Thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt đang điều trị tại nhà

Bài viết nghiên cứu nhằm tìm hiểu thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt đang điều trị tại nhà và những yếu tố tác động đến thái độ của họ.

THÁI ĐỘ CỦA NGƯỜI CHĂM SÓC ĐỐI VỚI BỆNH NHÂN

TÂM THẦN PHÂN LIỆT ĐANG ĐIỀU TRỊ TẠI NHÀ

TÓM TẮT

Mục tiêu: Nghiên cứu nhằm tìm hiểu thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân

tâm thần phân liệt đang điều trị tại nhà và những yếu tố tác động đến thái độ của họ.

Phương pháp: Nghiên cứu được thực hiện trên 100 người đang chăm sóc cho bệnh

nhân tâm thần phân liệt tại nhà Phương pháp bảng hỏi được sử dụng để thu thập dữ liệu

định lượng và dữ liệu định tính được thu thập bằng phỏng vấn sâu và quan sát.Thông tin

thu thập được xử lý bằng phần mềm thống kê.

Kết quả: Qua nghiên cứu cho thấy thái độ của người chăm sóc đa phần ở mức độ

trung lập, trong đó 14% người chăm sóc có thái độ tiêu cực đối với bệnh nhân TTPL,

17% có thái độ tích cực và 69% người chăm sóc có thái độ trung lập Có một số yếu tố

tác động đến thái độ trên như: Học vấn; nơi sống; hình thức chăm sóc; trải nghiệm chăm

sóc; số năm chăm sóc và nhu cầu thỏa mãn các chức năng của người chăm sóc.

Kết luận: Người chăm sóc đa phần có thái độ trung lập đối với bệnh nhân tâm thần

phân liệt, qua đó cho thấy người chăm sóc đã có cái nhìn “thoáng” hơn đối với bệnh

nhân tâm thần phân liệt khi chăm sóc tại nhà.

Từ khóa: Thái độ, người chăm sóc, bệnh nhân, tâm thần phân liệt.

ABSTRACT Attitudes of caregivers on home care of patient with schizophrenia

Objective: This study aimed to investigate the attitudes of caregivers of patient with

schizophrenia in home setting and the related factors which affect to their attitudes.

Methods: The study was carried out on 100 the caregivers on home care of patient

with schizophrenia Questionnaire method was used to collect quantitative and

qualita-tive data by depth-interview and observation method The collected data were analyzed

by software SPSS Statistical Software.

Results: The results showed that most of caregivers had neutral attitudes, in that 14%

of primary caregivers has negative attitudes to the schizophrenic patient, 17% had

posi-tive attitudes and 69% had neutral attitudes There are a number of factors impact on

attitudes: Education level; habitat; forms of care; experience in care; number of year

care and satisfy the demand of caregiver.

Conclusions: Most of caregivers had neutral attitudes indicated that they had a

“open” view to the patient with schizophrenia in home care setting.

Keywords: attitude, caregiver, patient, schizophrenia, home care setting.

Lê Hoàng Nhân*

* Bệnh viện tâm thần Đồng Tháp

1 Đặt vấn đề

Tâm thần phân liệt (TTPL) là bệnh loạn thần

nặng chưa rõ nguyên nhân, có khuynh hướng

tiến triển mãn tính, dần dần gây sa sút các mặt

hoạt động tâm thần làm cho người bệnh không

thể hoà nhập với cuộc sống gia đình cũng như xã

hội Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh

TTPL chiếm tỷ lệ 0,7-1% dân số và ước tính toàn

cầu có ít nhất 26 triệu người đang sống chung

với TTPL năm 2014 [23, tr.4] Đảng và nhà nước

ta cũng đã có nhiều chính sách liên quan đến vấn

đề chăm sóc cho người bệnh tâm thần như: Nghị định số 136/2013/NĐ-CP của Chính phủ, Thông

tư 115/2012/TTLT-BTC-BLDTBXH, trong đó Quyết định số 1215/QĐ-TTG năm 2011 của Thủ tướng Chính phủ đã nhấn mạnh tầm quan trọng của gia đình trong vấn đề chăm sóc và phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần Chủ đề của ngày Sức khỏe Tâm thần thế giới năm nay (10/10/2014) được Liên đoàn Sức khỏe Tâm thần

Thế giới chọn là “Sống chung với tâm thần phân

liệt” [24], trong đó nhấn mạnh đến vai trò của

việc chăm sóc bệnh nhân TTPL tại nhà Nhưng

trên thực tế người nhà thường đưa bệnh nhân đi

“thầy cúng” để trị trước khi đưa đến bệnh viện,

hoặc sợ ảnh hưởng đến danh tiếng của gia đình

nên che giấu, nhốt người bệnh lại Bên cạnh đó là

thái độ chán nản, bỏ mặc, hắt hủi, những điều đó

đã làm cản trở quá trình chăm sóc và điều trị cho

người bệnh, vì thế để việc chăm sóc tại nhà đạt

hiệu quả tốt thì thái độ là một trong những yếu

tố quan trọng cần được quan tâm Trong những

năm gần đây, thái độ được nhiều nhà nghiên cứu

trong và ngoài nước quan tâm trên các chuyên

ngành và đối tượng khác nhau như: tâm lý học, y

tế công cộng, xã hội học, giáo dục học, tuy nhiên

tại Việt Nam hiện nay chúng tôi vẫn chưa tìm

thấy có một nghiên cứu nào về thái độ của người

chăm sóc đối với người bệnh TTPL đang điều trị

tại nhà dưới góc độ tâm lý học Từ những lý do

trên, trước những đòi hỏi của thực tiễn, chúng tôi

nghiên cứu đề tài Thái độ của người chăm sóc

đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt đang điều

trị tại nhà là rất cần thiết

Mục đích nghiên cứu: Tìm hiểu thái độ của

người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân

liệt đang điều trị tại nhà và những yếu tố tác động

đến thái độ của họ Trên cơ sở đó, đề xuất một

số biện pháp nhằm giảm thiểu một số biểu hiện

thái độ tiêu cực của người chăm sóc đối với bệnh

nhân tâm thần phân liệt đang điều trị tại nhà

2 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu: Mức độ và các

mặt biểu hiện thái độ của người chăm sóc đối

với bệnh nhân tâm thần phân liệt đang điều trị

tại nhà

2.2 Khách thể nghiên cứu: Khách thể

nghiên cứu chính: 100 người chăm sóc cho người bệnh tâm thần phân liệt tại nhà

2.3 Phương pháp nghiên cứu 2.3.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận:

Tổng quan những nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước về vấn đề liên quan đến thái

độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân TTPL Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận cơ bản Xác định biểu hiện, mức độ, tiêu chí đo và yếu tố tác động đến thái độ được nghiên cứu

2.3.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Thiết kế nghiên cứu: Xây dựng công cụ nghiên

cứu: thiết kế bảng hỏi, bảng câu hỏi phỏng vấn sâu, bảng định hướng dành cho quan sát; Điều tra thử và phân tích độ tin cậy của thang đo; Điều tra chính thức thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt đang điều trị tại nhà, các yếu tố ảnh hưởng đến thái độ; Sử dụng phần mềm Excel 2007 và SPSS 20.0 để phân tích

và xử lý số liệu để kiểm nghiệm các giả thuyết

Tiêu chí đánh giá: Thái độ của người chăm

sóc đối với bệnh nhân TTPL được đánh giá theo mức độ biểu hiện của các mặt nhận thức, xúc cảm và hành vi bằng cách tính điểm trung bình của các mặt biểu hiện thái độ ± một độ lệch chuẩn (ĐTB ± 1 Std deviation) Từ đó chúng tôi chia mức độ của thái độ như sau: Có thái độ tiêu cực: nằm trong khoảng < ĐTB – 1 ĐLC; Có thái

độ trung lập: trong khoảng ĐTB ± 1 ĐLC; Có thái độ tích cực: nằm trong khoảng > ĐTB +1 ĐLC

3 Kết quả nghiên cứu 3.1 Thực trạng thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt đang điều trị tại nhà

(<ĐTB-ĐLC) (<ĐTB±ĐLC)Trung lập (>ĐTB+ĐLC)Tích cực

1

2

3

Nhận thức Xúc cảm Hành vi

Chung

2,02 2,71 2,27

2,33

0,36 0,18 0,10

0,15

16 20 22

14

65 69 68

69

19 11 10

17 Bảng 3.1 Thái độ chung của người chăm sóc đối với bệnh nhân TTPL

đang điều trị tại nhà (tính theo %)

Kết quả thu được ở bảng 3.1 cho thấy điểm

trung bình thái độ của người chăm sóc là 2,33 xếp

ở mức trung lập; những người chăm sóc có thái

độ tiêu cực đối với bệnh nhân TTPL chiếm 14%

; 17% có thái độ tích cực và 69% người chăm sóc

có thái độ trung lập với bệnh nhân, mặc dầu tỷ lệ

thái độ tiêu cực của công trình chúng tôi (14%)

chênh lệnh khá nhiều so với những nghiên cứu

khác, đơn cử như nghiên cứu của Economou M

có tỷ lệ thái độ tiêu cực đến 60,5% [35] Tuy

nhiên, chúng tôi cho rằng kết quả trên là phù hợp

với thực tế ở địa phương, lý giải vì sao đa số

người chăm sóc có thái độ trung lập chúng tôi

thấy trong nghiên cứu này đa số là cha mẹ, anh

chị em ruột và không có ai là người được thuê

mướn về chăm sóc, vì thế giữa khách thể nghiên

cứu và bệnh nhân TTPL có mối quan hệ đặc biệt

hơn so với những nghiên cứu khác và đồng thời

82% khách thể sống ở vùng nông thôn miền Tây

Nam Bộ, vì thế sự kết hợp giữa văn hóa truyền

thống gia đình người Việt và những đặc điểm

tâm lí đáng quý của người miền Tây chất phác,

hào sảng, trọng tình thân gia đình “một giọt máu

đào hơn ao nước lã” thì dù cho con em mình

(bệnh nhân TTPL) bị tâm thần đi nữa vẫn không

đành lòng ghét bỏ được Thiết nghĩ từ những lẽ

đó người chăm sóc đã hình thành thái độ trung

lập “bỏ thì thương, vương thì tội” đối với người

bệnh Đồng thời nghiên cứu của Maluo Magaru

(2012) cũng cho thấy 52,5% người chăm sóc đã

chấp nhận bệnh nhân TTPL là một phần của gia

đình mình [39] Cũng cố thêm cho điều này xin

trích dẫn chia sẻ của một người chăm sóc là mẹ

của bệnh nhân bà PTC, 54 tuổi nói rằng: “nó

cũng đâu có muốn bị bệnh này đâu, dù sao nó

cũng là con mình, thương nó còn không hết, sao

bỏ nó được, với lại trời kêu ai nấy dạ chú ơi”.

Khi xem xét điểm trung bình của từng mặt biểu hiện thái độ (biểu đồ 3.1) chúng tôi thấy có

sự chênh lệch điểm trung bình giữa 3 mặt, khi

so sánh ĐTB của từng mặt với ĐTB chung cho thấy biểu hiện của mặt xúc cảm có điểm trung bình cao nhất (ĐTB=2,71) xếp ở mức tích cực,

kế đến là mặt hành vi (ĐTB=2,27) xếp ở mức trung lập và xếp ở mức tiêu cực là biểu hiện mặt nhận thức (ĐTB=2,02) Qua đó cho thấy người chăm sóc đã có xúc cảm tích cực với bệnh nhân mặc dù nhận thức còn hạn chế và hành vi còn chưa phù hợp lắm, kết quả nghiên cứu định tính

cũng cho thấy người chăm sóc đã dành nhiều tình cảm cho bệnh nhân “dù sao nó cũng là con mình, thương nó còn không hết, sao bỏ nó được”

và chấp nhận như là một điều không thể chối bỏ

được “nó cũng đâu có muốn bị bệnh này đâu”, nhưng nhận thức vẫn còn hạn chế “khùng cũng

là phần số của nó” hay “trời kêu ai nấy dạ”

Khi đến nhà trực tiếp quan sát, chúng tôi vẫn ghi nhận người chăm sóc vẫn để bệnh nhân hút thuốc lá, và chưa dọn dẹp những vật cứng, sắc nhọn như phụ tùng, vật dụng sửa xe, dao, kéo… Tóm lại mặc dầu người chăm sóc đã gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình chăm sóc, tuy nhiên họ vẫn dành khá nhiều tình cảm vì dù sao

đó cũng là người thân của mình, và họ chọn giữ một thái độ trung lập để có nghị lực hơn trong cuộc đồng hành cùng với bệnh nhân TTPL chống lại căn bệnh mãn tính này

3.2 Thực trạng thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt đang điều trị tại nhà biểu hiện qua ba mặt

3.2.1 Mặt nhận thức của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt

Biểu hiện mặt nhận thức có 4 nhóm tiêu chí, nhóm nào có điểm trung bình càng thấp thì biểu hiện nhận thức càng tiêu cực (bảng 3.2), xét theo

thứ bậc nhóm tiêu chí “những quyền con người của bệnh nhân TTPL” có điểm trung bình thấp

nhất (ĐTB= 1,89) cho thấy người chăm sóc có nhận thức chưa đúng về quyền con người của bệnh nhân, đáng quan tâm là trong nhóm tiêu chí này có vấn đề “làm chứng minh nhân dân và thẻ bảo hiểm y tế cho người bệnh tâm thần”có điểm trung bình thấp nhất (1,76), bệnh TTPL

là một bệnh mãn tính, cần điều trị lâu dài, hơn

Biểu đồ 3.1 Điểm trung bình các mặt biểu hiện

thái độ của người CS đối với BN TTPL

nữa đa số những gia đình có người bệnh đều

gặp khó khăn về kinh tế, nếu có BHYT sẽ đỡ

tốn kém chi phí điều trị rất nhiều, tuy nhiên

khi mua bảo hiểm cho người bệnh thì phải có

CMND, theo số liệu được báo Phụ nữ thống kê

vào tháng 6/2014 tại Bệnh viện Tâm thần Đồng

Tháp cho thấy trong 87 bệnh nhân TTPL đang

điều trị đã có đến 11 người không có CMND/thẻ

bảo hiểm Theo Thông tư số 04/1999/TT-BCA

ngày 19/4/1999 bệnh nhân tâm thần thuộc đối

tượng tạm thời chưa được cấp chứ không phải

là không được cấp, thế nhưng người chăm sóc

khi đi làm một lần, hai lần không được thì bỏ

luôn không làm nữa Chính điều đó lại gây rất

nhiều khó khăn về quyền lợi, chế độ, tài chính

cho người bệnh và gia đình khi đi khám chữa

bệnh Cũng trong nhóm này có một nhận định

cũng có điểm trung bình tương đối thấp (1,81)

đó là việc “tôn trọng và đảm bảo nhân quyền cho

người bệnh”, chúng tôi thấy phần người dân nói

chung và người chăm sóc nói riêng thường nghĩ

rằng bệnh nhân tâm thần là người mất năng lực

hành vi dân sự, không biết gì, không bênh vực

nếu có ai đó xúc phạm đến bệnh nhân, hoặc đôi

khi có những lời lẽ không hay đối với bệnh nhân,

vì người chăm sóc không nhận thức được dù bị

bệnh tâm thần nhưng họ không bị mất đi quyền

con người, nhân quyền là quyền tự nhiên của con

người và không bị tước bỏ bởi bất cứ ai và bất cứ

chính thể nào, theo Chương II Quyền con người

trong Hiến pháp của nước Cộng hòa Xã hội Chủ

nghĩa Việt Nam năm 2013 mà cụ thể là khoản 2

Điều 16 “Không ai bị phân biệt đối xử trong đời

sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội”

và điều 20 nêu rõ “Mọi người có quyền bất khả

xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về

sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; không bị tra

tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình

thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm”, thế cho nên dù là bệnh nhân tâm thần thì chúng ta cũng phải đảm bảo cho họ được như hiến pháp quy định, nhất là những người chăm sóc cho bệnh nhân lại càng phải nhận thức được điều này: phải đảm bảo nhân quyền cho người bệnh mà trước hết là cho người bệnh được tôn trọng, được đối

xử công bằng, được chăm sóc tại nhà, được phục hồi chức năng để tái hòa nhập xã hội

Nhóm tiêu chí “những kiến thức cơ bản trong chăm sóc người bệnh TTPL” cũng có

điểm trung bình khá thấp (ĐTB= 2,03) do trong nghiên cứu của chúng tôi đa số người chăm sóc

có trình độ học vấn thấp (42% cấp 1, 39% cấp 2) vì thế kiến thức của người chăm sóc về bệnh TTPL chưa cao, kiến thức mà người chăm sóc có được chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và trao đổi giữa những người nuôi bệnh với nhau cho nên

họ khó phát hiện sớm được những triệu chứng tái phát bệnh,chưa biết cách ứng phó đúng khi bệnh nhân lên cơn kích động như khi bệnh nhân lên cơn thì chỉ biết trói lại và chở vào bệnh viện, một số người còn hay than vãn, tức giận, chửi mắng, la hét bệnh nhân Điều dưỡng LTTĐ 29

tuổi cũng cho biết thêm “người nhà hiện nay phần lớn không đủ kiến thức do không có người

tư vấn, hướng dẫn, tuyên truyền chưa mang lại hiệu quả, còn mang tính hình thức,thiết nghĩ cái

mà người nhà cần những thông tin chuyên môn

từ nhân viên y tế”, chúng tôi sẽ lưu tâm đến điều

này và có một số đề xuất ở phần sau

Bên cạnh đó người chăm sóc cũng có những

“quan niệm về bệnh nhân TTPL” chưa đúng

(ĐTB= 2,04), một bộ phận người chăm sóc vẫn còn quan niệm bệnh tâm thần phân liệt là

do một thế lực nào đó gây ra, việc đưa đi thầy cúng, thầy pháp để trị trước cũng không sao, bà

1

2

3

4

Những quan niệm của người chăm sóc về bệnh nhân TTPL

Những nhận thức chưa đúng, buộc tội bệnh nhân TTPL

Những quyền con người của bệnh nhân TTPL

Những kiến thức cơ bản trong chăm sóc người bệnh TTPL

Điểm trung bình chung mặt nhận thức

2,04 2,12 1,89 2,03

2,02

0,60 0,75 0,57 0,37

0,36

3 4 1 2

Bảng 3.2 Biểu hiện mặt nhận thức của người chăm sóc đối với bệnh nhân TTPL

LTM 58 tuổi chia sẻ “tui chưa thấy ma quỷ bao

giờ, nhưng mấy người hàng xóm nói coi chừng

con tui bị vong theo (vong hồn người chết

theo-NNC) nên tui đi thử, có bệnh thì vái tứ phương

chứ biết sao”

Có điểm trung bình cao nhất trong mặt nhận

thức là nhóm tiêu chí “nhận thức chưa đúng,

buộc tội bệnh nhân TTPL” (ĐTB= 2,12) cho

thấy người chăm sóc đã có nhận thức tương đối

đúng, và phần nào không còn buộc tội bệnh nhân

là vô dụng, là đồ bỏ đi như xưa, điều này thể

hiện qua nhận định khá tích cực (ĐTB= 2.23) là

người bệnh vẫn còn hữu ích cho gia đình và xã

hội, hiện nay nếu người bệnh đã ổn định cũng

có thể tham gia lao động, làm các việc trong nhà

chứ không còn thu rút, thụ động như ngày trước,

một số bệnh nhân còn phụ vợ chở rau bán, phụ

bán như trường hợp em của chị PXD 40 tuổi, chị

nói:“nuôi nó còn có lợi hơn thằng con tui nữa,

sáng nó phụ tui bưng hủ tiếu, rửa chén phà phà

(rửa chén nhanh nhẹn như người bình thường -

NNC) còn thằng con làm biếng nhớt thây” [phụ

lục phỏng vấn]

Tóm lại người chăm sóc có biểu hiện mặt nhận thức vẫn còn ở mức thấp như nhận thức chưa đầy đủ về những quyền con người của người bệnh, vẫn còn những quan niệm tâm linh trong chăm sóc, kiến thức về chăm sóc cho bệnh TTPL còn hạn chế do trình độ học vấn chưa cao, bên cạnh đó vẫn còn những nhận thức tương đối tích cực về sự hữu ích của người bệnh

3.2.2 Mặt xúc cảm của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt

Trong ba mặt biểu hiện của thái độ chúng tôi thấy điểm trung bình của mặt xúc cảm cao nhất (ĐTB= 2,71) ở mức tích cực so với điểm trung bình chung của thái độ, điều này cũng được chúng tôi tạm lý giải ở phần thái độ chung, tuy nhiên để hiểu rõ hơn nữa về biểu hiện của mặt này chúng tôi tiến hành đi vào từng nhóm biểu hiện của xúc cảm và nhận thấy nhóm những trạng thái cảm xúc khi chăm sóc cho người bệnh

có điểm trung bình cao nhất (ĐTB= 2,83) những xúc cảm lo lắng xếp thứ 2 (ĐTB= 2,73) và có điểm trung bình thấp nhất là những biểu hiện xúc cảm trong quá trình chăm sóc (ĐTB= 2,56)

bậc

1

2

3

4

Xúc cảm lo lắng trong quá trình chăm sóc bệnh nhân TTPL

Trạng thái cảm xúc của người chăm sóc khi CS cho bệnh nhân TTPL

Biểu hiện xúc cảm đối với chăm sóc bệnh nhân TTPL

Điểm trung bình chung mặt xúc cảm

2,73 2,83 2,56

2,27

0,45 0,48 0,72

0,10

2 3 1

Bảng 3.3 Biểu hiện mặt xúc cảm của người chăm sóc đối với bệnh nhân TTPL

Qua bảng 3.3 cho thấy nhóm tiêu chí biểu hiện

xúc cảm của người chăm sóc có điểm trung bình

thấp nhất (ĐTB= 2,56) Trong nhóm tiêu chí này

ĐTB của nhận định “cảm thấy mệt mỏi khi phải

chăm sóc cho người bệnh tâm thần phân liệt”

(ĐTB= 2,24) là thấp nhất, trên thực tế điều này

hoàn toàn có thể hiểu được vì khi chăm sóc cho

những người mắc các bệnh nội khoa bình thường

đã cảm thấy rất mệt mỏi, đằng này phải chăm sóc

cho người bệnh tâm thần, khả năng nhận thức và

hành vi đều hạn chế và đôi khi không kiểm soát

được thì sự mệt mỏi đó còn hơn gấp nhiều lần

cả về thể chất lẫn tinh thần, theo báo cáo của tổ

chức tâm thần thế giới “những người chăm sóc

thường xuyên cảm thấy nặng nề, căng thẳng, mệt

mỏi, một số trường hợp còn xuất hiện các triệu

chứng lo âu, trầm cảm” [24] Chính vì thế đôi khi trong quá trình chăm sóc họ thường hay “cáu gắt với bệnh nhân” (ĐTB= 2,38), “cảm thấy bực bội và không muốn nghe bệnh nhân TTPL nói chuyện” (ĐTB= 2,42),điều này cũng có thể hiểu được vì thực tế khi chăm sóc người bệnh tại nhà người chăm sóc đã rất vất vả trong việc hướng dẩn chỉ bảo bệnh nhân làm việc nhẹ trong nhà, nếu người bệnh cứ theo nói liên tục những điều rất vô lý hoặc những điều không liên quan thì người chăm sóc làm sao không cáu, sao muốn nghe,tuy nhiên đây vẫn là biểu hiện chưa tích cực của người chăm sóc

Nhóm xúc cảm lo lắng có điểm trung bình (ĐTB= 2,73) thấp thứ 2 trong 3 nhóm biểu hiện mặt xúc cảm.Trong nhóm này điều mà người

chăm sóc lo lắng nhất là “bị người bệnh tấn công

và gây nguy hiểm đến tính mạng bất cứ lúc nào”

(ĐTB= 2,40) do bệnh nhân lên cơn bất ngờ,

nhưng điều này cũng có thể hạn chế được nếu

người chăm sóc cho bệnh nhân uống thuốc đều

đặn đúng giờ và đừng cho bệnh nhân tự uống vì

bệnh nhân sẽ giấu thuốc Điều thứ hai mà họ vẫn

canh cánh trong lòng không yên khi phải chăm

sóc suốt đời cho bệnh nhân Mẹ bệnh nhân cô

TTMT 60 tuổi chia sẻ: “tui có sống đời để lo cho

nó được đâu, lỡ mai mãn phần ai lo cho nó”, một

số người chăm sóc khác thì không biết bệnh của

con, của chồng mình có hết không, uống thuốc

hoài tiền đâu mà lo (2,62), tuy nhiên người chăm

sóc đã không lo khi chăm sóc lâu ngày sẽ bị bệnh

tâm thần, vì họ biết bệnh này không lây

Nhìn chung người chăm sóc có trạng thái

cảm xúc khá tích cực trong quá trình chăm sóc

(ĐTB= 2,83), sở dĩ người chăm sóc có trạng thái

cảm xúc tích cực như thế là vì đối với những

người chăm sóc trong nghiên cứu này dù người

thân của họ có bệnh tâm thần thì vẫn “thương

nó còn không hết, sao bỏ nó được” Bên cạnh

sự thương yêu đó người chăm sóc vẫn còn một

chút buồn Cô NTP 63 tuổi mẹ của bệnh nhân

nói“ buồn chứ sao không, nhìn thấy nó tui buồn,

con mình hồi nào tới giờ bình thường tự nhiên giờ nó phát lên bệnh vậy, nếu không giờ này nó

có vợ con đàng hoàng hết rồi”, với lời chia sẻ này chúng tôi chợt nhận ra rằng, các trạng thái cảm xúc của người chăm sóc không chỉ do người bệnhtrực tiếp gây ra như kích động hay gây nguy hiểm mà cũng có thể làdo chính người chăm sóc

đã dành quá nhiều tình cảm cho người bệnh Khi hỏi về cảm giác căng thẳng khi chăm sóc người bệnh Ông TVT 64 tuổi cha bệnh nhân cho biết:“có gì đâu căng thẳng, tui thấy cũng bình thường khi nó khỏe nó y như mình chỉ khi nó lên cơn mới thấy sợ”, các trạng thái cảm xúc khi chăm sóc cho người bệnh mang tính nhất thời, có thể thay đổi tùy vào nhiều tình huống khác nhau Tóm lại mặc dù điểm trung bình mặt xúc cảm của người chăm sóc cao nhất so với hai mặt còn lại, tuy nhiên khi đi sâu phân tích chúng tôi thấy người chăm sóc vẫn có những biểu hiện xúc cảm tiêu cực như cảm thấy mệt mỏi, một số thì cáu gắt, bực bội không muốn nói chuyện với bệnh nhân, lo lắng người bệnh sẽ tái phát và tấn công bất ngờ, hay cảm thấy buồn và lo về kinh tế gia đình sẽ ngày càng khó khăn

3.2.3 Mặt hành vi của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt

bậc

1

2

3

4

Những hành vi sẵn sàng giúp bệnh nhân trong các hoạt động hàng

ngày để tái hòa nhập

Những hành vi ứng xử phù hợp trong quá trình chăm sóc

Những hành vi ứng xử không phù hợp trong quá trình chăm sóc

Điểm trung bình chung mặt hành vi

2,70 2,18 1,94

2,27

0,31 0,13 0,27

0,10

1 2 3

Bảng 3.5 Biểu hiện mặt hành vi trong quá trình chăm sóc bệnh nhân TTPL

Kết quả cho thấy điểm trung bình chung biểu

hiện mặt hành vi là 2,27 ở mức trung lập so với

điểm trung bình chung thái độ Chúng tôi xem xét

biểu hiện mặt hành vi của thái độ trên các nhóm

biểu hiện hành vi như: giúp bệnh nhân trong

các hoạt động hàng ngày để tái hòa nhập xã hội,

hành vi ứng xử phù hợp và hành vi ứng xử không

phù hợp trong quá trình chăm sóc cho bệnh nhân

tâm thần phân liệt Trong các nhóm tiêu chí,

nhóm các hành vi giúp đỡ bệnh nhân trong các

hoạt động hàng ngày có điểm trung bình cao

nhất 2,70 cụ thể là người chăm sóc đã biết trò chuyện với bệnh nhân hàng ngày, cho bệnh nhân xem tivi, đọc sách báo, tạo cho bệnh nhân những thói quen hàng ngày để bệnh nhân có thể tập làm theo, điều này khá quan trọng trong việc phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần, hơn thế nữa nhóm điểm trung bình của các hành vi ứng

xử phù hợp với bệnh nhân (ĐTB= 2,18) cũng cao hơn so với những hành vi không phù hợp (ĐTB= 2,18), người chăm sóc đã giúp bệnh nhân vệ sinh hàng ngày, cho người bệnh uống thuốc đúng giờ

và kiểm tra việc giấu thuốc của bệnh nhân, khi

bệnh nhân tái phát đưa ngay vào bệnh viện, tạo

công việc nhẹ nhàng cho bệnh nhân làm như rửa

chén, quét nhà, khen ngợi bệnh nhân nếu bệnh

nhân làm được những công việc đơn giản Tuy

nhiên bên cạnh đó một số người chăm sóc còn

để bệnh nhân hút thuốc (ĐTB= 1,54) hay chưa

dọn dẹp các vật sắc nhọn khỏi bệnh nhân (ĐTB=

1,06), để rõ hơn thực trạng vì sao người chăm

sóc vẫn chưa sẵn sàng ngăn cản người bệnh hút

thuốc chúng tôi sử dụng kết quả định tính để lý

giải điều này Người chăm sóc NTP, 63 tuổi cho

biết: “tui biết là cho nó hút thuốc là nó lâu hết

bệnh, nhưng mà không cho nó hút là nó quậy

lên chịu không nổi, nên kệ” Điều đó chúng tôi

không mấy ngạc nhiên vì tại cơ quan công tác và

tham quan một số bệnh viện tâm thần tỉnh bạn

chúng tôi vẫn bắt gặp bệnh nhân xin tiền để lén

mua thuốc lá, một số thân nhân bệnh nhân còn

giấu thuốc lá đem vào mặc dầu nhân viên y tế

đã nhắc nhở nhiều lần Bên cạnh đó khi đi quan

sát thực tế chúng tôi cũng thấy người chăm sóc

vẫn có hành vi không phù hợp như vẫn để bệnh

nhân tiếp xúc với những vật cứng, sắc nhọn như

phụ tùng, vật dụng sửa xe, dao, kéo; đáng quan

ngại hơn là người chăm sóc thậm chí kêu bệnh

nhân lấy dùm vật dụng sửa xe khi đang bận, kêu

lấy bình thủy rót châm trà, khi được hỏi thì anh

ĐVL 26 tuổi người chăm sóc cho biết “trời đất

không lẽ bây giờ tui sửa xe mà kêu tui giấu hết

đồ nghề rồi mỗi lần sửa chạy đi kiếm sao” Tiếp

theo những hành vi không phù hợp đó chúng tôi thấy người chăm sóc còn tranh cãi với bệnh nhân (ĐTB= 1,09) hoặc la hét, than vãn, kể khổ trước mặt bệnh nhân (ĐTB= 1,37), hoặc vì làm kinh

tế hay bận rộn mà bỏ mặc không quan tâm đến bệnh nhân (ĐTB= 1,52)

Tóm lại người chăm sóc cũng đã có những biểu hiện mặt hành vi tương đối phù hợp khi chăm sóc tuy nhiên cũng còn 1 số trường hợp

có những ứng xử chưa phù hợp do nhiều yếu tố trong đó có do tâm linh, do thực tế tình trạng của người bệnh và hoàn cảnh của từng gia đình nên

họ có cách biểu hiện hành vi cũng khác nhau, nhưng xét tổng thể thì người chăm sóc đã có những biểu hiện hành vi tương đối phù hợp với người bệnh

3.2.4 Tương quan giữa các mặt biểu hiện thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt

Khi xem xét hệ số tương quan giữa ba mặt biểu hiện của thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt ở bảng 3.2 chúng tôi thấy không có mối tương quan giữa mặt nhận thức và mặt hành vi Tuy nhiên hai mặt nhân thức

và mặt hành vi đều có tương quan tỷ lệ thuận có

ý nghĩa thống kê với mặt xúc cảm

STT Nhóm những vấn đề hành vi Nhận thức Xúc cảm Hành vi

1 2 3

Nhận thức Xúc cảm Hành vi

1 0,260** 0,260**1

0,228* 0,228*1

Bảng 3.6 Tương quan giữa các mặt biểu hiện thái độ của người chăm sóc

đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt

Cụ thể hệ số tương quan giữa cặp biến số

nhận thức và xúc cảm r=0,260** cho biết hai

mặt này có sự tương quan nhưng vẫn ở mức vừa

phải Điều này có thể lý giải nếu điểm trung bình

mặt nhận thức của người chăm sóc cho bệnh

nhân TTPL thay đổi thì điểm trung bình mặt xúc

cảm của họ cũng thay đổi tương ứng, hoặc cùng

tăng hoặc cùng giảm Tương tự như vậy hệ số

tương quan giữa cặp biến số giữa mặt xúc cảm

với mặt hành vi r=0,228* vẫn có sự tương quan ở

mức tương đối thấp, và thấp hơn so với cặp biến

số mặt nhận thức và mặt xúc cảm Cho thấy nếu điểm trung bình mặt xúc cảm của người chăm sóc cho bệnh nhân TTPL thay đổi thì điểm trung bình mặt hành vi của họ cũng thay đổi tương ứng Trong nghiên cứu này chúng tôi không thấy có

sự tương quan giữa mặt nhận thức và mặt hành

vi, giải thích điều này chúng tôi cho rằng mối quan hệ giữa các mặt biểu hiện của thái độ khá phức tạp, chịu tác động từ nhiều yếu tố Nhận

Ghi chú: Các ô trống thể hiện không có sự tương quan; * khi p<0,05; **khi p<0,01

thức tốt đôi khi không đồng nghĩa với việc sẽ có

biểu hiện hành vi tích cực

4 Kết luận và kiến nghị

Kết luận

Đa số người chăm sóc đã có cái nhìn “thoáng”

hơn đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt khi

chăm sóc tại nhà cụ thể 14% người chăm sóc có

thái độ tiêu cực đối với bệnh nhân TTPL, 17% có

thái độ tích cực và 69% người chăm sóc có thái

độ trung lập Trong ba mặt biểu hiện đó điểm

trung bình của mặt cảm xúc là cao nhất và có

tương quan có ý nghĩa thống kê với hai mặt nhận

thức và hành vi Có nhiều yếu tố tác động đến

thái độ của người chăm sóc như học vấn, trãi

nghiệm chăm sóc, hình thức chăm sóc và nhu

cầu của người chăm sóc, trong đó nhu cầu của

người chăm sóc có tác động nhiều nhất

Kiến nghị

Thứ nhất: đẩy mạnh công tác tryền thông để

nâng cao nhận thức cho người chăm sóc về bệnh

tâm thần phân liệt vì hiện nay các tuyên truyền của chúng ta chưa mang lại hiệu quả, còn mang tính hình thức Tuyên truyền muốn thu hút và có dấu ấn sâu đậm cần phải đầu tư về nhân lực và kinh tế để có những chiến lược tiếp cận, tuyên truyền, giúp đỡ, chăm sóc sớm cho người bệnh tâm thần, nhất là những bệnh nhân mới mắc còn khả năng hồi phục cao

Thứ hai: là nhân viên y tế cần cung cấp thông

tin và kiến thức về bệnh cho người nhà, nâng

đỡ và động viên tinh thần cho người chăm sóc

để người chăm sóc xem bệnh nhân như những người bệnh khác, không khinh thường, xa lánh người bệnh

Thứ ba: các cấp chính quyền và Nhà nước

cần đưa ra những chính sách, những dự án hỗ trợ giúp đỡ cho người bệnh tâm thần nhất là chính sách dành cho bệnh nhân và người chăm sóc tại nhà, các dự án hỗ trợ cho nhân viên y tế ngành tâm thần để chương trình tâm thần cộng đồng ngày càng phát triển

TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt

[1] Lâm Xuân Điền, Lâm Hiếu Minh (2011), Sức khỏe tâm thần, Trường Đại học Văn Hiến, Tài

liệu lưu hành nội bộ

[2] Vũ Dũng (2004), “Thái độ và hành vi của người dân đối với môi trường”, Tạp chí Tâm lý học,

Số 2/2004, tr.12-16

[3] Phạm Minh Hạc (chủ biên, 1997), Tâm lý học, NXB Giáo dục, Hà Nội.

[4] Đỗ Thị Thanh Hà (2013), Thái độ kì thị của cộng đồng dân cư đối với người nhiễm HIV/AIDS,

Luận án Tiến sĩ Tâm lý học, Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam

[5] Đinh Quốc Khánh, Trần Hữu Bình, Nguyễn Thanh Hương (2011), “Kiến thức - thái độ - thực hành của người chăm sóc chính người bệnh tâm thần phân liệt tại nhà và một số yếu tố liên quan

ở huyện Bình Xuyên,Vĩnh Phúc, năm 2010”, Tạp chí Y tế Công Cộng, số 21, 10-2011.

[6] Huỳnh Văn Sơn, Lê Thị Hân (chủ biên, 2013), Giáo trình Tâm lý học đại cương, NXB Đại học

Sư phạm TP.HCM, TP.HCM

[7] Ngô Ngọc Tản, Nguyễn Văn Ngân, Nguyễn Sinh Phúc (2007), Tâm thần học và Tâm lý Y học,

NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội

[8] Dương Thiệu Tống (2005), Phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục tâm lý, NXB Khoa học

Xã hội, TP.HCM

[9] Nguyễn Minh Tuấn (2004), Các rối loạn tâm thần: Chẩn đoán & điều trị, NXB Y học, Hà Nội.

[10] Đào Trần Thái và cộng sự (2005), Tâm thần học, NXB Y học, TP.HCM.

[11] Nguyễn Văn Thọ (2011), Giáo trình Tâm lý bệnh học, Trường Đại học Văn Hiến, Tài liệu lưu

hành nội bộ

Tiếng Anh

[12] Allport, G.W, Attitudes In C.Murchison (Ed.) (1935), A Handbook of Social Psychology,

Worcester, Mass.: Clark University Press

[13] Aronson, E., Willson, T.D, Akert, R.M (1999), Social Psychology, Longman.

[14] Argyriou, Andreas A (2011): “Quality of Life and Emotional Burden of Primary Caregivers:

A Case-control Study of Multiple Sclerosis Patients in Greece”, Quality of Life Research 20.10 p1663-1668

[15] Economou M, Richardson C, Gramandani C, Stalikas A, Stefanis C (2009), “Knowledge about

schizophrenia and attitudes towards people with schizophrenia in Greece”, International

Jour-nal of Social Psychiatry, 2009 Jul; 55(4): p361-71.

[16] Fillmore, H Sanford (1965), Psychology: A Scientific Study of Man, Wadsworth Publishing

Company

[17] Kee-Lee Chou, Ki-Yan Mak, Po-Kin Chung, David Chan, Kimmy Ho (1996), “Attitudes

To-wards Mental Patients in Hong Kong”, International Journal of Social Psychiatry 42: p213-219.

[18] M Shinde, A Desai, S Pawar (2012), “Knowledge, Attitudes and Practices among Caregivers

of Patients with Schizophrenia in Western Maharashtra”, International Journal of Science and

Research Volume 3 Issue 5, May

[19] Magaru M (2012), “Knowledge, Attitudes And Practices Of Caregivers of Patients With

Schizophrenia In Port Moresby, Papua New Guinea”, Pacific Journal of Medical Sciences:

Vol.10, No.1, June 2012

[20] Markku Ojanen (1992), “Attitudes Towards Mental Patients”, International Journal of Social

Psychiatry 38: p120-130.

[21] Nazan Aydin(2003), “Attitudes of Hospital Staff Toward Mentally Ill Patients in a Teaching

Hospital, Turkey”, International Journal of Social Psychiatry, March 2003 49: p17-26.

[22] Oskamp S, Attitudes and Opinions, Prentice-Hall, INC Englewood Cliffs, New Jersey 07632, 1997

[23] World Federation for Mental Health (2014), Caregiving and Mental Illness, Occoquan, VA

22125 USA

[24] World Federation for Mental Health (2014), Living with Schizophrenia, Occoquan, VA 22125 USA