An Khê là vùng đất phía đông của tỉnh Gia Lai, là cửa ngõ, nấc thang quan trọng nối đồng bằng Bình Định với các cao nguyên phía tây của Tổ quốc. Trên vùng đất này, từ thế kỷ XVII đã có những người Việt đầu tiên lên sinh sống.
Trang 1A n Khê là vùng đất phía đông của
tỉnh Gia Lai, là cửa ngõ, nấc thang quan trọng nối đồng bằng Bình Định với các cao nguyên phía tây của Tổ quốc Trên vùng đất này, từ thế kỷ XVII đã có
những người Việt đầu tiên lên sinh sống Bộ phận dân
cư này cũng được xác định là những lưu dân Việt lập
nghiệp sớm nhất trên vùng đất Bắc Tây Nguyên Hơn
ba thế kỷ qua, việc kế thừa, bảo lưu những nét văn
hóa từ quê cũ cộng với sự giao thoa và tiếp biến với
cư dân Bahnar tại chỗ đã làm cho bộ phận người Việt
ở An Khê định hình những nét văn hóa truyền thống
độc đáo riêng trên vùng mà những người đồng tộc
của họ vẫn coi là miền lắm “sơn lam chướng khí”
Cũng như trên những vùng đất mới khai phá ở
phía nam, làng xóm của người Việt ở An Khê ban đầu
thường rất nhỏ Những nơi được xác định là xóm ấp
đầu tiên ở An Khê như Tây Sơn Nhì (nay là vùng Cửu
An), Tây Sơn Nhất (sau này là An Lũy, nay là phường
Tây Sơn) ban đầu mỗi xóm cũng chỉ khoảng trên dưới
10 nóc nhà Tên của các xóm thường được gọi theo
tên một loại cây cổ thụ trong vùng hoặc đặc điểm của
vùng Ví dụ, ở thôn An Điền (xã Cửu An), những cư
dân đầu tiên sống thành các xóm: xóm Cây Me, xóm
Gò Cây Bền1… sau này, do những người mới đến xin
nhập cư, cùng sự phát triển của các thế hệ con cháu
đã làm cho các làng xã trên vùng đất An Khê trở nên
đông đúc Tuy nhiên, đến năm 1945, cả làng An Điền
(xã Cửu An) cũng chỉ có khoảng 100 nóc nhà, toàn
vùng Cửu An rộng lớn cũng chưa đến 200 nóc nhà.2
Để đảm bảo an ninh, các làng thường lập những
trạm canh ở vị trí đầu làng Ở An Điền, trạm canh được
lập trên một gò đất ở phía đông, ngoài làng Khu vực
này sau được định danh là Trạm Gò
Trong làng các ngôi nhà thường nằm không xa để
bà con có thể tương trợ nhau, nhất là để hỗ trợ cùng chống kẻ thù và thú dữ Đến thập niên 30 của thế kỷ
XX, nhà cửa và cách thức làm nhà của người Việt ở vùng Bắc Tây Nguyên nói chung vẫn được Nguyễn
Kinh Chi, Nguyễn Đổng Chi mô tả: “Nhà cửa thường
được làm bằng gỗ, mái nhà lợp ngói Tường trét đất theo lối Nhật Bản bằng cách: rơm trộn với đất sét đâm cho nhuyễn, đem trét vào vách đã có cột song gỗ, rồi để như vậy cho thật khô Chừng bảy ngày sau lấy một thứ đất sét trắng, trộn với cát - một phần đất, ba phần cát
- trét mặt ngoài làm áo; sau hòa đất trắng khuấy cho lỏng mà quét như ở dưới ta quét vôi”.3
Nhà ở truyền thống của vùng An Khê thường là nhà trệt, mái tranh, vách thưng tre nứa hoặc trát (trét) đất Các hộ gia đình thường làm nhà theo kiểu chữ đinh (T) hoặc chữ L (giống cấu trúc nhà của người Kinh ở Bình Định, Quảng Ngãi) Bố cục nhà thông thường gồm có nhà chính và nhà ngang Trong đó, nhà chính có 3 gian 2 chái hoặc 5 gian 2 chái Kiểu nhà
này được người dân địa phương gọi là nhà mái chái.
Trang 2Nhà mái chái ở An Khê xưa thường không cao
Độ cao từ mặt đất đến nóc chỉ khoảng 3 m, vách cao
khoảng 2 m Khung nhà bằng gỗ, được làm theo kiểu
nhà rường phổ biến ở miền Trung, vì 4 cột (nhìn mặt
cắt) có giá chiêng, đặt trên xà lỏng Đường kính thông
thường của các cột cái không lớn lắm, chỉ khoảng từ
20 - 30 cm Mỗi gian rộng khoảng 2,5 m, vì vậy mà
toàn bộ diện tích của ngôi nhà chính chỉ khoảng trên
dưới 30 m2
Những ngôi nhà đẹp là nhà được làm theo kiểu
chồng đùi, phần từ xà lỏng (hay câu đầu) trở lên có
thêm một con rường (chồng rường) vừa để giữ cho
khung nhà thêm chắc chắn, vừa để trang trí
Ở Cửu An, những ngôi nhà đơn giản thường được
làm theo kiểu 3 lỏng Kiểu nhà này có 3 cây dọc chống
từ xà ngang lên, giữ hai cây kèo không được liên kết
với nhau bởi rường Người dân địa phương giải thích:
gọi là kiểu 3 lỏng vì 3 cây chống này đứng lỏng lẻo,
không có cây bám
Để trát được vách đất, trước hết người ta phải
dựng cây mầm (dọc) và cây trĩ (ngang).4 Trước đây,
người An Khê thường lấy những cây thân gỗ nhỏ,
tròn làm cây mầm; còn cây trĩ là cây sặt, đó là một loại
cây thuộc họ song mây, không mối mọt Sau, do việc
tìm những loại cây trên khó khăn, nên cả cây mầm và
cây trĩ đều được người dân thay bằng những thanh
tre chẻ nhỏ Sau khi dựng và buộc cho cây mầm và
cây trĩ gắn kết với nhau, người ta bắt đầu trộn rơm
vào trong đất rồi đạp cho rơm và đất quyện nhuyễn
với nhau làm đất trét Để cho tường thêm láng, đẹp,
sau khoảng 7 ngày, khi bức tường đất đã khô, họ tiếp
tục lấy đất sét trắng, trộn với cát theo tỷ lệ 1 phần
đất, 3 phần cát rồi quét lớp hồ này phủ lên mặt ngoài
Cuối cùng, bước hoàn thiện bức tường là hòa đất sét
loãng mà quét như quét vôi sau này Tường nhà làm bằng cách này rất chắc chắn Những năm giữa thế kỷ
XX, nhiều gia đình ở An Khê còn thuê thợ từ Bình Định lên vẽ tranh trực tiếp vào tường nhà theo các chủ đề
“xuân, hạ, thu, đông”, hoặc “tùng, cúc, trúc, mai” , nếu không tinh mắt, người nhìn có thể nhầm các bộ tranh
vẽ trên tường này với những tranh được in trên giấy rồi dán lên tường Những nét đặc trưng này hiện vẫn còn thấy trong căn nhà của cụ Nguyễn Thảo, ở thôn
An Điền Bắc 1, xã Cửu An
Những người già cho biết, trước kia ở vùng An Khê, cửa ra vào nhà thường phải làm “ngạch địa” chắn ngang Ngạch này cao khoảng 60 cm so với mặt đất, hai bên đục lỗ, gài chốt Kiểu cửa này vừa để giữ cửa cho chắc, vừa để phòng thú dữ, vì đây là vùng có rất nhiều cọp Mái nhà được lợp bằng cỏ tranh hoặc rạ Nhà ngang thường được xây cất đơn giản hơn nhà chính Nhưng mọi sinh hoạt của gia đình như ngủ, ăn, bếp nấu, nơi đựng các vật dụng và lương thực chủ yếu tập trung ở đây
Nhà cổ của cụ Bùi Meo.
Trang 312,3 m x 9,4 m (115,62 m2) Các vì của căn nhà được
làm bằng gỗ thò đo Đầu kèo và xà đều uốn chạm
rồng Ba gian ngoài cách biệt với gian trong bằng lớp
cửa ngăn bằng gỗ được chạm khắc khá tỉ mỉ Bộ mái
nhà được làm bằng hệ thống xà gồ rất dày, mái lợp
tranh Mái ngói hiện nay được cụ Bùi Meo thay vào
khoảng năm 1959, khi mái tranh cũ bị hư
Nằm ngay phía sau đình An Lũy (An Khê Trường
hiện nay) là ngôi nhà cổ thứ hai của An Lũy - nhà của
cụ Mười Chương (hiện do ông Huỳnh Ngọc Sơn, con
trai cụ Mười Chương tiếp quản) Kiến trúc của ngôi
nhà này cũng gần giống với nhà của cụ Bùi Meo Nhà
gồm 3 gian, 2 chái, có diện tích xây dựng 12,6 m x
9,5 m (119,70 m2) Tất cả phần gỗ trong nhà đều được
làm từ các loại gỗ quý, bền chắc như: thò đo, kiền
phá vùng Điền Nam mà có nhiều ruộng đất
Với mong muốn được các thần phù hộ để an cư lạc nghiệp, các làng Việt hình thành sớm ở An Khê như:
An Lũy, Cửu An, Tân Tạo, Tân Lai đều lập đình Đình làng là một thiết chế văn hóa - tín ngưỡng - hành chính trong làng xã, là biểu tượng của tính cộng đồng trong việc nối kết các thành viên trong làng và kết nối con người với thế giới siêu nhiên Ngôi đình đầu tiên được ghi nhận trên đất An Khê là đình An Lũy Ban đầu, đình được cất bằng tranh, tre, nứa, lá, tọa lạc trên một cánh rừng rộng và bằng phẳng, hướng về phía tây nam Dưới thời vua Gia Long, đình bị ra lệnh triệt hạ, sau đó mới được xây dựng lại trên nền móng
cũ với mái lợp ngói vảy Khi thực dân Pháp đến, đình
An Lũy bị đốt phá nên phải di dời những gì có thể về
Trang 4An Khê trường Đến sau Cách mạng tháng Tám năm
1945, dân làng mới có dịp về sửa sang lại đình Để
lại diện mạo như ngày nay, đình An Lũy đã trải qua
nhiều lần trùng tu Hiện tại, đình được làm theo lối
tiền đường hậu tẩm Ngôi tiền đường có ba gian hai
chái, hậu tẩm có một gian hai chái, hội đủ sáu vảy kèo,
tám cây quyết, tám cây đấm và bốn mươi cây cột Mái
ngói vảy, nóc đúc “lưỡng long tranh châu”, nền và sân
lát gạch Bát Tràng 7
Đình Tân Lai ban đầu chỉ là một nhà tre nhỏ, sau
đó mới được tu bổ, xây cất Đây là một trong những
ngôi đình còn giữ được những nét cổ kính của đình
làng ở vùng An Khê với một tòa chánh điện có diện
tích 7 m x 5 m; phía trước có bình phong, trụ biểu
và cổng tam quan, bên hữu là dãy nhà cúng âm hồn;
bên tả là nhà thờ Tiền hiền và Hậu hiền
Đình tọa lạc tại thôn An Điền Bắc thuộc xã Cửu An
được xây dựng trên một quả đồi Thần chính được thờ
ở đây là Bổn Cảnh Thành Hoàng Bản văn tế tại đình
còn có danh sách 30 vị thần khác mà trong đó có vị
thần vốn được thờ ở Nghệ An như Cao Các, Bạch Mã
Thờ trong đình có vị thần núi, sông, biển; có vị là Ngũ
hành Âm Dương; có vị là Tiền hiền như Nguyễn Tiến
Chính; hay có vị vốn là người có nhiều của cải đóng
góp cho làng.8 Hầu hết những ngôi đình được xây
dựng sớm ở An Khê đều được nhà Nguyễn ban sắc
phong thần từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX
Trang phục của người Việt trên vùng đất mới đến
thập niên 30 của thế kỷ XX vẫn mang đậm nét quê
hương: “Người Huế vẫn ăn bận theo lối Huế: đàn bà
thường bận áo mùi, quần trắng, tóc vấn, đội nón Kinh
Người Bình Định thì mặc áo quần lãnh hay vải thâm,
tóc búi, bịt khăn xéo, cột múi ra trước trán hay sau ót,
Người Việt khi lên sống ở An Khê vẫn giữ thói quen dùng nước giếng chứ không dùng nước suối, nước giọt như đồng bào các dân tộc thiểu số tại chỗ Ở Cửu
An, thị xã An Khê, hiện vẫn còn một chiếc giếng cổ gọi là giếng Đình Làng Đó là giếng tròn có đường kính đến 3 m, được xây bằng bọng gốm
Thời kỳ đầu, người Việt ở An Khê sinh sống chủ yếu
bằng nghề nông Trong đó, việc khai phá để lập điền
(ruộng), trồng trọt các loại cây lương thực, thực phẩm được coi trọng Lúa được trồng 2 vụ/năm; ngoài ra, trong vườn còn trồng những loại rau ăn quanh năm như rau lang, rau bí, ớt, bồ ngót…; gia súc thường nuôi có lợn, gà, trâu, bò theo lối chuồng trại và chăn thả Nét khác biệt của vùng An Khê là nghề nuôi ngựa rất phát triển để phục vụ việc săn bắt, thồ hàng Sống trong điều kiện tự cung tự cấp, các nghề thủ công truyền thống của An Khê cũng phát triển trong chừng mực đáp ứng các nhu cầu của người dân trong vùng Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng có một số nghề
đã tạo ra được sản phẩm để trao đổi Một số nghề thủ công điển hình trong vùng có thể kế đến như:
Nghề làm gốm, tuy không thật phổ biến, nhưng trong
Nhà cổ của cụ Mười Chương.
Trang 53 Nguyễn Kinh Chi - Nguyễn Đổng Chi, Mọi Kon Tum,
(Huế, 1937), 13
(Nguyễn Thị Kim Vân chủ biên), Lịch sử truyền thống cách mạng xã Cửu An (1945-2015), (Hà Nội: Chính trị Quốc gia,
2015), 33-36
Báo Gia Lai online Nguồn: http://baogialai.com.vn/ channel/721/201504/nha-xua-tren-dat-an-khe-2382141/
hóa hông tin, 2012), 253, 254
thị xã An Khê (1945 - 2005), (Hà Nội: Chính trị Quốc gia), 45.
(Huế, 1937), 12; hay Nguyễn Kinh Chi - Nguyễn Đổng Chi,
Người Bahnar ở Kom Tum, (Hà Nội: Tri thức, 2011), 144
TÀI LIỆU THaM KHẢo
1 Ban Chấp hành Đảng bộ thị xã An Khê - Tỉnh Gia Lai
(Nguyễn Thị Kim Vân chủ biên) 2015 Lịch sử truyền thống cách mạng xã Cửu An (1945 - 2015) Hà Nội: Chính trị Quốc gia.
2 Ban chấp hành Đảng bộ thị xã An Khê Lịch sử Đảng
bộ thị xã An Khê (1945 - 2005) Hà Nội: Chính trị Quốc gia.
3 Nguyễn Kinh Chi - Nguyễn Đổng Chi 1937 Mọi Kon Tum Huế 12; Hay Nguyễn Kinh Chi - Nguyễn Đổng Chi
2011 Người Bahnar ở Kom Tum Hà Nội: Tri thức.
4 Phan Đại Doãn 1988 Ấp Tây Sơn nhì trong Tư liệu về Tây Sơn - Nguyễn Huệ Tập 1: Trên đất Nghĩa Bình Sở Văn hóa
Thông tin Nghĩa Bình xuất bản
5 Quốc Thành 2012 Trầm tích Tây Sơn Thượng Hà Nội:
Văn hóa Thông tin
6 Hồng Thương Nhà xưa trên đất An Khê Báo Gia Lai
Online Nguồn: http://baogialai.com.vn/channel/721/ 201504/nha-xua-tren-dat-an-khe-2382141/
cụ cầm tay Do ở trong khu vực tiếp giáp với tỉnh Bình
Định, nghề làm bánh tráng (bánh đa) cũng rất phổ
biến ở An Khê
Hoạt động thương mại: ban đầu chủ yếu là trao đổi
hàng hóa với đồng bào các dân tộc tại chỗ và giao lưu
mua bán với các tỉnh đồng bằng Tình hình này được
phản ánh qua câu ca:
Ai về nhắn với nậu nguồn
Măng le gửi xuống, cá chuồn gửi lên.
Sống với núi rừng, việc săn bẫy thú và thu hái lâm
sản (mật ong, măng, nấm…) đã góp phần quan trọng
vào việc cải thiện bữa ăn hàng ngày và trao đổi để có
thêm thu nhập phổ biến trong nhân dân
Rời làng quê cũ lên với vùng đất mới, người Việt
đã mang đến An Khê rất nhiều món ăn đặc trưng của
các vùng miền khác nhau Nếu như nguồn thực phẩm
chính nuôi sống những cư dân vùng biển ở làng quê
cũ là cá và những món ăn được chế biến từ cá, thì
khi lên đây nguồn thức ăn chính lại là những món ăn
được chế biến từ thịt Đó là thành quả của quá trình
săn bắt và chăn nuôi mà có
Như vậy là, hơn ba thế kỷ qua, bên cạnh việc
người Việt ở An Khê đã chọn lọc để bảo tồn và lưu giữ
nhiều phong tục, tập quán, giá trị văn hóa từ mảnh
đất quê hương nơi họ ra đi, bộ phận cư dân này cũng
đồng thời tiếp nhận thêm nhiều yếu tố văn hóa của
cộng đồng dân cư tại chỗ Quá trình tiếp biến trao
đổi văn hóa này một mặt giúp cho cộng đồng dân
cư tại chỗ học hỏi được những nét tiến bộ trong văn
hóa người Việt, nhưng đồng thời cũng làm cho cộng
đồng người Việt ở An Khê hình thành nên những nét
độc đáo riêng trong văn hóa truyền thống của mình
N.T.K.V.