®¹i häc kinh tÕ quèc d©n Bé m«n kinh tÕ vµ qu¶n lý M«i trêng c©u hái «n tËp m«n kinh tÕ m«i trêng C©u hái 1: Tr×nh bÇy ®èi tîng, nhiÖm vô vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu m«n kinh tÕ m«i trêng. C©u hái 2: Tr×nh bÇy c¸c kh¸i niÖm: m«i trêng, m«i trêng sèng, m«i trêng sèng cña con ngêi vµ hÖ sinh th¸i. Gi÷a c¸c kh¸i niÖm ®ã cã g× gièng nhau, kh¸c nhau? C©u hái 3: Tr×nh bÇy nh÷ng ®Æc trng c¬ b¶n cña hÖ thèng m«i trêng vµ c¸c c¸ch ph©n lo¹i m«i trêng. C©u hái 4: Tr×nh bÇy kh¸i niÖm, c¸ch ph©n lo¹i tµi nguyªn thiªn nhiªn. Ph©n lo¹i tµi nguyªn thiªn nhiªn theo kh¶ n¨ng phôc håi vµ kh«ng phôc håi cã ý nghÜa thùc tiÔn g×? C©u hái 5: Tr×nh bÇy c¸c kh¸i niÖm: « nhiÔm m«i trêng, suy tho¸i m«i trêng vµ sù cè m«i trêng. Cho vÝ dô. C©u hái 6: Tr×nh bÇy c¸c kh¸i niÖm: ph¸t triÓn kinh tÕ, t¨ng trëng kinh tÕ. Chóng kh¸c nhau ë nh÷ng chç nµo? C©u hái 7: Ph©n tÝch nh÷ng u ®iÓm vµ nhîc ®iÓm cña c¸c m« h×nh ph¸t triÓn kinh tÕ ®· tån t¹i trong lÞch sö. Chóng ®· cã ¶nh hëng nh thÕ nµo ®Õn viÖc b¶o vÖ m«i trêng? C©u hái 8: Tr×nh bÇy m« h×nh ph¸t triÓn kinh tÕ cña ViÖt Nam tõ sau §¹i héi VI cña §¶ng. Quan ®iÓm b¶o vÖ m«i trêng ®îc thÓ hiÖn nh thÕ nµo trong v¨n kiÖn §¹i héi VIII cña §¶ng. C©u hái 9: Tr×nh bÇy kh¸i niÖm "ph¸t triÓn bÒn v÷ng" vµ c¸c chØ sè ph¶n ¸nh sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng. C©u hái 10: Ph©n tÝch nh÷ng nhËn thøc (cò vµ míi) vÒ mèi quan hÖ gi÷a ph¸t triÓn vµ m«i trêng. T¹i sao chÊt lîng cuéc sèng ph¶i ®îc t¹o nªn bëi 3 cùc: kinh tÕ, x· héi vµ m«i trêng? C©u hái 11: Dùa vµo m« h×nh 1.5 ë trang 23 cña gi¸o tr×nh kinh tÕ m«i trêng h·y chøng minh r»ng m«i trêng lµ mét hÖ thèng më. C©u hái 12: Ngo¹i øng lµ g× vµ bao gåm nh÷ng lo¹i nµo? T¹i sao l¹i nãi ngo¹i øng lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n g©y ra sù thÊt b¹i cña thÞ trêng? Dïng ®å thÞ ®Ó ph©n tÝch cho trêng hîp: a) Ngo¹i øng tiªu cùc, b) Ngo¹i øng tÝch cùc. C©u hái 13: Hµng ho¸ c«ng céng lµ g×? T¹i sao l¹i nãi hµng ho¸ c«ng céng lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n g©y ra sù thÊt b¹i cña thÞ trêng. www.thuvien247.net 1 of 30 www.thuvien247.net 2 www.thuvien247.net C©u hái 14: Khi nµo th× chÊt lîng m«i trêng trë thµnh hµng ho¸? T¹i sao l¹i nãi chÊt lîng m«i trêng lµ hµng ho¸ c«ng céng? C©u hái 15: ThÕ nµo lµ chuÈn møc th¶i, lÖ phÝ th¶i? Cho vÝ dô. C©u hái 16: Khi nµo th× ngêi ta a thÝch lÖ phÝ th¶i h¬n chuÈn møc th¶i? Cho vÝ dô. C©u hái 17: Khi nµo th× ngêi ta a thÝch chuÈn møc th¶i h¬n lÖ phÝ th¶i? Cho vÝ dô. C©u hái 18: ThÕ nµo lµ giÊy phÐp x¶ th¶i cã thÓ chuyÓn nhîng? Cho vÝ dô. C©u hái 19: ThÕ nµo lµ quyÒn së h÷u tµi s¶n? Dïng ®« thÞ ®Ó ph©n tÝch sù vËn hµnh cña m« h×nh mÆc c¶ « nhiÔm trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng. Ph¸t biÓu ®Þnh lý Coase vµ ph©n tÝch nh÷ng h¹n chÕ cña nã. C©u hái 20: ThÕ nµo lµ gi¶i ph¸p kiÖn ®ßi båi thêng? Gi¶i ph¸p ®ã kh¸c víi thuÕ m«i trêng ë chç nµo? C©u hái 21: Khi nµo th× viÖc khai th¸c nguån tµi nguyªn së h÷u chung cã hiÖu qu¶ vµ khi nµo th× kh«ng cã hiÖu qu¶? Cho c¸c vÝ dô. C©u hái 22: T¹i sao l¹i nãi hµng ho¸ c«ng céng lµ phÝ chuyªn h÷u vµ phÝ k×nh ®Þch? Cho 3 vÝ dô vÒ hµng ho¸ chÊt lîng m«i trêng mang tÝnh chÊt ®ã. C©u hái 23: §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i trêng lµ g×? Cã tÇm quan träng nh thÕ nµo? Nh÷ng ®èi tîng nµo cña ho¹t ®éng ph¸t triÓn cÇn ®îc §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i trêng ? C©u hái 24: ThÕ nµo lµ ph©n tÝch chi phÝ - lîi Ých më réng? Nªu tr×nh tù tiÕn hµnh, u ®iÓm, nhîc ®iÓm cña ph¬ng ph¸p ®ã. C©u hái 25: Tr×nh bÇy c¸c nguyªn t¾c c¬ b¶n cña ph©n tÝch kinh tÕ - tµi chÝnh ®èi víi mét dù ¸n ph¸t triÓn. C¸c chØ tiªu chñ yÕu nµo ®îc dïng ®Ó ®¸nh gi¸ sù ph©n tÝch kinh tÕ - tµi chÝnh? C©u hái 26: Ph©n tÝch sù cÇn thiÕt vµ néi dung cña c«ng t¸c qu¶n lý Nhµ níc ®èi víi m«i trêng. C©u hái 27: Tr×nh bÇy c¸c c«ng cô luËt ph¸p ®ang ®îc sö dông ®Ó qu¶n lý m«i trêng trªn thÕ giíi vµ ë ViÖt Nam. C©u hái 28: Tr×nh bÇy c¸c c«ng cô kinh tÕ ®ang ®îc sö dông ®Ó qu¶n lý m«i trêng trªn thÕ giíi vµ ë ViÖt Nam. www.thuvien247.net 2 of 30 www.thuvien247.net 3 www.thuvien247.net C©u hái 29: C¸c c¬ quan chñ yÕu nµo cã chøc n¨ng qu¶n lý Nhµ níc vÒ m«i trêng? NhiÖm vô cña c¸c c¬ quan ®ã lµ g×? C©u hái 30: ThuÕ Pigou tèi u lµ g×? Nªu c¸ch tÝnh thuÕ Pigou. Cho vÝ dô b»ng tÝnh to¸n cô thÓ (víi mét hµm thiÖt h¹i gi¶ ®Þnh). T¹i sao cã thÓ nãi ë møc s¶n xuÊt c©n b»ng tèi u x· héi th× sÏ cã møc « nhiÔm tèi u? C©u hái 31: Tr×nh bÇy nh÷ng vÊn ®Ò m«i trêng toµn cÇu cÊp b¸ch nhÊt hiÖn nay. Nªu ph¬ng híng gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò ®ã trong t¬ng lai gÇn. C©u hái 32: Tr×nh bÇy nh÷ng vÊn ®Ò m«i trêng cÊp b¸ch nhÊt hiÖn nay ë ViÖt Nam. Nªu ph¬ng híng gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò ®ã trong t¬ng lai gÇn. chñ nhiÖm bé m«n GS.TS §Æng Nh Toµn kinh tÕ m«i trêng C©u hái 1: Tr×nh bÇy ®èi tîng, nhiÖm vô vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu m«n kinh tÕ m«i trêng. 1. §èi tîng: Kinh tÕ m«i trêng lµ mét m«n khoa häc nghiªn cøu mèi quan hÖ t¬ng t¸c, phô thuéc vµ quy ®Þnh lÉn nhau gi÷a kinh tÕ vµ m«i trêng, nh»m ®¶m b¶o mét sù ph¸t triÓn æn ®Þnh, liªn tôc, bÒn v÷ng trªn c¬ së b¶o vÖ m«i trêng vµ lÊy con ngêi lµm trung t©m. 2. NhiÖm vô: - Trang bÞ nh÷ng c¬ së ph¬ng ph¸p luËn vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu mèi quan hÖ biÖn chøng gi÷a ph¸t triÓn kinh tÕ vµ b¶o vÖ m«i trêng. www.thuvien247.net 3 of 30 www.thuvien247.net 4 www.thuvien247.net - §¸nh gi¸ nh÷ng t¸c ®éng tÝch cùc vµ tiªu cùc cña c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn kinh tÕ vµ x· héi ®Õn m«i trêng. - Gãp phÇn thÈm ®Þnh c¸c ch¬ng tr×nh, kÕ ho¹ch, dù ¸n ph¸t triÓn th«ng qua ph©n tÝch chi phÝ - lîi Ých. - Gãp phÇn ho¹ch ®Þnh c¸c chÝnh s¸ch vµ chiÕn lîc ph¸t triÓn - N©ng cao nhËn thøc vÒ m«i trêng, vÒ mèi quan hÖ chÆt chÏ, phô thuéc vµ quy ®Þnh lÉn nhau gi÷a ph¸t triÓn vµ m«i trêng ®Ó mäi c¸ nh©n, mäi céng ®ång cã hµnh vi ®óng ®¾n v× môc ®Ých ph¸t triÓn bÒn v÷ng. 3. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu: - Quan ®iÓm vµ ph¬ng ph¸p duy vËt biÖn chøng vµ duy vËt lÞch sö - TiÕp cËn hÖ thèng vµ ph©n tÝch hÖ thèng - Ph¬ng ph¸p m« h×nh ho¸ to¸n kinh tÕ - Ph¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i trêng - Ph¬ng ph¸p ph©n tÝch chi phÝ - lîi Ých. C©u hái 2: Tr×nh bÇy c¸c kh¸i niÖm: m«i trêng, m«i trêng sèng, m«i trêng sèng cña con ngêi vµ hÖ sinh th¸i. Gi÷a c¸c kh¸i niÖm ®ã cã g× gièng nhau,kh¸c nhau? * M«i trêng: M«i trêng lµ mét kh¸i niÖm rÊt réng ®îc ®Þnh nghÜa theo nhiÒu c¸ch kh¸c nhau - §Þnh nghÜa ®èi víi m«i trêng ®Þa lý: M«i trêng chØ lµ mét bé phËn cña tr¸i ®Êt bao quanh con ngêi, mµ ë mét thêi ®iÓm nhÊt ®Þnh x· héi loµi ngêi cã quan hÖ t¬ng hç trùc tiÕp víi nã nghÜa lµ m«i trêng cã quan hÖ mét c¸ch gÇn gòi nhÊt víi ®êi sèng vµ ho¹t ®éng s¶n xuÊt cña con ngêi. - M«i trêng bao quanh lµ khung c¶nh cña lao ®éng, cña cuéc sèng riªng t vµ nghØ ng¬i cña con ngêi, trong ®ã m«i trêng tù nhiªn lµ c¬ së cÇn thiÕt cho sù sinh tån cña nh©n lo¹i. - M«i trêng lµ nh÷ng vËt thÓ vËt lý vµ sinh häc bao quanh loµi ngêi - M«i trêng lµ tæng hîp ë mét thêi ®iÓm nhÊt ®Þnh c¸c tr¹ng huèng vËt lý, ho¸ häc, sinh häc vµ c¸c Õu tè x· héi cã kh¶ n¨ng g©y ra mét t¸c ®éng trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp, tøc thêi hay theo kú h¹n, ®èi víi c¸c sinh vËt hay ®èi víi c¸c ho¹t ®éng cña con ngêi. - M«i trêng lµ toµn bé c¸c hÖ thèng tù nhiªn vµ c¸c hÖ thèng do con ngêi t¹o ra xung quanh m×nh, trong ®ã con ngêi sinh sèng vµ b»ng lao ®éng cña m×nh ®· khai th¸c c¸c tµi www.thuvien247.net 4 of 30
Trang 1đại học kinh tế quốc dân
Bộ môn kinh tế và quản lý
Môi trường
câu hỏi ôn tập môn kinh tế môi trường
Câu hỏi 1: Trình bầy đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp
nghiên cứu môn kinh tế môi trường
Câu hỏi 2: Trình bầy các khái niệm: môi trường, môi
trường sống, môi trường sống của con người và hệ sinh thái
Giữa các khái niệm đó có gì giống nhau, khác nhau?
Câu hỏi 3: Trình bầy những đặc trưng cơ bản của hệ
thống môi trường và các cách phân loại môi trường
Câu hỏi 4: Trình bầy khái niệm, cách phân loại tài nguyên
thiên nhiên Phân loại tài nguyên thiên nhiên theo khả năng
phục hồi và không phục hồi có ý nghĩa thực tiễn gì?
Câu hỏi 5: Trình bầy các khái niệm: ô nhiễm môi trường,
suy thoái môi trường và sự cố môi trường Cho ví dụ
Câu hỏi 6: Trình bầy các khái niệm: phát triển kinh tế,
tăng trưởng kinh tế Chúng khác nhau ở những chỗ nào?
Câu hỏi 7: Phân tích những ưu điểm và nhược điểm của
các mô hình phát triển kinh tế đã tồn tại trong lịch sử Chúng
đã có ảnh hưởng như thế nào đến việc bảo vệ môi trường?
Câu hỏi 8: Trình bầy mô hình phát triển kinh tế của Việt
Nam từ sau Đại hội VI của Đảng Quan điểm bảo vệ môi trường được thể hiện như thế nào trong văn kiện Đại hội VIII của Đảng
Câu hỏi 9: Trình bầy khái niệm "phát triển bền vững" và
các chỉ số phản ánh sự phát triển bền vững
Câu hỏi 10: Phân tích những nhận thức (cũ và mới) về
mối quan hệ giữa phát triển và môi trường Tại sao chất lượng cuộc sống phải được tạo nên bởi 3 cực: kinh tế, xã hội và môi trường?
Câu hỏi 11: Dựa vào mô hình 1.5 ở trang 23 của giáo
trình kinh tế môi trường hãy chứng minh rằng môi trường là một hệ thống mở
Câu hỏi 12: Ngoại ứng là gì và bao gồm những loại nào?
Tại sao lại nói ngoại ứng là một trong những nguyên nhân gây
ra sự thất bại của thị trường? Dùng đồ thị để phân tích cho trường hợp: a) Ngoại ứng tiêu cực, b) Ngoại ứng tích cực
Câu hỏi 13: Hàng hoá công cộng là gì? Tại sao lại nói
hàng hoá công cộng là một trong những nguyên nhân gây ra sự thất bại của thị trường
Trang 2Câu hỏi 14: Khi nào thì chất lượng môi trường trở thành
hàng hoá? Tại sao lại nói chất lượng môi trường là hàng hoá
công cộng?
Câu hỏi 15: Thế nào là chuẩn mức thải, lệ phí thải? Cho
ví dụ
Câu hỏi 16: Khi nào thì người ta ưa thích lệ phí thải hơn
chuẩn mức thải? Cho ví dụ
Câu hỏi 17: Khi nào thì người ta ưa thích chuẩn mức thải
hơn lệ phí thải? Cho ví dụ
Câu hỏi 18: Thế nào là giấy phép xả thải có thể chuyển
nhượng? Cho ví dụ
Câu hỏi 19: Thế nào là quyền sở hữu tài sản? Dùng đô thị
để phân tích sự vận hành của mô hình mặc cả ô nhiễm trong
nền kinh tế thị trường Phát biểu định lý Coase và phân tích
những hạn chế của nó
Câu hỏi 20: Thế nào là giải pháp kiện đòi bồi thường?
Giải pháp đó khác với thuế môi trường ở chỗ nào?
Câu hỏi 21: Khi nào thì việc khai thác nguồn tài nguyên
sở hữu chung có hiệu quả và khi nào thì không có hiệu quả?
Cho các ví dụ
Câu hỏi 22: Tại sao lại nói hàng hoá công cộng là phí
chuyên hữu và phí kình địch? Cho 3 ví dụ về hàng hoá chất lượng môi trường mang tính chất đó
Câu hỏi 23: Đánh giá tác động môi trường là gì? Có tầm
quan trọng như thế nào? Những đối tượng nào của hoạt động phát triển cần được Đánh giá tác động môi trường ?
Câu hỏi 24: Thế nào là phân tích chi phí - lợi ích mở
rộng? Nêu trình tự tiến hành, ưu điểm, nhược điểm của phương pháp đó
Câu hỏi 25: Trình bầy các nguyên tắc cơ bản của phân
tích kinh tế - tài chính đối với một dự án phát triển Các chỉ tiêu chủ yếu nào được dùng để đánh giá sự phân tích kinh tế - tài chính?
Câu hỏi 26: Phân tích sự cần thiết và nội dung của công
tác quản lý Nhà nước đối với môi trường
Câu hỏi 27: Trình bầy các công cụ luật pháp đang được
sử dụng để quản lý môi trường trên thế giới và ở Việt Nam
Câu hỏi 28: Trình bầy các công cụ kinh tế đang được sử
dụng để quản lý môi trường trên thế giới và ở Việt Nam
Trang 3Câu hỏi 29: Các cơ quan chủ yếu nào có chức năng quản
lý Nhà nước về môi trường? Nhiệm vụ của các cơ quan đó là
gì?
Câu hỏi 30: Thuế Pigou tối ưu là gì? Nêu cách tính thuế
Pigou Cho ví dụ bằng tính toán cụ thể (với một hàm thiệt hại
giả định) Tại sao có thể nói ở mức sản xuất cân bằng tối ưu xã
hội thì sẽ có mức ô nhiễm tối ưu?
Câu hỏi 31: Trình bầy những vấn đề môi trường toàn cầu
cấp bách nhất hiện nay Nêu phương hướng giải quyết những
vấn đề đó trong tương lai gần
Câu hỏi 32: Trình bầy những vấn đề môi trường cấp bách
nhất hiện nay ở Việt Nam Nêu phương hướng giải quyết những
vấn đề đó trong tương lai gần
chủ nhiệm bộ môn
GS.TS Đặng Như Toàn
kinh tế môi trường
Câu hỏi 1: Trình bầy đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu môn kinh tế môi trường
2 Nhiệm vụ:
- Trang bị những cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường
Trang 4- Đánh giá những tác động tích cực và tiêu cực của các
hoạt động phát triển kinh tế và xã hội đến môi trường
- Góp phần thẩm định các chương trình, kế hoạch, dự án
phát triển thông qua phân tích chi phí - lợi ích
- Góp phần hoạch định các chính sách và chiến lược phát
triển
- Nâng cao nhận thức về môi trường, về mối quan hệ chặt
chẽ, phụ thuộc và quy định lẫn nhau giữa phát triển và môi
trường để mọi cá nhân, mọi cộng đồng có hành vi đúng đắn vì
- Phương pháp mô hình hoá toán kinh tế
- Phương pháp đánh giá tác động môi trường
- Phương pháp phân tích chi phí - lợi ích
Câu hỏi 2: Trình bầy các khái niệm: môi trường, môi trường
sống, môi trường sống của con người và hệ sinh thái Giữa các
khái niệm đó có gì giống nhau,khác nhau?
- Môi trường bao quanh là khung cảnh của lao động, của cuộc sống riêng tư và nghỉ ngơi của con người, trong đó môi trường tự nhiên là cơ sở cần thiết cho sự sinh tồn của nhân loại
- Môi trường là những vật thể vật lý và sinh học bao quanh loài người
- Môi trường là tổng hợp ở một thời điểm nhất định các trạng huống vật lý, hoá học, sinh học và các ếu tố xã hội có khả năng gây ra một tác động trực tiếp hay gián tiếp, tức thời hay theo kỳ hạn, đối với các sinh vật hay đối với các hoạt động của con người
- Môi trường là toàn bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người tạo ra xung quanh mình, trong đó con người sinh sống và bằng lao động của mình đã khai thác các tài
Trang 5nguyên thiên nhiên hoặc nhân tạo nhằm thoả mãn các nhu cầu
của con người
- Môi trường là một nơi chốn trong số các nơi chốn nhưng
có thể là một nơi chốn đáng chú ý, thể hiện các mầu sắc xã hội
của một thời kỳ hay một xã hội
- Môi trường là tất cả những gì bao quanh con người
- Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật
chất nhân tạo, quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con
người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại phát triển
của con người và thiên nhiên
Có thể nói môi trường chính là tổng hợp các điều kiện bên
ngoài có ảnh hưởng đến một vật thể, một sự kiện
+ Môi trường sống là tổng hợp những điều kiện bên ngoài
có ảnh hưởng tới đời sống và sự phát triển của chúng
+ Môi trường sống của con người: là tổng hợp các điều
kiện vật lý, hoá học, sinh học, xã hội bao quanh con người và
có ảnh hưởng tới sự sống và sự phát triển của từng cá nhân,
từng cộng đồng và toàn bộ loài người trên hành tinh
+ Hệ sinh thái là hệ thống các quần thể sinh vật cùng sống
và cùng phát triển trong một môi trường nhất định, có quan hệ
tương tác với nhau và với môi trường đó
* Sự giống nhau của các khái niệm với khái niệm môi trường:
Đều là một khái niệm cụ thể của khái niệm môi trường nói chung, liên quan đến môi trường
* Sự khác nhau của các khái niệm với khái niệm môi trường: khác nhau về quy mô, giới hạn, thành phần môi trường
- Ccs khái niệm này được cụ thể hoá từ khái niệm môi trường nói chung đối với từng đối tượng và mục đích nghiên cứu
+ Môi trường sống là cụ thể hoá đối với đối tượng là cơ thể sống
+ Môi trường sống của con người là cụ thể hoá đối với đối tượng là con người
+ Hệ sinh thái đối tượng là các quần thể sinh vật
Câu hỏi 3: Trình bầy những đặc trưng cơ bản của hệ thống môi trường và các cách phân loại môi trường
+ Những đặc trưng cơ bản của hệ thống môi trường:
- Tính cơ cấu (cấu trúc) phức tạp
Hệ thống môi trường bao gồm nhiều phần tử (thành phần) hợp thành Csc phần tử đó có bản chất khác nhau (tự nhiên,
Trang 6kinh tế, dân cư, xã hội) và bị chi phối bởi các quy luật khác
nhau đôi khi đối lập nhau
Cơ cấu của hệ môi trường được thể hiện chủ yếu ở cơ cấu
chức năng và cơ cấu bậc thang Theo chức năng người ta có thể
phân hệ môi trường ra vô số phân hệ Các phân hệ này có mối
quan hệ phụ thuộc qua lại với nhau thông qua quá trình trao đổi
với nhau về vật chất, năng lượng, thông tin
Do hệ thống môi trường là một thể thống nhất nên chỉ cần
thay đổi thành phần môi trường của một hệ thống là sẽ ảnh
hưởng dây chuyền đến các phân hệ khác
- Tínhđộng; hệ thống môi trường là một hệ thống động
nên bất kỳ một sự thay đổi nào của hệ đều làm cho nó mất cân
bằng ở trạng thái ban đầu và có xu hướng lập lại thế cân bằng
mới Đó là bản chất của quá trình vận động và phát triển của hệ
môi trường
- Tính mở: Môi trường là hệ thống mở, tất cả những phân
hệ của môi trường đều là những phân hệ mở cho nên các nguồn
vật chất, năng lượng, thông tin từ phân hệ này có thể xâm nhập
vào phân hệ khác
- Khả năng tự tổ chức và tự điều chỉnh
Các phân hệ có khả năng tự tổ chức lại hoạt động của mình và tự điều chỉnh để thích ứng với những thay đổi bên ngoài theo quy luật tiến hoá của tự nhiên, quy luật đáu tranh sinh tồn, quy luật tự trừ để tiến tới trạng thái ổn định
* Các cách phân loại môi trường:
Tuỳ theo mục đích nghiên cứu và sử dụng mà có nhiều cách phân loại môi trường Có thể phân loại môi trường theo các dấu hiệu đặc trưng sau đây:
- Theo chức năng (thành phần)
- Theo quy mô
- Theo mức độ can thiệp của con người
- Theo mục đích nghiên cứu và sử dụng
Câu hỏi 4: Trình bầy khái niệm, cách phân loại tài nguyên
thiên nhiên Phân loại tài nguyên thiên nhiên theo khả năng phục hồi và không phục hồi có ý nghĩa thực tiễn gì ?
* Khái niệm tài nguyên:
Tài nguyên bao gồm tất cả các nguồn nguyên liệu, nhiên liệu, năng lượng, thông tin trên trái đất, trong lòng đất, trong không gian vũ trụ liên quan mà con người có thể sử dụng cho mục đích tồn tại và phát triển của mình
* Phân loại tài nguyên:
Trang 7Tài nguyên có thể được phân loại theo bản chất, theo mục
đích sử dụng, theo khả năng tái tạo và không tái tạo
- Theo bản chất có:
+ Tài nguyên thiên nhiên: Gắn liền với các yếu tố tự
nhiên: đất, nước, cây, thực vật, động vật
+ Tài nguyên nhân văn: Gắn liền với con người và các giá
trị (vật chất, tinh thần) do con người tạo ra trong quá trình phát
triển lâu dài của mình
- Phân loại theo mục đích sử dụng: Tài nguyên được phân
thành dạng (thành phần)
+ Tài nguyên trong lòng đất
+ Yài nguyên sinh vật, khí hậu, đất đai, nước
+ Tài nguyên năng lượng (mặt trời, gió, thuỷ triều )
- Tài nguyên phân loại tính chất hóa học theo đặc tính hoá
học
+ Tài nguyên vô cơ
+ Tài nguyên hữu cơ
- Tài nguyên phân loại theo khả năng phục hồi (tái tạo)
+ Tài nguyên hữu hạn :
Không có khả năng phục hồi : Quặng mỏ
Có khả năng phục hồi : nước, thổ nhưỡng, thực vật, động vật
+ Tài nguyên vô hạn: Năng lượng mặt trời, thuỷ triều, nhiệt năng trong lòng đất
* Phân loại tài nguyên thiên nhiên theo khả năng phục hồi
và không phục hồi có ý nghĩa thực tiễn: có kế hoạch, biện pháp
cụ thể để sử dụng, khai thác và sử dụng hợp lý nhất, đạt hiệu quả nhất các nguồn tài nguyên
Câu hỏi 5: Trình bầy các khái niệm: ô nhiễm môi trường, suy thoái môi trường và sự cố môi trường Cho ví dụ
* Ô nhiễm môi trường: Là sự làm thay đổi tính chất của môi trường bởi các chất gây ô nhiễm
Chất gây ô nhiễm là những chất độc hại được thải ra trong sinh hoạt, trong quá trình sản xuất hay trong các hoạt động khác Chất thải có thể ở dạng rắn, khí, lỏng hoặc các dạng khác
* Suy thoái môi trường: Là sự làm thay đổi thành phần, chất lượng môi trường một cách nghiêm trọng, làm thay đổi cơ bản tính chất của môi trường và làm giảm khả năng tồn tại, phát triển của sinh vật
Trang 8Thành phần môi trường bao gồm: không khí, đất nước, âm
thanh, ánh sáng, lòng đất, núi rừng, sông, hồ, biển, sinh vật,
các hệ sinh thái khác, các khu dân cư, khu sản xuất, khu bảo
tồn thiên nhiên, cảnh quan thiên nhiên, danh lam thắng cảnh, di
tích lịch sử và các hình thái vật chất khác
Môi trường đất đai bị sử dụng lãng phí và đang bị suy
thoái do việc khai thác thiếu khoa học, đất đai bị xói mòn, trên
nền mất lớp mầu mỡ ở các đồi núi và vùng hạ lưu làm đất đai bị
cằn cồi gây nên hoang hoá các đồi trọc, diện tích đất trồng đồi
trọc chiếm gần 1/3 diện tích cả nước
* Sự cố môi trường: Là các tai biến hoặc rủi ro xảy ra
trong quá trình hoạt động của con người hoặc biến đổi bất
thường của thiên nhiên gây suy thoái môi trường nghiêm trọng
Sự cố môi trường có thể xảy ra do:
- Bảo, lũ, lụt, hạn hán, nứt đất, động đất, trượt đất, sụt lở
đất, núi lửa phun, mưa axít, mưa đá, biến động khí hậu và
thiên tai khác
- Hoả hoạn, cháy rừng, sự cố kỹ thuật gây nguy hại về môi
trường của cơ sở sản xuất, kinh doanh, công trình kinh tế, khoa
học, kỹ thuật, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng
- Sự cố trong tìm kiếm, thăm dò, khai thác và vận chuyển khoáng sản, dầu khí, sập hầm lò, phụt dầu, tràn dầu, vỡ đường ống dẫn dầu, dẫn khí, đắm tầu, sự cố tại cơ sở lọc hoá dầu và các cơ sở công nghiệp khác
- Sự cố trong lò phản ứng hạt nhân, nhà máy điện guyên
tử, nhà máy sản xuất, tái chế nhiên liệu hạt nhân, kho chứa chất phóng xạ
* Ví dụ về ô nhiễm môi trường:
Do sử dụng và khai thác dầu, do sử dụng chất nổ, ánh sáng điện để khai thác thuỷ sản làm cho môi trường biển bắt
đầu có dấu hiệu bị ô nhiễm
Câu hỏi 6: Trình bầy các khái niệm: phát triển kinh tế, tăng trưởng kinh tế Chúng khác nhau ở những chỗ nào?
* Phát triển là tạo điều kiện cho con người sinh sống ở bất
kỳ ở nơi đâu trong một quốc gia hay trên cả hành tinh đều được trường thọ và thoả mãn mọi nhu cầu về vật chất, văn hoá, tinh thần, an ninh, không có bạo lực
- Phát triển kinh tế là yếu tố cơ bản, quan trọng nhất của
sự phát triển nói chung nhưng phát triển kinh tế không phải là mục đích tự thân và cũng không thể là vô hạn Nó phải phục
vụ, thúc đẩy để đạt được các mục tiêu chung của sự phát triển
Trang 9- Tăng trưởng kinh tế: Là việc mở rộng sản lượng quốc gia
Tăng trưởng kinh tế được đo bằng tốc độ và quy mô:
+ Tốc độ tăng trưởng được tính bằng tỷ lệ % thông qua
việc so sánh quy mô của hai thời kỳ Quy mô của thời kỳ sau
so với thời kỳ trước càng lớn thì tốc độ tăng trưởng càng nhanh
Nhưng không phải tốc độ tăng trưởng càng nhanh thì càng tốt
+ Trong nền kinh tế, sự tăng trưởng chung thể hiện ở tốc
độ tăng GNP và tốc độ tăng GDP, mà chúng lại phụ thuộc vào
tốc độ tăng giá trị sản lượng, sản lượng thuần tuý của các
ngành kinh tế Nhưng tốc độ tăng của các ngành lại khác nhau
heo những tính quy luật nhất định Vì thế, trong từng thời kỳ,
nếu không đảm bảo được các mối quan hệ có tính quy luật giữa
các ngành, thì sẽ gây rối loạn trong nền kinh tế, hạn chế sự
phát triển chung của nền kinh tế
* Sự khác nhau giữa tăng trưởng và tăng trưởng kinh tế:
Tăng trưởng kinh tế chưa phải là phát triển kinh tế Tăng trưởng
kinh tế chỉ là điều kiện cần của phát triển kinh tế Điều kiện đủ
của phát triển kinh tế là trong quá trình tăng trưởng kinh tế phải
đảm bảo được tính cân đối, tính hiệu quả, tính mục tiêu và tăng
trưởng kinh tế trước mắt phải bảo đảm tăng trưởng kinh tế trong
tương lai
Câu hỏi 7: Phân tích những ưu điểm và nhược điểm của các mô hình phát triển kinh tế đã tồn tại trong lịch sử Chúng đã có
ảnh hưởng như thế nào đến việc bảo vệ môi trường ?
* Các mô hình kinh tế đã tồn tại trong lịch sử: Mô hình tăng trưởng tân cổ điển, mô hình cơ cấu tân Mác xít, mô hình cơ cấu Tư bản chủ nghĩa
* Mô hình tăng trưởng tân cổ điển:
Mô hình này hoạt động theo cơ chế thị trường kế hoạch hoá dựa trên cơ sở sở hữu tư nhân, tích luỹ vốn từ trong nước và thu hút vốn từ nước ngoài
Mô hình này hiện nay ít hiệu lực đối với các nước đang phát triển vì thiếu một thị trường năng động, thiếu hạ tầng cơ
sở, thiếu kiến thức về kỹ thuật và quản lý, ảnh hưởng tiêu cực của các thế lực chính trị bảo thủ ở trong và ngoài nước gây ra những trở lực lớn cho phát triển
* Mô hình cơ cấu tân Mác xít Mô hình này dựa trên cơ sở kế hoạch hoá tập trung, sở hữu Nhà nước về các tư liệu sản xuất chủ yếu, Nhà nước thống nhất quản lý kinh tế, tiến hành những cải cách về cơ cấu và cơ chế Xã hội chủ nghĩa, bỏ qua chế độ Phong kiến và Tư bản chủ nghĩa, xây dựng Xã hội chủ nghĩa
Trang 10- Ưu điểm: Quản lý được tập trung thống nhất và giải
quyết được nhiều nhu cầu công cộng của xã hội, hạn chế được
phân hoá giầu nghèo và bất công xã hội, tập trung nguồn lực để
giải quyết được những cân đối lớn của nền kinh tế quốc dân
- Nhược điểm: Tập trung quan liêu, bao cấp không thúc
đẩy và kích thích sản xuất phát triển, phân phối và sử dụng
nguồn lực kém hiệu quả
* Mô hình cơ cấu Tư bản chủ nghĩa:
Mô hình này hoạt động trên cơ sở sở hữu tư nhân và cơ
chế thị trường tự do, kế hoạch hoá phát triển kinh tế, nhưng
những kế hoạch do Nhà nước đề ra chỉ mang tính định hướng
- Ưu điểm: Thúc đẩy việc đổi mới và phát triển, tự điều
chỉnh và cân bằng trên thị trường, thúc đẩy việc tìm biện pháp
để phân phối và sử dụng có hiệu quả các nguồnlực của đất
nước
- Nhược điểm: Gây ô hiễm môi trường, phân hoá giầu
nghèo, bất công xã hội
Câu hỏi 9: Trình bầy khái niệm "phát triển bền vững" và các
chỉ số phản ánh sự phát triển bền vững
* Khái niệm phát triển bền vững:
Phát triển bền vững là một sự phát triển lành mạnh, trong
đó sự phát triển của cá nhân này không làm thiệt hại đến lợi ích của cá nhân khác , sự phát triển của cá nhân không làm thiệt hại đến lợi ích của cộng đồng, sự phát triển của cộng đồng người này không làm thiệt hại đến lợi ích của cộng đồng người khác, sự phát triển của thế hệ hôm nay không xâm phạm đến lợi ích của các thế hệ mai sau và sự phát triển của loài người không đe doạ sự sống còn hoặc làm suy giảm nơi sinh sống của các loài khác trên hành tinh
* Các chỉ số phát triển bền vững: Gồm các chỉ số cơ bản sau đây
+ GNP: Tổng sản phẩm quốc dân bình quân trên đầu người
Trang 11Câu hỏi 10: Phân tích những nhận thức (cũ và mới) về mối
quan hệ giữa phát triển và môi trường Tại sao chất lượng cuộc
sống phải được tạo nên bởi 3 cực: kinh tế, xã hội và môi trường
?
* Nhận thức cũ về mối quan hệ giữa phát triển và môi
trường:
a) Môi trường hay phát triển: một cách đặt vấn đề sai lầm:
Đặt vấn đề phát triển kinh tế lên hàng đầu, lấn át tất cả những
yếu tố khác của sự phát triển : xã hội, văn hoá, môi trường,
quyền con người
Thậm chí khuynh hướng " Phát triển với bất cứ giá nào"
(phát triển tự phát) đã trở nên thịnh hành, gây ra những hậu quả
hết sức tai hại cho cả môi trường lẫn xã hội, văn hoá
- Thời điểm hiện nay khi mà cuộc chạy đua phát triển giữa
các quốc gia, giữa các khu vực kinh tế của thế giới đang diễn ra
ngày càng gay gắt, khốc liệt thì khuynh hướng "phát triển với
bất cứ giá nào" vẫn được tôn sùng trên thực tế Trong bối cảnh
đó, người ta dễ có khuynh hướng hy sinh môi trường và các yếu
tố khác cho phát triển kinh tế, phát triển kinh tế trước, môi
trường tính sau Kết quả là môi trường bị suy thoái làm cho cơ
sở của phát triển bị thu hẹp, tài nguyên của môi trường bị giảm
sút về số lượng và chất lượng trong điều kiện dân số ngày càng tăng lên, chính là nguyên nhân gây nên sự nghèo khó, cùng cực của con người
b) Tăng trưởng bằng không hoặc âm : Chủ trương không can thiệp vào tài nguyên thiên nhiên (chủ nghĩa bảo vệ) nhất là các nước đang phát triển, nơi mà tài nguyên thiên nhiên là nguồn vốn cơ bản cho mọi hoạt động phát triển của con người
Từ hai nhận thức sai lầm trên ta thấy: phát triển và môi trường không phải là hai việc luôn luôn đối kháng nhau và mâu thuẫn theo kiểu loại trừ, có cái này thì không có cái kia Do đó không thể chấp nhận cách đặt vấn đề "phát triển hay môi trường" mà phải đặt vấn đề "phát triển và môi trường", nghĩa là phải lựa chọn và coi trọng cả hai, không hy sinh cái này vì cái kia
* Nhận thức hiện đại về mối quan hệ giữa phát triển và môi trường:
- Đưa ra mối quan hệ biện chứng giữa phát triển và môi trường, biểu hiện ở sơ đồ sau:
Mô hình đó được trình bầy dưới dạng một tam giác đều với 3 cực kinh tế, xã hội, môi trường
Trang 12C Môi trường
+ Về môi trường: Giống như sự phát triển của sinh vật, sự
phát triển của xã hội phải giải đáp được những bài toán do môi
trường đặt ra Phải phát triển theo hướng bền vững do đó phải
tính toán kỹ mối tác động qua lại giữa con người và thiên nhiên
sao cho sự phát triển kinh tế - xã hội không làm suy thoái hoặc
huỷ diệt môi trường
+ Về kinh tế: Đối với những sản phẩm được chế tạo từ
nguồn gốc thiên nhiên, vấn đề chủ yếu là xem xét tài nguyên
thiên nhiên đó có khả năng tái tạo hay không Nếu không thì
phải tiến hành nghiên cứu và chế tạo các sản phẩm coa khả
năng thay thế Muốn vậy phải cộng thêm vào giá thành sản
phẩm làm từ tài nguyên không tái tạo một loại phí khác đủ để nghiên cứu và phát triển các sản phẩm thay thế
+ Về xã hội: Sự phát triển kinh tế phải đi đôi với phát triển xã hội, nghĩa là nâng cao và cải thiện chất lượng cuộc sống cho tất cả mọi người
Chu kỳ phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường
R P C
Chất thải
R: Tài nguyên thiên nhiên P: Quá trình sản xuất C: Sản phẩm tiêu dùng
Việc sử dụng chất thải của môi trường để tạo lại thành tài nguyên thiên nhiên phụ thuộc vào khoa học kỹ thuật
* Tổng hợp lại ta thấy: Phát triển và môi trường có mối quan hệ tương tác rất chặt chẽ, thường xuyên, phụ thuộc và quy
định lẫn nhau Phát triển và môi trường biểu hiện mối quan hệ
đa dạng, đa chiều giữa con người và thiên nhiên Cách mạng khoa học, kỹ thuật và công nghệ thúc đẩy mối quan hệ tương tác đó Vì vậy xã hội cần hướng tới một sự phát triển bền vững trên cơ sở bảo vệ môi trường lấy con người làm trung tâm
Câu hỏi 12: Ngoại ứng là gì và bao gồm những loại nào? Tại sao lại nói ngoại ứng là một trong những nguyên nhân gây ra
Trang 13sự thất bại của thị trường? Dùng đồ thị để phân tích cho trường
hợp: a) Ngoại ứng tiêu cực, b) Ngoại ứng tích cực
* Ngoại ứng: Là một tác động do hành vi của chủ thể kinh
tế này gây ra với những phúc lợi của chủ thể kinh tế khác mà
tác động đó không được phản ánh bằng đồng tiền
Hay người ta nói: Ngoại ứng xuất hiện khi quyết định sản
xuất hoặc tiêu dùng của một cá nhân ảnh hưởng trực tiếp đến
việc sản xuất, tiêu dùng của người khác mà không thông qua
giá cả thị trường
Gồm: - Ngoại ứng tiêu cực: Nảy sinh khi hoạt động của
một bên áp đặt những chi phí cho bên khác
- Ngoại ứng tích cực: Nảy sinh khi hoạt động của
một bên làm lợi cho bên khác mà bên đó không phải trả tiền
* Nói "Ngoại ứng là một trong những nguyên nhân gây ra
thất bại của thị trường" vì:
Về mặt kinh tế, các ngoại ứng đã tạo ra một sự trao đổi
bên ngoài hệ thống, không phản ánh đầy đủ các nhân tố tham
gia hoạt động do đó không được chi phối bởi quy luật kinh tế
cơ bản mà kết quả là ít nhất có một nhóm người bị thiệt hại
hoặc thu được lợi ích, điều đó gọi là thất thu của thị trường
* Dùng đồ thị phân tích cho trường hợp ngoại ứng tiêu cực
và ngoại ứng tích cực 1) Ngoại ứng tiêu cực: Ngoại ứng tiêu cực làm cho xu hướng sản xuất ở mức nhiều hơn mức tối ưu xã hội
Giả sử: Một hãng sản xuất cố định với chi phí ca nhận cận biên (MC) Để tối đa hoá lợi nhuận xí nghiệp quyết định sản xuất với lượng hàng hoá Q1 và thải chất thải ra ngoài gây ngoại ứng mà xã hội phải chịu một khoản chi phí (MEC) Nếu sản xuất cành tăng (MEC) càng tăng, chi phí cận viên của xã hội (MSC) càng lớn, lúc này giao điểm giữa (MSC) với đường P1tạo ra điểm Q* chứng tỏ nếu xí nghiẹp sản xuất ở Q1 sẽ gây thiệt hại nhiều cho xã hội và sản xuất quá nhiều sản phẩm cho nên xã hội trả về sản xuất ở điểm Q* là điểm tối ưu và biện pháp này sẽ gây ra một ngoại ứng tối ưu
Giá cả
MSC MC
P1 MEC
Trang 14Q* Q1 Đầu ra của xí nghiệp
b) Ngoại ứng tích cực: Làm cho xu hướng sản xuất một
loại hàng hoá ít hơn mức tối ưu xã hội
Công trình sửa chữa nhà cửa MC: đường chi phí cá
nhân
D: đường cầu, đường
lợi ích sửa chữa
Chủ nhà sẽ chọn giao điểm giữa D và MC để sửa chữa
(điểm Q1) nhưng việc sửa chữa lại mang lại lợi ích cho hàng
xóm thể hiện ở đường MSB = D + MEB và đường MSB với
đường MC giao nhau tìm được Q* Vậy nên mức sửa chữa ở Q1
thì việc sửa chữa không có hiệu quả mà cần phải tiến hành sửa
công cộng là một trong những nguyên nhân gây ra sự thất bại của thị trường
* Hàng hoá công cộng là hàng hoá mà khi cung cấp cho một số người tiêu dùng thì những người tiêu dùng khác vẫn có thể tiêu dùng chúng được
- Hàng hoá công cộng có hai đặc điểm cơ bản là:
+ Không kình địch: Một hàng hoá là phi kình địch nên với bất kỳ mức sản xuất nào đã cho, chi phí cận biên để sản xuất
nó cho một người tiêu dùng phụ gia là số 0
Ví dụ: Việc sử dụng một đường cao tốc trong thời gian có lượng giao thông thấp, vì đường cao tốc luôn luôn tồn tại và không có tình trạng tắc nghẽn giao thông nên chi phí phụ gia
Trang 15Ví dụ: Công việc quốc phòng Một khi Nhà nước đã lo
liệu được, thì mọi công dân đều được hưởng thụ lợi ích quốc
phòng
Trong thực tế một số hàng hoá công cộng lại có tính
chuyên hữu nhưng không kình địch hoặc có tính kình địch
nhưng không chuyên hữu
- Mức hiệu quả khi sử dụng hàng hoá công cộng là mức ở
đó lợi ích bằng chi phí
- Hàng hoá công cộng do có tính không chuyên hữu do đó
khi có đông người tiêu dùng thì không tránh khỏi được sự tiêu
dùng như miễn phí Vậy không thể có một cá nhân nào đó có
thể kinh doanh loại hàng hoá công cộng này mà phải được Nhà
nước tài trợ hay cung cấp nếu như nó được sản xuất một cách
có hiệu qủa bởi vì chỉ có Nhà nước mới có thể ấn định được lệ
phí
- Mỗi cá nhân có một nhu cầu đối với hàng hoá công
cộng khác nhau, sự ưa thích của các cá nhân không giống nhau
nên phải lấy đa số là chính nhưng để có hiệu quả thực sự phải
lấy biểu quyết của mọi công dân
* Nói hàng hoá công cộng là nguyên nhân gây ra thấtbại
thị trường vì:
- Đôi khi giá cả thị trường không phản ánh các hoạt động củanhững người sản xuất hay những người tiêu dùng vì vậy có thể sản xuất quá nhiều hoặc quá ít hàng hoá
- Không làm giảm số lượng vốn có của nó đối với người tiêu dùng khác
- Không loại trừ ai ra khỏi việc tiêu dùng chúng trừ khi phải trả giá rất đắt
- Gây ra việc không có thị trường
Câu hỏi 14: Khi nào thì chất lượng môi trường trở thành hàng hoá? Tại sao lại nói chất lượng môi trường là hàng hoá công cộng?
* Chất lượng môi trường trở thành hàng hoá khi:
- Khi sản xuất phát triển ở trình độ cao, nó mang tính xã hội rộng lớn thì việc tái sản xuất chất lượng môi trường được
đặt ra như một tất yếu khách quan để quá trình sản xuất được liên tục nhằm thoả mãn nhu cầu phát triển của con người ế là
điều kiện cần để chất lượng môi trường trở thành hàng hoá
Mặt khác, trong nền kinh tế thị trường, các quan hệ kinh
tế đều phải tiền tệ hoá, lúc đó các chi phí để sản xuất chất lượng môi trường biểu hiện thành hàng hoá ế là điều kiện đủ
* Chất lượng môi trường là hàng hoá công cộng vì: