt đới Môi trường vào thành công của nghiên cứu

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Viện Khoa học thuỷ lợi miền Nam (2008), Dự án Quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng

khu vực thành phố Hồ Chí Minh

2 Trịnh Công Vấn (2007), Quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng khu vực thành phố Hồ

Chí Minh

3 Ban Quản lí đầu tư và xây dựng thuỷ lợi 9 (2010), Báo cáo đánh giá môi trường chiến

lược của dự án “Quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh”

4 Lê Thanh Hải (2010), Chuyên đề “Đánh giá ảnh hưởng của quá trình chuẩn bị và xây

dựng hệ thống chống ngập đến môi trường”

5 Phan Anh Tuấn (2010), Chuyên đề “Phân tích trên khía cạnh kĩ thuật liên quan đến

các yếu tố môi trường tự nhiên, môi trường nhân văn và kinh tế- xã hội khu vực triển khai dự án”

6 Nguyễn Phú Bảo (2010), Chuyên đề “Diễn biến điều kiện môi trường tự nhiên khu vực

liên quan đến dự án”

7 Hồ Long Phi (2010), Tham luận “Chiến lược tích hợp quản lí ngập lụt để thích ứng

với biến đổi khí hậu ở TP Hồ Chí Minh”

8 Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam (2008), Đánh giá tác động môi trường Dự án Quy

hoạch thuỷ lợi chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh

9 Pham Hong Nhat, Nguyen Phu Bao, Le Van Tam, Tran Nguyen Quynh Trang and

Tran Thi Thanh Thuy (2011) Correlation between surface water quality and the

aquatic system under the impacts of the “Flood control in the Ho Chi Minh City region” project Proceeding of the International Conference “The 2nd analytica

Vietnam Conference 2011”, p 138-143, held in Ho Chi Minh City on April 7-9, 2011