Sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin ở Trường Đại học Sao Đỏ

Học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin là học phần có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành thế giới quan khoa học và nhân sinh quan cách mạng cho sinh viên. Điều này yêu cầu cần phải đảm bảo được tính khoa học, thực tiễn, logic, hệ thống trong giảng dạy. Bên cạnh đó, bài giảng cũng cần phải sinh động, dễ hiểu và phát huy được tính tích cực, năng động và sáng tạo của người học.

Sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin

ở Trường Đại học Sao Đỏ

Using mind map in teaching principles of Marxist and Lennist course section in Sao Do University

Phạm Thị Hồng Hoa, Nguyễn Thị Hiền

Email: honghoa_dhsd@yahoo.com

Trường Đại học Sao Đỏ

Ngày nhận bài: 14/8/2018 Ngày nhận bài sửa sau phản biện: 21/11/2018

Ngày chấp nhận đăng: 27/12/2018

Tóm tắt

Học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin là học phần có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành thế giới quan khoa học và nhân sinh quan cách mạng cho sinh viên Điều này yêu cầu cần phải đảm bảo được tính khoa học, thực tiễn, logic, hệ thống trong giảng dạy Bên cạnh đó, bài giảng cũng cần phải sinh động, dễ hiểu và phát huy được tính tích cực, năng động và sáng tạo của người học Với những ưu điểm vượt trội của mình, sơ đồ tư duy rất phù hợp trong giảng dạy học phần này Xuất phát từ việc kế thừa có chọn lọc những cơ sở lý luận về sơ đồ tư duy của các nhà khoa học

đi trước, tác giả đã phân tích làm rõ thực trạng sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin ở Trường Đại học Sao Đỏ Từ đó, tác giả đưa ra các bước xây dựng sơ đồ tư duy và những nguyên tắc khi sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin Đây chính là một phương pháp hữu hiệu trong dạy học nói chung và trong giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin ở Trường Đại học Sao Đỏ nói riêng

Từ khóa: Sơ đồ tư duy; vai trò của sơ đồ tư duy; sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học.

Module The basic principles of Marxism-Leninism are important in shaping the worldview of revolutionary science and human life This requires the scientific, practical, logical, systematic in teaching Besides, the lecture also needs to be lively, easy to understand and promote the positive, dynamic and creative learners With its outstanding advantages, the mind map is well suited to teaching this module Derived from the selective inheritance of the theoretical basis of the mind map of the preceding scientists, the author has analyzed the status quo using the thinking diagram in teaching the module Principles Fundamentalism of Marxism-Leninism at the University of Sao Do From there, the author sets out the steps to develop the thinking diagram and the principles when using the thinking diagram in teaching the basic principles of Marxism-Leninism This is an effective method of teaching in general and in teaching the basic principles of Marxism-Leninism at Sao Do University in particular

Keywords: Mind map; role of the diagram; to use diagram in teachin

Người phản biện: 1 TS Nguyễn Thị Kim Nguyên

2 PGS.TS Lê Xuân Thủy

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa

Mác – Lênin là môn khoa học chính trị có tính khái

quát, trừu tượng cao, với nhiều phạm trù, nguyên

lý, quy luật và những kiến thức khoa học xã hội

Do vị trí và tính đặc thù của môn học nên yêu cầu

về khả năng tư duy độc lập của sinh viên rất cao Với thời lượng một số tín chỉ lý thuyết trên lớp, giảng viên không thể cung cấp được toàn bộ kiến thức khoa học mà môn học đặt ra, để đạt được mục tiêu môn học, nhất thiết sinh viên phải tự học,

tự nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của người dạy,

vì lượng tri thức giảng viên trang bị cho sinh viên

chỉ dừng ở mức “cần” cơ bản, còn điều kiện “đủ”

đó chính là năng lực tự học, tự nghiên cứu, thói

quen chủ động trong nhận thức, lĩnh hội tri thức

Vì vậy, trong công tác giáo dục, ngoài vấn đề

truyền đạt kiến thức cho sinh viên, giảng viên cần

hướng sinh viên đến một phương pháp học tập

tích cực và tự chủ để lĩnh hội tri thức Với “biển

thông tin” như hiện nay, để tiếp cận tốt cần có

phương pháp giúp hệ thống lại những kiến thức

đó Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể hiện

mối liên hệ giữa các kiến thức sẽ mang lại những

lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ, phát

triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả

năng sáng tạo Một trong những công cụ hết

sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên

kết” là sơ đồ tư duy (Mind map) Đây được coi

là “công cụ vạn năng cho bộ não”, là phương

pháp ghi chú đầy sáng tạo, hiện đang được

ngành giáo dục khuyến khích đưa vào thực

hiện trong giảng dạy và học tập, đặc biệt là

giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản

của chủ nghĩa Mác - Lênin

2 SƠ ĐỒ TƯ DUY VÀ VAI TRÒ CỦA SƠ ĐỒ TƯ DUY

TRONG GIẢNG DẠY HỌC PHẦN NHỮNG NGUYÊN

LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN Ở

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SAO ĐỎ

2.1 Sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy (Mind map) được phát minh bởi Tony

Buzan vào những năm 60 của thế kỷ XX Đây là

hình thức ghi chép sử dụng hình ảnh để mở rộng

và đào sâu các ý tưởng và được mệnh danh công

cụ vạn năng cho bộ não Hiểu một cách đơn giản

sơ đồ tư duy là một kỹ thuật hình họa có đường

nét, màu sắc, từ ngữ và hình ảnh hoạt động dựa

trên sự tưởng tượng và kết nối giúp người sử

dụng tự do suy nghĩ và phát huy tiềm năng sáng

tạo Sơ đồ tư duy mô phỏng cơ chế làm việc tự

nhiên của bộ não con người

Sơ đồ tư duy là một phương pháp lưu trữ, sắp xếp

thông tin và xác định thông tin theo thứ tự ưu tiên

bằng cách sử dụng từ khóa, hình ảnh chủ đạo

Mỗi từ khóa hoặc hình ảnh chủ đạo trong sơ đồ tư

duy sẽ kích hoạt những ký ức cụ thể và làm nảy

sinh những suy nghĩ, ý tưởng mới [5]

Hình 1 Sơ đồ tư duy

Có thể khẳng định, sơ đồ tư duy là bản đồ thông tin cho bộ não con người, giúp bộ não hoạt động nhẹ nhàng, lưu trữ nhiều và ghi nhớ thông tin được lâu hơn

Bộ não của con người bao gồm hai bán cầu não: trái và phải Bán cầu não trái nhạy cảm với những con số, từ ngữ, danh sách, đường kẻ Bán cầu não phải thích hợp xử lý các hình dạng, màu sắc, nhịp điệu, không gian Bằng cách học và ghi nhớ thông thường, người học thường ghi nhớ theo trình tự danh sách các nội dung cần ghi nhớ Việc ghi nhớ truyền thống này, người học chỉ sử dụng một nửa chức năng của bộ não Với sự kết hợp của hình ảnh, màu sắc, ngôn từ, con số một cách khoa học theo đúng cơ chế làm việc của não bộ,

sơ đồ tư duy giúp người học có thể tận dụng được công năng của cả hai bán cầu não để phát triển năng lực tư duy của mình Phương pháp này khai thác khả năng ghi nhớ và liên hệ các dữ kiện lại với nhau bằng cách sử dụng màu sắc, một cấu trúc cơ bản được phát triển rộng ra từ trung tâm, chúng dùng các đường kẻ, các biểu tượng, từ ngữ

và hình ảnh theo một bộ các quy tắc đơn giản, cơ bản, tự nhiên và dễ hiểu Sơ đồ tư duy sẽ giúp tiết kiệm thời gian, ghi nhớ tốt hơn, tăng cường tư duy sáng tạo, hệ thống hóa kiến thức dễ dàng, Đây cũng là những tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ hiệu quả của phương pháp, kỹ thuật và phương tiện dạy học

Với những ưu điểm vượt trội của mình, sơ đồ tư duy đã nhanh chóng phát triển mạnh mẽ trên phạm

vi toàn thế giới Hiện nay ước tính có khoảng hơn

250 triệu người trên thế giới sử dụng sơ đồ tư duy vào những mục đích khác nhau mà cơ bản nhất

là giáo dục và kinh doanh [6] Việc sử dụng sơ

đồ tư duy trong giảng dạy và học tập đã trở nên

phổ biến ở nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế

giới như: Anh, Mỹ, Canada, Singapore Đối với

Việt Nam, sơ đồ tư duy đã được ứng dụng vào

trong các hoạt động dạy và học từ đầu những năm

2000, tiêu biểu là dự án “Ứng dụng công cụ hỗ trợ

tư duy - bản đồ tư duy” cho sinh viên Đại học Quốc

gia Hà Nội năm 2006 Từ đó đến nay, sơ đồ tư duy

ngày càng được chú ý và ứng dụng rộng rãi trong

giáo dục ở Việt Nam Bộ Giáo dục và Đào tạo triển

khai trên diện rộng chuyên đề ứng dụng sơ đồ tư

duy hỗ trợ đổi mới phương pháp dạy học Như

vậy, mặc dù hơi muộn, nhưng sơ đồ tư duy đã

nhanh chóng được ứng dụng vào trong hoạt động

dạy và học ở Việt Nam

Vai trò của sơ đồ tư duy thể hiện trong dạy học

chính là công cụ giảng dạy đơn giản nhưng hiệu

quả, cụ thể:

Hình 2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học

- Trong chuẩn bị bài giảng: Chúng ta đang sở hữu

một lượng thông tin rất lớn từ nhiều nguồn như:

sách, tạp chí chuyên ngành, đặc biệt trong thời

đại bùng nổ thông tin ngày nay, chúng ta có cơ

hội tiếp cận với nguồn tài liệu vô cùng hữu ích và

phong phú từ internet Từ biển thông tin này, để

soạn ra được một bài giảng duy nhất thì hẳn ta sẽ

tạo ra rất nhiều ghi chú Bằng cách sử dụng sơ đồ

tư duy để chuẩn bị bài giảng có thể giảm được số

lượng ghi chú, tất cả thông tin chỉ trên một trang

giấy, giúp kế hoạch soạn bài giảng ngắn gọn và

rõ ràng hơn, dễtheo dõi, tổng hợp tài liệu nhanh

chóng Với phần mềm hỗ trợ, ta có thể truy cập

vào tất cả các ghi chú, tập tin và liên kết trang web

từ trong sơ đồ tư duy

- Trong giảng dạy: Sơ đồ tư duy là công cụ lý

tưởng cho việc giảng dạy và trình bày các khái

niệm trong bài học Sơ đồ tư duy giúp giảng viên

tập trung vào vấn đề cần trao đổi cho sinh viên,

cung cấp một cái nhìn tổng quan về chủ đề mà không có thông tin thừa Sinh viên sẽ không phải tập trung vào việc đọc nội dung trên slide, thay vào đó sẽ lắng nghe những gì giảng viên diễn đạt Hiệu quả bài giảng sẽ được tăng lên Đặc biệt, trong quá trình giảng dạy giảng viên có thể thêm ngay vào bản đồ tư duy bài giảng của mình những

ý tưởng hay, đột phá mà giảng viên chợt nghĩ ra hay từ sự đóng góp của sinh viên

- Khuyến khích thảo luận và suy nghĩ độc lập, sự sáng tạo: Sơ đồ tư duy là công cụ lí tưởng khuyến

khích sinh viên cùng nhau thảo luận trên lớp để tìm ra một sơ đồ tư duy phù hợp với mục tiêu và chủ đề của giảng viên đưa ra, vì bản chất sơ đồ

tư duy khuyến khích các sinh viên tập trung liên kết giữa các chủ đề cũng như hình thành lan tỏa ý tưởng và ý kiến độc lập của họ

- Đánh giá sinh viên: Sơ đồ tư duy là một công cụ

quan trọng, giúp giảng viên đánh giá kiến thức của sinh viên trước và sau bài giảng về một chủ đề cụ thể Qua đó, ta có thể theo dõi sự hiểu biết của sinh viên Sơ đồ tư duy khuyến khích sinh viên thể hiện ý tưởng theo sự hiểu biết của cá nhân và tự đánh giá bản thân sau buổi học

- Giảng viên tự đánh giá: Điều quan trọng là phải

liên tục tự đánh giá và cải thiện phong cách giảng dạy và chuẩn bị của giảng viên Sơ đồ tư duy cho phép giảng viên đánh giá khả năng hiện tại (ví dụ, trong các phương diện như cung cấp nội dung bài học, tài liệu, tương tác ) và sau đó, thiết lập mục tiêu những gì giảng viên muốn đạt được trong từng bài giảng Tác dụng mạnh mẽ của việc tự đánh giá này sẽ cho phép giảng viên tiếp tục cải thiện và đáp ứng các mục tiêu giảng dạy

Có thể khẳng định, những năm gần đây, việc vận dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy và học tập trong các trường đại học và cao đẳng ở Việt Nam

đã và đang được nhiều người quan tâm Sơ đồ tư duy đã được chứng minh thực sự là phương tiện hữu hiệu thúc đẩy đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao chất lượng dạy và học

2.2 Vai trò sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin

Có thể khẳng định, học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin là học phần đầu tiên mà tất cả tân sinh viên bước chân vào giảng đường đại học được tiếp cận nên hầu hết sinh viên vẫn còn bỡ ngỡ và chưa thay đổi kịp với môi

trường học mới Hơn nữa đây là một trong những

môn đặc thù, rất trừu tượng mà hầu hết các sinh

viên đều cho rằng rất khô khan và khó hiểu, vì

vậy đòi hỏi giáo viên giảng dạy môn học này cần

biết cách kết hợp các phương pháp khác nhau

nhằm thu hút người học và tạo ra sự hứng khởi

cho người học Và phương pháp sử dụng sơ đồ

tư duy trong giảng dạy học phần Những nguyên lý

cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin cũng thể hiện

vai trò của nó như:

Thứ nhất, sơ đồ tư duy sẽ hệ thống hóa kiến thức

một cách khoa học, ngắn gọn, dễ hiểu thay thế

cách học truyền thống thiên về ghi chép rườm

rà, nặng nề Với phương thức đào tạo tín chỉ,

học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa

Mác - Lênin được giảng dạy trong trường đại học,

cao đẳng có thời lượng 75 tiết, được chia thành

ba phần: Phần một: Thế giới quan và phương

pháp luận triết học của chủ nghĩa Mác - Lênin;

Phần hai: Học thuyết của chủ nghĩa Mác - Lênin

về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa; Phần

ba: Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ

nghĩa xã hội Trong quá trình giảng dạy, giảng

viên phải làm cho sinh viên thấy được sự thống

nhất, biện chứng giữa ba bộ phận cấu thành của

chủ nghĩa Mác - Lênin Cụ thể là chủ nghĩa xã hội

khoa học dựa vào những kết luận của triết học

và kinh tế học chính trị Mác - Lênin để luận giải

những quy luật và những vấn đề có tính quy luật

chính trị xã hội của sự hình thành và phát triển

hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa, gắn

liền với sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân

hiện đại Bên cạnh đó, trong từng nội dung của

một bộ phận triết học, kinh tế chính trị, chủ nghĩa

xã hội khoa học cũng có mối liên hệ chặt chẽ

với nhau Điều này đòi hỏi cần phải sử dụng một

phương tiện dạy học trực quan hữu hiệu để làm

rõ mối liên hệ biện chứng trên Sơ đồ tư duy là

phương tiện lý tưởng nhất đáp ứng vấn đề này

Thứ hai, sơ đồ tư duy sẽ rèn luyện kỹ năng tư

duy khoa học, ghi nhớ sâu sắc, tránh cách học

vẹt và tư duy máy móc Cách học máy móc đã

tồn tại rất lâu trong học tập lý luận chính trị nói

chung và học phần Những nguyên lý cơ bản của

chủ nghĩa Mác - Lênin nói riêng Phần lớn sinh

viên thường chỉ ghi chép mà không biết cách lưu

thông tin sao cho khoa học, tự chủ Từ đề cương

đã chép và tham khảo giáo trình môn học, sinh

viên ghi nhớ theo những ý chính nối tiếp nhau,

hết ý này đến ý khác một cách tuần tự Phương

pháp ghi nhớ này đã khiến việc học của sinh viên

trở nên nặng nề, tư duy đi vào lối mòn, không kích thích được sự phát triển của trí não Nhiều sinh viên chăm học nhưng sự tiếp thu vẫn rất ít vì không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng những kiến thức trừu tượng của khoa học Mác - Lênin vào thực tiễn sinh động của cuộc sống; làm cho những khái niệm, phạm trù, quy luật của khoa học này đông cứng trên những trang vở Sơ

đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Học tập bằng sơ đồ tư duy, sinh viên có thể chuyển tải thông tin vào bộ não rồi đưa thông tin ra một cách

vô cùng dễ dàng

Thứ ba, sử dụng sơ đồ tư duy sẽ phát huy khả

năng tương tác giữa giảng viên và sinh viên, phát huy cao độ tính tích cực chủ động của người học

và góp phần phát triển một số kỹ năng mềm cho sinh viên Với việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin làm cho không khí lớp học

sẽ trở nên sôi nổi, dân chủ Giảng viên và sinh viên cùng tham gia thiết lập sơ đồ tư duy cho bài học Ngoài ra, với những yêu cầu của giảng viên, sinh viên sẽ thực hiện những nhiệm vụ học tập của mình bằng sơ đồ tư duy theo nhóm hoặc cá nhân Mỗi sơ đồ tư duy của một nhóm sinh viên hoặc một sinh viên đều mang cá tính, sở trường, dấu ấn riêng của từng cá nhân Sau đó, sinh viên trình bày các ý tưởng của mình trên sơ đồ

tư duy và tranh luận với các sinh viên khác để thống nhất và đi đến kết luận Qua cách học trên, sinh viên không chỉ nắm chắc kiến thức, tính chủ động, sáng tạo được nâng lên mà còn phát triển các kỹ năng mềm như: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng thuyết trình, kỹ năng giải quyết vấn đề

Thứ tư, sơ đồ tư duy có thể sử dụng trong mọi

điều kiện giảng dạy Sơ đồ tư duy phù hợp với các phương tiện dạy học truyền thống và cả những phương tiện dạy học hiện đại Việc thiết lập sơ

đồ tư duy rất đơn giản, giảng viên và sinh viên

có thể thực hiện dễ dàng bằng phấn, bút các loại trên bảng lớn, bảng nhỏ cá nhân, trên giấy A4, A3, A0… tùy thuộc vào từng hoạt động dạy học Hiện nay, với sự phát triển của công nghệ thông tin có rất nhiều phần mềm khác nhau dùng để vẽ sơ đồ

tư duy trên máy tính như: phần mềm iMindmap, phần mềm Inspiration, phần mềm Visual Mind, phần mềm FreeMind,… Với các phần mềm hỗ trợ, người dạy và người học môn Những nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin có thể thực hiện vẽ sơ

đồ tư duy dễ dàng trên máy tính hoặc trên Ipad,

điện thoại thông minh sau đó trình chiếu thông

qua kết nối với máy chiếu projector Như vậy, sơ

đồ tư duy có thể sử dụng trong giảng dạy và học

tập ở bất kỳ điều kiện vật chất nào của trường đại

học Đây chính là ưu điểm rất lớn của phương tiện

dạy học này

Có thể khẳng định, trong thời đại ngày nay, nguồn

tài liệu học tập, nghiên cứu như: sách, tạp chí,

báo, các kỷ yếu,… rất phong phú Thêm vào đó

là sự phát triển mạnh mẽ của ngành công nghệ

thông tin, chúng ta đang tiếp xúc với nguồn kiến

thức mênh mông của thế giới Bên cạnh đó, chúng

ta thường xuyên phải ghi nhớ, tổng hợp hay phân

tích một vấn đề bằng nhiều phương pháp như kẻ

bảng, gạch đầu dòng các ý chính, vẽ sơ đồ tổng

hợp,… nhưng nó chưa bao giờ được hệ thống

và được nghiên cứu kỹ lưỡng, mà chỉ được dùng

tản mạn trong giới sinh viên trước các mùa thi Vì

vậy, trong công tác giáo dục, ngoài vấn đề truyền

đạt kiến thức cho sinh viên, giảng viên cần hướng

sinh viên đến một phương pháp học tập tích cực

và tự chủ để lĩnh hội tri thức, và giảng viên cũng

cần có phương pháp nghiên cứu để luôn cập nhật

kịp thời tri thức của thế giới Việc xây dựng được

một “hình ảnh” thể hiện mối liên hệ giữa các kiến

thức, sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về

các mặt: ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc

tưởng tượng và khả năng sáng tạo… Một trong

những công cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các

“hình ảnh liên kết” chính là sơ đồ tư duy Đây

chính là một phương pháp hữu hiệu trong dạy học

nói chung và trong giảng dạy học phần Những

nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin ở

Trường Đại học Sao Đỏ nói riêng

3 THỰC TRẠNG SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG

GIẢNG DẠY HỌC PHẦN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ

BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN Ở TRƯỜNG

ĐẠI HỌC SAO ĐỎ

Học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa

Mác - Lênin là học phần có vai trò rất quan trọng

trong việc hình thành thế giới quan khoa học và

nhân sinh quan cách mạng cho sinh viên, góp

phần đào tạo nên người lao động vừa “hồng” vừa

“chuyên” Việc giảng dạy và học tập học phần này

cần “phải sinh động, mềm dẻo, có thực tiễn và

phù hợp với từng cấp; tạo được sự hứng thú và có

trách nhiệm cho người dạy và người học; người

học thích học hơn, có trách nhiệm phải học; người

dạy có hứng thú hơn, có trách nhiệm cao hơn”

[1] Tuy nhiên, đây là học phần lý luận chính trị

có những đặc thù tri thức riêng, là học phần gồm nhiều khối kiến thức của các khoa học: Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin và Chủ nghĩa xã hội khoa học Hệ thống tri thức trong học phần này rất rộng và có mối liên hệ mật thiết giữa các khoa học và từng nội dung trong một khoa học Điều này yêu cầu cần phải đảm bảo được tính Đảng, tính khoa học, thực tiễn, logic, hệ thống trong giảng dạy Bên cạnh đó, bài dạy cũng cần phải sinh động, dễ hiểu và phát huy được tính tích cực, năng động và sáng tạo của người học Với những ưu điểm vượt trội của mình, sơ đồ tư duy rất phù hợp trong giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin Tuy nhiên, đối với việc giảng dạy các môn lý luận chính trị nói chung và giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin nói riêng ở Trường Đại học Sao Đỏ, việc vận dụng sơ

đồ tư duy vào giảng dạy vẫn đang còn rất hạn chế Trên thực tế, học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin được sinh viên quan niệm là môn học khô khan, trừu tượng, khó hiểu cho nên trong quá trình giảng dạy, có giảng viên chỉ cốt làm sao truyền đạt đủ nội dung tinh thần của giáo trình Cùng với đó, sinh viên chỉ cần thuộc lòng để có kiến thức khi thi Hệ quả của việc dạy

và học trên là chất lượng giảng dạy học phần này không cao, chưa tạo được hứng thú học tập cho sinh viên Bên cạnh đó, đặc điểm của sinh viên Đại học Sao Đỏ là điểm đầu vào thấp (không cao) cho nên trình độ nhận thức của sinh viên cũng chỉ

ở mức trung bình, mà đặc thù của môn học cần có một tư duy logic để kết nối giữa các phần trong nội dung học tập Vì vậy, để nâng cao chất lượng dạy

và học học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin ở Trường Đại học Sao Đỏ, một trong những biện pháp quan trọng nhất chính là đổi mới phương pháp dạy học Trong những năm qua, đội ngũ giảng viên dạy các môn lý luận chính trị nói chung, giảng dạy học phần Những nguyên

lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin nói riêng luôn xác định đổi mới phương pháp dạy học là một nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách trong tình hình hiện nay vì nó góp phần quan trọng quyết định đến chất lượng đào tạo, khẳng định uy tín, sự tồn tại của một trường đại học Đổi mới phương pháp dạy học là nhu cầu tất yếu của mỗi giảng viên, bởi

vì đổi mới là sự cải tiến, nâng cao chất lượng dạy học để đóng góp nâng cao chất lượng hiệu quả của môn học Hiện nay, đội ngũ giảng viên giảng

dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ

nghĩa Mác - Lênin ở Khoa Giáo dục chính trị và

Thể chất, Trường Đại học Sao Đỏ có 9 giảng viên

Trong quá trình giảng dạy học phần này, giảng

viên là chủ thể của hoạt động dạy, giữ vai trò chủ

đạo với chức năng tổ chức, điều khiển, hướng

dẫn hoạt động học cho sinh viên nhằm đảm bảo

cho sinh viên thực hiện đầy đủ và có chất lượng

cao những yêu cầu được quy định phù hợp với

mục tiêu môn học Dạy học đại học hiện đang đặt

ra yêu cầu bức thiết là phát huy tối đa tính tích

cực chủ động của người học Dạy học phải thực

sự hướng vào người học, đó chính là hướng đổi

mới phương pháp dạy học nhằm phát huy cao

độ tính tích cực, sáng tạo của sinh viên trong quá

trình dạy học theo học chế tín chỉ hiện nay Trong

thời gian qua, về cơ bản các giảng viên giảng

dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ

nghĩa Mác - Lênin đã có nhận thức đúng đắn về

vị trí vai trò quan trọng của phương pháp dạy

học ở bậc đại học, về tính đặc thù, về tính tất

yếu phải đổi mới phương pháp dạy học và 100%

các giảng viên đã tích cực đổi mới phương pháp

theo hướng phát huy tính tích cực, khuyến khích

tự học, áp dụng những phương pháp giáo dục

hiện đại để bồi dưỡng cho sinh viên năng lực

tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề khi

học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa

Mác - Lênin Khảo sát về mức độ thường xuyên

sử dụng một số phương pháp giảng dạy của

giảng viên với câu hỏi: ”Mức độ sử dụng một số

phương pháp trong giảng dạy của các thầy cô

như thế nào?”,kết quả theo bảng 1

Bảng 1 Mức độ sử dụng một số phương pháp

trong giảng dạy của giảng viên

Mức độ

Phương

pháp

Thường xuyên

Thỉnh thoảng

Không sử dụng

Nêu vấn đề 6/9=66,7% 3/9=33,3% 0

Sơ đồ tư duy 0 5/9=55,6% 4/9=44,4%

Qua bảng số liệu cho thấy, các giảng viên dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin thường xuyên sử dụng các phương pháp như: thuyết trình, thảo luận tỷ lệ đạt 100% (9/9 giảng viên); còn phương pháp nêu vấn đề các giảng viên thường xuyên sử dụng là 66,7% (6/9 giảng viên), thỉnh thoảng sử dụng phương pháp này là 33,3% (3/9 giảng viên); Trong đó,

tỷ lệ giảng viên sử dụng phương pháp sơ đồ tư duy trong giảng dạy đối với giảng viên giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin chưa thường xuyên, chỉ có 55,6% (5/9 giảng viên) là thỉnh thoảng mới sử dụng phương pháp này và có đến 44,4% (4/9 giảng viên) là chưa bao giờ sử dụng Trong số giảng viên thỉnh thoảng sử dụng sơ đồ tư duy trong

giảng dạy, khi khảo sát với câu hỏi: “Các thầy cô

thường sử dụng sơ đồ tư duy giảng dạy trong nội dung nào?”, kết quả theo bảng 2.

Bảng 2 Mức độ giảng viên sử dụng sơ đồ tư duy

trong giảng dạy các nội dung của học phần Những nguyên lý cơ bản của CNM-LN

Nội dung

sử dụng

sơ đồ tư duy

Triết học Mác - Lênin

Kinh tế chính trị Mác - Lênin

Chủ nghĩa

xã hội khoa học

Giảng viên sử dụng 4/4 = 100% 1/4 = 25% 3/4 = 75%

Qua bảng số liệu cho thấy, các giảng viên khi sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy học phần Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin là không đồng đều, chủ yếu sử dụng trong phần Triết học Mác - Lênin là 100% (4/4 giảng viên), trong phần chủ nghĩa xã hội khoa học là 75% (3/4 giảng viên), trong đó phần Kinh tế chính trị Mác - Lênin

là một nội dung của học phần khá khó và rất cần

có sự tư duy logic thì các thầy cô lại ít sử dụng sơ

đồ tư duy trong nội dung này chỉ chiếm 25% (1/4 giảng viên), thậm chí trong từng phần sử dụng khi được phỏng vấn các thầy cô cho biết cũng chỉ sử dụng ở một số nội dung tiêu biểu, ở một số tiết giảng của mình chứ không sử dụng thường xuyên trong cả quá trình giảng dạy Giảng viên trong quá trình giảng dạy chưa thực hiện đúng các bước xây dựng sơ đồ tư duy, sơ đồ tư duy mới đạt ở cấp độ nhỏ, ngắn, ít nhánh, chưa sâu chuỗi được nhiều nội dung, vấn đề…, quá trình giảng dạy chỉ trình

chiếu ra sơ đồ tư duy giảng mang tính cơ học,

không phân tích hết mối liên hệ của các nhánh,

không khai thác hết giá trị của sơ đồ

Đối với sinh viên, khi khảo sát thực nghiệm sử

dụng các phương pháp dạy học của giảng viên tại

lớp 08 ôtô2 (29 sinh viên) với câu hỏi: "Theo em,

trong các phương pháp dạy học của giảng viên

em thấy hứng thú với phương pháp nào nhất?",

kết quả như trong bảng 3

Bảng 3 Mức độ hứng thú của SV đối với các

phương pháp giảng dạy của giảng viên

Mức độ

Phương

pháp

Bình

Không hứng thú

Thuyết trình = 45%13/29 = 38%11/29 5/29 = 17%

Thảo luận = 34,4%10/29 = 58,6%17/29 2/29 = 7%

Nêu vấn đề = 38%11/29 = 52%15/29 3/29 = 10%

Sơ đồ tư duy = 21%6/29 = 69%20/29 3/29 =10%

Qua bảng số liệu cho thấy, mức độ hứng thú của

sinh viên lớp 08 ôtô2 đối với các phương pháp

giảng dạy của giảng viên là khác nhau, đối với

phương pháp thuyết trình, mức độ hứng thú của

sinh viên chỉ chiếm 38% (11/29 SV), bình thường

là 45% (13/29 SV), không hứng thú là 17% ( 5/29

SV); Phương pháp thảo luận, mức độ hứng thú

của sinh viên đạt 58,6% (17/29 SV), bình thường

34,4% (10/29 SV), không hứng thú là 7% (2/29

SV); Phương pháp nêu vấn đề, mức độ hứng thú

của sinh viên là 52% (15/29 SV), bình thường là

38% (11/29 SV), không hứng thú chiếm 10% (3/29

SV); Phương pháp sơ đồ tư duy, mức độ hứng

thú chiếm 69% (20/29 SV), bình thường chiếm

21% (6/29 SV), không hứng thú là 10% (3/29 SV)

Như vậy, thông qua kết quả khảo sát đã cho thấy

trong các phương pháp giảng dạy của giảng viên

thì mức độ hứng thú của sinh viên đối với phương

pháp sử dụng sơ đồ tư duy là chiếm tỷ lệ cao nhất

(69%) mặc dù phương pháp này chưa phổ biến,

chưa được giảng viên sử dụng nhiều trong các tiết

giảng của mình mà chỉ sử dụng ở một số nội dung

của môn học

Qua thực tế áp dụng sơ đồ tư duy trong việc giảng dạy một số nội dung của học phần Những nguyên

lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, có thể thấy bước đầu đã tạo sự hứng khởi cho sinh viên, khắc phục phần nào khiếm khuyết trong cách dạy và học theo lối truyền thống, buộc sinh viên phải chủ động trong việc học tập và nghiên cứu Sơ đồ tư duy hỗ trợ giảng viên tổ chức hoạt động dạy - học một cách khoa học, hệ thống, giúp sinh viên hệ thống hóa được kiến thức rõ ràng, đồng thời góp phần bồi dưỡng năng lực tự học cho sinh viên phù hợp với các mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học: dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm, chống lại thói quen học tập thụ động Vì vậy, mỗi giảng viên phải cần tích cực vận dụng sơ đồ

tư duy vào quá trình giảng dạy để nâng cao chất lượng giáo dục

4 CÁC BƯỚC XÂY DỰNG SƠ ĐỒ TƯ DUY

VÀ NHỮNG NGUYÊN TẮC KHI SỬ DỤNG SƠ

ĐỒ TƯ DUY TRONG GIẢNG DẠY HỌC PHẦN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN

4.1 Các bước xây dựng sơ đồ tư duy

Để thực hiện được các bước xây dựng sơ đồ tư duy, trước hết, chúng ta phải hiểu nội dung kiến thức, tiến hành xác định nội dung trung tâm, phân chia thành các ý chính và xác định các ý phụ của từng ý chính Việc này có thể tiến hành bằng việc lập sơ đồ tóm tắt kiến thức hay phân nhánh để thuận tiện cho việc xây dựng sơ đồ tư duy tương ứng Để xây dựng một sơ đồ tư duy, chúng ta cần thực hiện các bước sau:

Bước 1: Viết tên chủ đề ở trung tâm, hay vẽ một

hình ảnh phản ánh chủ đề

Bước 2: Từ chủ đề trung tâm, vẽ các nhánh chính

nối với chủ đề Trên mỗi nhánh chính viết một từ, cụm từ phản ánh một nội dung lớn của chủ đề Các chữ trên nhánh chính nên viết bằng chữ in hoa Nhánh chính và chữ viết trên đó được vẽ

và viết cùng một màu và mỗi nhánh là một màu khác nhau

Bước 3: Từ mỗi nhánh chính vẽ tiếp các nhánh

phụ (nhánh phụ cấp 1) để làm rõ cho nhánh chính

đó Các chữ trên nhánh phụ nên viết bằng chữ in thường Nhánh phụ và chữ trên đó cùng màu với nhánh chính tương ứng

Bước 4, 5 : Tiếp tục vẽ các nhánh phụ cấp độ 2,

3

Hình 3 Các bước vẽ sơ đồ tư duy

Lưu ý: Sơ đồ tư duy bắt đầu từ trung tâm với một

chủ đề, các nhánh chính (cấp một) nối với chủ đề

trung tâm, nối các nhánh cấp hai đến các nhánh

cấp một, nối các nhánh cấp ba đến các nhánh cấp

hai,… bằng các đường kẻ với mỗi nhánh là một

màu sắc khác nhau Khi các đường kẻ được nối

với nhau, người học sẽ hiểu và ghi nhớ hiệu quả

hơn vì điều này phản ánh đúng chức năng làm

việc của não bộ Vẽ nhánh chính to hơn nhánh

phụ và nhánh chính phải nhỏ dần về ngọn; Tóm

tắt nội dung các ý, chọn lọc và sử dụng các thuật

ngữ quan trọng để viết tên chủ đề và nội dung

trên các nhánh; Tích cực khai thác hình ảnh phù

hợp để minh họa cho các ý trên các nhánh chính,

nhánh phụ Đặc biệt là phải vẽ theo đúng nguyên

tắc cấu trúc Trên cơ sở các bước thực hiện như

trên, chúng ta có hai cách vẽ sơ đồ tư duy: vẽ

bằng tay hoặc vẽ bằng sự hỗ trợ của công nghệ

thông tin

Ví dụ minh hoạ hình 4:

Hình 4 Sơ đồ tư duy nội dung Triết học Mác - Lênin

4.2 Những nguyên tắc khi sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy học phần Những nguyên

lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin

Thứ nhất, kết hợp chặt chẽ sơ đồ tư duy với các

phương pháp dạy học hiệu quả, phát huy tính tích cực của sinh viên Trước hết giảng viên phải thật vững kiến thức chuyên môn của các môn khoa học Mác - Lênin để hoàn toàn làm chủ được nội dung giảng dạy và xử lý những tình huống sư phạm có thể xảy ra Trình độ chuyên môn của giảng viên là nền móng vững chắc cho hoạt động giảng dạy khoa học Mác - Lênin Bên cạnh đó, giảng viên phải có kỹ năng sử dụng phương pháp dạy học để tổ chức tốt các hoạt động dạy học làm cho việc sử dụng sơ đồ tư duy mềm mại, uyển chuyển, hiệu quả, phát huy được tính tích cực tự giác của sinh viên Về phía sinh viên, khi học tập

sơ đồ tư duy nên thay đổi phương pháp học và

cả phương pháp ghi chép bài học Tham gia nhiệt tình vào các hoạt động học tập do giảng viên tổ chức, mạnh dạn trình bày ý tưởng của mình và góp ý trên tinh thần xây dựng với các ý tưởng của bạn khác Sinh viên không nên giành quá nhiều thời gian cho việc ghi chép, tránh ghi cả đoạn văn dài dòng và những ý vụn vặt Hãy thay đoạn văn bằng từ khóa ngắn gọn hoặc là một hình ảnh minh họa

Thứ hai, luôn đảm bảo được tính khoa học và

thẩm mỹ trong sử dụng sơ đồ tư duy Thiết lập một

sơ đồ tư duy trong dạy học môn Những nguyên lý

cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin không phải là việc làm quá phức tạp Tuy nhiên, để tạo ra được một sơ đồ tư đảm bảo các yếu tố khoa học, hiệu quả, thẩm mỹ, yêu cầu người giảng viên phải đầu tư trí tuệ và thời gian Cơ chế hoạt động của

sơ đồ tư duy chú trọng đến hình ảnh, màu sắc với các mạng lưới liên tưởng Một sơ đồ tư duy khoa học phải phản ánh rõ nét nội dung của bài giảng, mối quan hệ giữa những nội dung đó, từ khóa ngắn gọn chính xác, hình ảnh đơn giản dễ hiểu Bên cạnh tính khoa học, yếu tố thẩm mỹ của

sơ đồ tư duy cũng rất cần được chú ý Giảng viên cần có năng lực thẩm mỹ nhất định để thiết kế

sơ đồ tư duy đẹp về mặt hình thức, các hình ảnh minh họa của từng nội dung thật sự tiêu biểu Một

sơ đồ tư duy của giảng viên thiếu tính khoa học và thẩm mỹ có thể làm ảnh hưởng đến hiệu quả của

cả bài giảng, thậm chí dẫn đến lối tư duy hời hợt,