Ca dao về tình yêu đôi lứa được sáng tác trong mối quan hệ tình cảm nam nữ ở nông thôn Việt Nam. Vì thế các môtíp không gian được sử dụng trong ca dao tình yêu đôi lứa thường là không gian gần, gắn liền với những hình ảnh làng quê rất đỗi quen thuộc như thuyền – bến, chiếc cầu, bờ ao, cây đa, giếng nước, sân đình…
Trang 1TẠP CHÍ ĐẠI HỌC SÀI GÒN Số 20 - Tháng 4/2014
NHỮNG MƠTÍP KHƠNG GIAN ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG
CA DAO TÌNH YÊU ĐƠI LỨA
TRƯƠNG THỊ KIM ANH (*)
TĨM TẮT
Ca dao về tình yêu đơi lứa được sáng tác trong mối quan hệ tình cảm nam nữ ở nơng thơn Việt Nam Vì thế các mơtíp khơng gian được sử dụng trong ca dao tình yêu đơi lứa thường là khơng gian gần, gắn liền với những hình ảnh làng quê rất đỗi quen thuộc như thuyền – bến, chiếc cầu, bờ ao, cây đa, giếng nước, sân đình…
Khơng gian trong ca dao là gì? Nếu như khơng gian thuộc về đối tượng phản ánh thì
đĩ là khơng gian thực tại cụ thể như: xứ Nghệ, xứ Huế, xứ Lạng, sơng Hương, sơng Lam, sơng Nhà Bè… cịn khơng gian được nĩi đến như một yếu tố gĩp phần tạo nên hồn cảnh
để tác giả bộc lộ nỗi niềm, tâm tư tình cảm của mình thì đĩ là khơng gian mang tính tượng trưng do tác giả tưởng tượng theo cảm xúc riêng của mình như: cái cầu, bờ ao, cây đa, bến nước, sân đình, ngơi chùa, mảnh vườn, cánh đồng, con đường…
Từ khố: mơtíp khơng gian, ca dao, trữ tình
ABSTRACT
Folk song is a lyrical folk genre, and it has a great influence on the spiritual life of the working people of Vietnam, especially the farmers in rural areas Most folk songs about love are composed in terms of relationships between men and women in rural Vietnam So the motif space used in folk songs about love is usually space close and related to the images of village with very familiar objects such as boats, docks, bridges, pond sides, trees, water wells, temple court yards
What is space depicted in folk songs? In case space functions as an objective to be reflected, it is physical space such as the locations of Hue, Lang Son, Nha Be, Huong River, Lam River But if space mentioned as a component element forming an ambience that enables the author to express his/her inmost feelings, it can be apprehended as symbolic space, the results of the author’s imagination The latter may include the images
of a bridge, a pond, a well, a tree, a riverside, a village temple, a pagoda, a village road…
Keywords: space motif, folk songs, lyric
1 MỞ ĐẦU*
Ca dao là một thể loại trữ tình dân
gian, cĩ sức ảnh hưởng rất lớn đến đời
sống tinh thần của người dân lao động Việt
Nam, đặc biệt là người nơng dân ở các
vùng nơng thơn Ca dao cũng đã gĩp phần
giữ gìn một nét văn hố sinh hoạt đậm chất
làng quê của người Việt thơng qua những câu hát đối đáp, giao duyên rất bình d , thấm đượm tình quê
Cũng như các thể loại văn học dân gian khác, ca dao do tập thể nhân dân sáng tác, được lưu truyền dưới hình thức bằng miệng
và được phổ biến rộng rãi trong nhân dân Nhìn tổng quát thì cĩ thể phân ca dao trữ tình của người Việt thành năm mảng lớn
Trang 2là: Ca dao về thiên nhiên, ca dao về đề tài
l ch sử, ca dao về gia đình, ca dao về đề tài
xã hội, ca dao tình yêu đôi lứa
Trong năm mảng trên thì mảng đề tài
về tình yêu đôi lứa được nhiều người yêu
thích và quan tâm nhất, tại sao vậy? Có lẽ,
chỉ có tình yêu trong ca dao, người ta mới
thấy hết được cái hương v tự nhiên, mộc
mạc, bình d trong tình yêu đôi lứa Theo
Vũ Ngọc Phan “tình yêu trong ca dao là
thứ tình yêu lành mạnh, thắm thiết, hồn
nhiên vượt ra ngoài lễ giáo phong kiến, thứ
xiềng xích muốn kìm hãm đời đời cho nam
nữ thụ thụ bất thân”[6, tr.56] Tình yêu của
các chàng trai, cô gái trong ca dao là tình
yêu thường gắn liền với những hoạt động
trong lao động sản xuất hằng ngày của họ,
nhiều nhất là trong công việc đồng áng
Hầu hết ca dao về tình yêu đôi lứa được
sáng tác ra trong những điều kiện của mối
quan hệ nam nữ ở nông thôn Việt Nam Vì
thế các môtíp không gian được sử dụng
trong ca dao tình yêu đôi lứa thường là
không gian gần, gắn liền với những hình
ảnh làng quê rất đỗi quen thuộc như thuyền
– bến, chiếc cầu, bờ ao, cây đa, giếng nước,
sân đình…
2 NHỮNG MÔTÍP KHÔNG GIAN
ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG CA DAO
TÌNH YÊU ĐÔI LỨA
2.1 Giới thuyết về môtíp, không gian
trong ca dao
2.1.1 Khái niệm môtíp
Theo cuốn 150 Thuật ngữ văn học của
Lại Nguyên Ân thì môtíp được hiểu “là
thành tố bền vững, vừa mang tính hình
thức, vừa mang tính nội dung của văn bản
văn học; môtíp có thể được phân xuất ra từ
trong một hoặc một số tác phẩm văn học
của một nhà văn hoặc trong văn cảnh toàn
bộ sáng tác của nhà văn ấy, hoặc trong văn
cảnh một khuynh hướng văn học, một thời
đại văn học”[1, tr.208]
Còn theo Từ điển thuật ngữ văn học
(Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi – Đồng chủ biên) cho rằng, môtíp theo
nghĩa “ từ Hán Việt là mẫu đề (do người Trung Quốc phiên âm chữ motif trong tiếng Pháp), có thể chuyển thành các từ khuôn,
dạng hoặc kiểu trong tiếng Việt, nhằm chỉ
những thành tố, những bộ phận lớn hoặc nhỏ đã được hình thành ổn đ nh bền vững
và được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật, nhất là trong văn học nghệ thuật dân gian” [2, tr.197] Như vậy ở đây, chúng ta có thể hiểu môtíp được xem như là một dạng hay một kiểu sáng tác văn học dân gian mà chủ thể sáng tác sử dụng
để bộc lộ tình cảm, suy nghĩ, ước mơ của mình Cũng trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học này cho rằng “trong ca dao truyền thống cũng có nhiều môtíp quen thuộc lớn nhỏ như những tấm bê tông đúc sẵn được
sử dụng theo kiểu lắp ghép trong nhiều bài
ca dao khác nhau Do đó mà có thể sắp xếp
ca dao thành những nhóm bài cùng khuôn cùng kiểu Ví dụ: những bài trong nhóm ca dao than thân của người phụ nữ đều mở đầu bằng câu công thức Em như hoặc Thân
em như, Thân em như thể…” [2, tr.197]
2.1.2 Không gian trong ca dao
Không gian trong ca dao là gì? Theo Nguyễn Xuân Kính “không gian trong ca dao chủ yếu là không gian trần thế, đời thường, bình d , phiếm chỉ với những nhân vật chưa được cá thể hoá, mang tâm trạng, tình cảm chung của nhiều người” [4, tr.307] Còn theo Hoàng Tiến Tựu “không gian trong ca dao vừa là không gian thực tại khách quan, vừa là không gian trong trí tưởng tượng mang tính chất tượng trưng của tác giả” [7, tr.227]
Nếu như không gian thuộc về đối tượng phản ánh thì đó là không gian thực
Trang 3tại như “xứ Nghệ, xứ Huế, xứ Lạng, sông
Hương, sông Lam, sông Nhà Bè…”, còn
không gian được nói đến như một yếu tố
góp phần tạo nên hoàn cảnh để tác giả bộc
lộ nỗi niềm, tâm tư tình cảm của mình thì
đó là không gian mang tính tượng trưng do
tác giả tưởng tượng theo cảm xúc riêng của
mình như cái cầu, bờ ao, cây đa, bến nước,
sân đình, ngôi chùa, mảnh vườn, cánh
đồng, con đường,… Và “Ở đó, người bình
dân chủ yếu là những chàng trai làng,
những cô thôn nữ sinh sống, làm lụng, tình
tự, than thở với nhau” [4, tr.300]
Tất cả không gian ấy như một không
gian trữ tình lãng mạn đã làm nảy sinh tình
cảm yêu thương không biết bao nhiêu
chàng trai và cô gái nơi thôn quê Và ở đó,
cũng chính là nơi bắt đầu tình yêu trong họ
Tình yêu ấy được kết tinh từ những hình
ảnh quen thuộc của làng quê, nơi họ sinh
ra, lớn lên gắn bó với mảnh đất ấy như một
phần của cuộc đời mình:
- Qua sông em đứng em chờ
Qua cầu em đứng ngẩn ngơ vì cầu
- Cô kia cắt cỏ bên sông
Có muốn ăn nhãn thì lồng sang đây
Sang đây anh nắm cổ tay
Anh hỏi câu này: có lấy anh chăng?
[4, tr.300]
2.2 Những môtíp không gian được
sử dụng trong ca dao tình yêu đôi lứa
2.2.1 Môtíp thuyền – bến
Trong ca dao trữ tình về tình yêu đôi
lứa, ta thường gặp những nét sinh hoạt,
những cảnh vật, không gian quen thuộc
trong đời sống hằng ngày của người dân
lao động Những nét sinh hoạt, những cảnh
vật, không gian ấy thường làm môtíp để
biểu hiện tâm trạng hạnh phúc hay đau khổ
trong tình yêu của các đôi trái gái yêu
nhau Môtíp không gian thuyền – bến thường được nhắc đến trong ca dao tình yêu đôi lứa dưới hình thức ẩn dụ chỉ chàng trai và cô gái Hơn thế nữa, người Việt Nam ta thường coi trọng triết lí Âm - Dương, vì vậy mà thuyền thường được gán cho thuộc tính dương, di chuyển không cố
đ nh, còn bến được gán cho thuộc tính âm, mang tính cố đ nh Chính vì vậy, thuyền thường là môtíp chỉ người con trai, còn bến
là môtíp chỉ người con gái trong tình yêu,
dù cho thuyền có đi đâu thì bến vẫn “khăng khăng” đợi thuyền Đó là lời khẳng đinh sự chung thủy trong tình yêu của cô gái dành cho chàng trai, cũng là biểu tượng thủy chung trong tình yêu của người phụ nữ Việt Nam:
- Thuyền dời nào bến có dời Khăng khăng một lời quân tử nhất ngôn
- Thuyền ơi, có nhớ bến chăng? Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền
[6, tr.312]
Môtíp thuyền – bến còn được dùng nhiều dưới hình thức tỏ tình khác nhau của các chàng trai và cô gái khi gặp gỡ nhau trên một bến sông nào đó, trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của họ:
- Thuyền ngược hay là thuyền xuôi Thuyền về Nam Đ nh cho tôi ghé nhờ? Con gái chỉ nói ỡm ờ
Thuyền anh chật chội, còn nhờ làm sao? Miệng anh nói, tay anh bẻ lái vào: Rửa chân cho sạch bước vào trong khoang Thuyền dọc anh trải chiếu ngang Anh thì nằm giữa hai nàng nằm bên
[3, tr.190]
- Thuyền đà đến bến, anh ơi!
Sao anh chẳng bắc cầu noi lên bờ?
Đang cơn nước đục lờ đờ
Trang 4Cắm sào đợi nước bao giờ cho trong?
Con sông kia nước chảy đôi dòng,
Đèn khêu đôi ngọn em trông ngọn nào?
Trông thấp em lại trông cao,
Ngọn đèn sáng tỏ như sao trên trời,
Em ơi, gần bến xa vời! [3, tr.191]
Đôi khi lại là một lời dặn dò, trách
móc, một nỗi nhớ nhung da diết của các
chàng trai, cô gái khi yêu:
- Bến dặn dò thuyền, trúc dặn dò mai
Nghe ai quyến rũ, không vãn lai chốn này
- Thuyền xuôi neo nọc cũng xuôi
Nhớ em, anh nhớ cả đôi má hồng
[3, tr.221]
2.2.2 Môtíp cây đa
Nếu như môtíp thuyền – bến là môtíp
chỉ hình ảnh người con trai và người con
gái trong tình yêu thì môtíp cây đa lại chỉ
nơi gặp gỡ, hò hẹn của đôi lứa đang yêu, là
phương tiện để họ đến với nhau Theo lẽ tự
nhiên thì cây đa thường là biểu tượng cho
sự trường tồn, sức sống dẻo dai Vì vậy mà
cây đa xuất hiện trong ca dao giống như là
một minh chứng của thời gian, chứng kiến
mọi sự đổi thay của làng quê, con người,
của những đôi trai gái yêu nhau, hò hẹn
nhau, thề nguyền nhau, có khi là phải chia
tay nhau trong sự nuối tiếc
Đầu tiên chúng ta thấy cây đa xuất hiện
trong sự gặp gỡ tình cờ, hẹn hò nhau của
đôi trai gái:
- Cây đa trốc gốc
Thợ mộc đang cưa
Gặp em đứng bóng ban trưa
Trách trời vội tối phân chưa hết lời!
Lên non thiếp cũng lên theo,
Tay v n, chân trèo, hái trái nuôi nhau
[3, tr.205]
- Em đang dệt vải quay tơ Bỗng đâu có khách đưa thơ tới nhà Hẹn giờ ra gốc cây đa Phượng hoàng chả thấy thấy gà buồn sao
[3, tr.205]
Gặp nhau, rồi hò hẹn nhau, rồi yêu nhau, chờ đợi nhau, đó là quá trình diễn ra rất tự nhiên của các đôi trái gái khi yêu nhau Tình yêu của họ luôn chứa đựng nhiều cảm xúc khác nhau mà chỉ có gốc đa
là nơi chứng kiến đầy đủ nhất những cung bậc cảm xúc đó Họ có bồi hồi, xao xuyến khi mới gặp nhau, có hồi họp khi hẹn hò,
có nhớ nhung, chờ đợi nhau khi xa cách:
- Cây đa bến cũ năm xưa Chữ tình ta cũng đón đưa trọn đời
[3, tr.227]
- Cây đa cũ, bến đò xưa
Bộ lệnh có nghĩa, nắng mưa cũng chờ
[3, tr.206]
- Cây đa trốc gốc trôi rồi
Đò đưa bên thác, em ngồi đợi ai
[3, tr.227]
- Cây đa bậc cũ lở rồi,
Đò đưa bến khác, bạn ngồi chờ ai?
[3, tr.206]
Hình ảnh cây đa – mái đình được xem như là một biểu tượng văn hoá làng quê của người Việt, nhất là ở các làng quê vùng đồng bằng Bắc bộ Ở các vùng đó, mỗi làng thường có một mái đình cong vút, một gốc đa đầu làng, đây thường là nơi tụ tập, hội hè đình đám, vui chơi giải trí, cũng là nơi chia sẻ tâm tư tình cảm của người làng quê Vì thế cây đa – mái đình đi vào trong
ca dao tình yêu đôi lứa rất nhiều, nhưng thường là để bộc lộ nỗi niềm thương nhớ của các chàng trai, cô gái và đi kèm với nỗi nhớ đó là nghệ thuật so sánh:
Trang 5- Cây đa rụng lá đầy đình,
Bao nhiêu lá rụng thương mình bấy nhiêu
[3, tr.200]
- Cây đa cũ, con yến rũ, cây đa tàn
Bao nhiêu lá rũ thương nàng bấy nhiêu
[3, tr.322]
- Qua đình ngả nón trông đình
Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy
nhiêu [6, tr.265]
Yêu nhau, thương nhau là thế nhưng vì
nhiều lí do khác nhau mà có nhiều đôi trái
gái không đến được với nhau, đành phải
chia tay nhau trong sự tiếc nuối ở họ Ở đây,
có thể là do cha mẹ hai bên không đồng ý,
hay vì những quan niệm nặng nề của chế độ
xã hội phong kiến xưa để lại đã tác động rất
lớn đến duyên tình của họ, hay có thể vì lí
do nào đó từ cá nhân họ mà cả hai không
đến được với nhau để rồi đành phải lỗi hẹn
lời thề nguyền nơi gốc đa năm xưa:
- Trăm năm đành lỗi hẹn hò,
Cây đa bến cũ, con đò khác đưa [6, tr.303]
2.2.3 Môtíp chiếc cầu
Nếu như hình ảnh cây đa – mái đình
chỉ thấy ở vùng đồng bằng Bắc bộ là nhiều
thì ngược lại hình ảnh chiếc cầu hầu như có
trên khắp các vùng miền đất nước, nơi đâu
mà chẳng có chiếc cầu để nối đôi nh p bờ
sông lại với nhau Vì thế, người bình dân
xưa, sử dụng hình ảnh chiếc cầu như một
môtíp không gian nghệ thuật trong ca dao
tình yêu đôi lứa, để bày tỏ nỗi lòng của
những người đang yêu dưới nhiều góc độ
khác nhau Bên cạnh chiếc cầu thực đời
thường, còn có những chiếc cầu mang tính
trừu tượng nối những trái tim yêu thương
đang thổn thức lại với nhau
Cây tre luôn là biểu tượng sức sống
mãnh liệt của người dân Việt Nam ta từ
ngàn đời nay, tre giữ làng, giữ nước, giữ
mái nhà tranh và giữ cả hồn dân tộc Một chiếc cầu tre lắc lẻo là hình ảnh rất quen thuộc ở khắp các làng quê, cũng chính từ chiếc cầu tre lắt lẻo này mà chàng trai đã bộc lộ một nỗi lo lắng cho người mình yêu:
- Cầu tre lắt lẻo anh thắt thẻo ruột gan
Sợ em đi chửa quen đàng Rủi em có mệnh hệ, lỡ làng duyên anh
Cầu tre thì lắt lẻo làm cho chàng trai phải “thắt thẻo ruột gan” khi nhìn người yêu đi qua, còn cầu ván thì sao? Cầu ván ở đây không lắt lẻo nhưng lại vừa mỏng, vừa yếu làm cho cô gái không sang được phải đợi người yêu cùng sang Chiếc cầu ván vừa mỏng, vừa yếu này không chỉ nối đôi
nh p bờ sông mà còn nối cả duyên tình của
cô gái với chàng trai lại với nhau với một nỗi niềm ước mơ hạnh phúc trong tình yêu của cô gái để được “cùng duyên anh”,
“cùng có anh”:
- Cầu cao mỏng ván gió rung
Em sang không được đợi cùng duyên anh
Cầu cao ván yếu gió rung
Em qua sông đặng, cậy cùng có anh
[5, tr.213]
Từ những chiếc cầu thực ngoài đời, tác giả dân gian sử dụng phương thức ẩn dụ, mượn chiếc cầu trừu tượng để giãi bày tình cảm của mình Chiếc cầu giờ chỉ còn là biểu tượng của ước mơ trong tình yêu, mà ước mơ của những người đang yêu thì rất
đa dạng phong phú
Khi là lời tỏ tình của chàng trai bằng cành hồng:
- Hai ta cách một con sông, Muốn sang anh ngả cành hồng cho sang
- Cô kia cắt cỏ bên sông, Muốn sang anh ngả cành hồng cho sang
[5, tr.212]
Trang 6Khi là lời tỏ tình của chàng trai bằng
cành trầm:
- Cách nhau có một vườn trầu
Muốn sang anh bẻ cành trầm cho sang
Cành trầm lá dọc lá ngang
Đố người bên ấy bước sang cành trầm
[5, tr.213]
Hình ảnh bắc cầu bằng cành hồng,
cành trầm để tỏ tình của các chàng trai thật
đáng yêu và tình tứ, nhưng có lẽ nhiều nhất
là ngọn mồng tơi, bởi vì ngọn mồng tơi nơi
thôn quê nào mà chẳng có Cái cầu mồng
tơi này không phải chàng trai bắc mà là cô
gái, thế mới thấy ước mơ trong tình yêu
của người bình dân xưa thật mãnh liệt và
táo bạo Tình yêu trong cô gái chân thành
là thế nhưng cô lại sợ chàng trai không đi,
để “cho tốn công thợ, cho sầu lòng em”:
- Gần đây mà chẳng sang chơi
Để em ngắt ngọn mồng tơi bắc cầu
Sợ rằng chàng chả đi cầu
Cho tốn công thợ, cho sầu lòng em
[5, tr.213]
Nhưng có lẽ chiếc cầu trong ca dao
tình yêu đôi lứa được cô gái bắc đẹp nhất
và độc đáo nhất đó là chiếc cầu dải yếm
Chiếc cầu bây giờ không còn là cành hồng,
cành trầm, ngọn mồng tơi nữa mà là một
chiếc dải yếm rất mềm mại, tình tứ của cô
gái Vượt lên trên mọi lễ giáo phong kiến
ràng buộc thời xưa, với một trái tim đang
rạo rực tình yêu, cô gái đã quyết đ nh đi
tìm tình yêu của mình bằng một ước mơ
khá táo bạo:
- Ước gì sông rộng một gang Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi
[5, tr.214]
Nỗi niềm ước mơ hạnh phúc trong tình yêu của cô gái về một chiếc cầu dải yếm cũng là ước mơ chung của người bình dân xưa và nay
3 KẾT LUẬN
Ca dao được xem như là một viên ngọc quý trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam Thông qua ca dao, người lao động bình dân xưa có điều kiện biểu hiện đời sống tình cảm một cách tự nhiên nhất Đặc biệt là đời sống tình cảm trong tình yêu nam nữ “Ca dao đã ghi lại tất cả các chặng đường của tình yêu, các khía cạnh của tình yêu, các trạng thái tình cảm của nam nữ thanh niên với những trắc trở, khó khăn, do đời sống và chế độ phong kiến gây nên.” [6, tr.56]
Những môtíp không gian được sử dụng trong ca dao như là một phương tiện nghệ thuật để người bình dân xưa thể hiện các trạng thái, khía cạnh khác nhau trong tình yêu, nhất là tình yêu nam nữ Trong cảnh sống lầm than cơ cực, thêm vào đó là những ràng buộc của lễ giáo phong kiến hà khắc ngày xưa, đã làm kiềm hãm không biết bao nhiêu duyên tình của các đôi trai gái yêu nhau Chính vì vậy, cái khát khao
về một tình yêu tự do trong họ là rất lớn, và một phần nào đó thì ca dao đã giúp cho họ thể hiện được điều ấy Ca dao trữ tình trong tình yêu đôi lứa là một thiên tình ca muôn điệu
Trang 7TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lại Nguyên Ân (1999), 150 Thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội
2 Lê Bá Hán (chủ biên) (2011), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục
3 Nguyễn Bích Hằng (2007), Ca dao Việt Nam, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội
4 Nguyễn Xuân Kính (2992), Thi pháp ca dao, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
5 Thao Nguyễn (2013), Ca dao Việt Nam, Nxb Văn hoá - Thông tin
6 Vũ Ngọc Phan (1998), Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội
7 Hoàng Tiến Tựu (1998), Văn học dân gian Việt Nam, Nxb Giáo dục
* Ngày nhận bài: 16/10/2013 Biên tập xong: 16/5/2014 Duyệt đăng: 22/5/2014