Bài viết đưa ra cách thức thiết kế hệ thống câu hỏi nhằm phát triển khả năng cảm thụ thơ ca cho học sinh tiểu học, được cụ thể hóa bằng thiết kế hệ thống câu hỏi ở một giờ học Tập đọc lớp 3: “Mẹ vắng nhà ngày bão” của tác giả Đặng Hiển.
Trang 1XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CẢM THỤ VĂN HỌC CHO HỌC SINH TIỂU HỌC
Ở GIỜ TẬP ĐỌC LỚP 3 “MẸ VẮNG NHÀ NGÀY BÃO”
CỦA TÁC GIẢ ĐẶNG HIỂN
HOÀNG THÚY HÀ (*)
TÓM TẮT
Bài báo đưa ra cách thức thiết kế hệ thống câu hỏi nhằm phát triển khả năng cảm thụ thơ ca cho học sinh tiểu học, được cụ thể hóa bằng thiết kế hệ thống câu hỏi ở một giờ học Tập đọc lớp 3: “Mẹ vắng nhà ngày bão” của tác giả Đặng Hiển Đây là một giải pháp nhằm khắc phục tình trạng thờ ơ với tiếng Việt và văn chương, để rồi rỗng văn từ trong nền tảng đang diễn ra hiện nay
Từ khóa: khả năng cảm thụ, thơ ca, văn chương, học sinh tiểu học
ABSTRACT
The paper presents a system of questions to develop the elementary student capacity of being sensitive to the interesting of literature, specified by the one- period system of
questions designed for grade 3 on reading lesson: “Mother away from home on a storm
day” by Dang Hien It is a solution to the negative attitude of elementary students to current Vietnamese literature syllabus in schools
Keywords: …to be sensitive to, poetry, literary, elementary students
1 ĐẶT VẤN ĐỀ (*)
Hiện nay, điểm hạn chế nhất của cách
dạy tích hợp văn qua tiếng đang diễn ra
trong các giờ lên lớp dạy học tập đọc ở tiểu
học là đại đa số giáo viên chỉ chú trọng
dành phần lớn thời gian cho thao tác luyện
đọc Giáo viên chỉ hướng dẫn đọc khơi
khơi cho đúng theo quy trình, sau đó cô trò
đọc đi đọc lại nhiều lần; phần tìm hiểu bài
diễn ra nhanh chóng bằng cách trả trả lời
mấy câu hỏi trong sách giáo khoa, cuối
cùng là mục tổng kết giáo viên giáo viên áp
đặt giá trị nội dung và nghệ thuật dựa theo
hướng dẫn của tài liệu, yêu cầu học sinh
nhắc lại và phải ghi nhớ
Đại học Sài Gòn
Cách dạy này dẫn đến hệ quả của một giờ dạy học văn là cả giáo viên và học sinh mới chỉ đạt đến mức độ đọc trôi chảy một bài thơ bài văn (vì một bài thơ vui với một câu chuyện buồn đều đọc với một giọng điệu, một sắc thái như nhau) và học thuộc
“vẹt” nó (đọc đi đọc lại nhiều lần rồi thuộc như con vẹt), chứ chưa đạt đến trình độ đọc diễn cảm và thuộc lòng đúng như mục đích, yêu cầu của phân môn Đấy chính là một nguyên nhân quan trọng làm cho học sinh tiểu học thờ ơ với tiếng mẹ đẻ và văn chương, để rồi rỗng văn từ trong nền tảng
Để phát triển năng cảm thụ thơ ca cho học sinh tiểu học trong một giờ học Tập đọc cụ thể, bên cạnh cách vào bài, giới thiệu chung đã được nhiều tác giả đề cập,
Trang 2theo chúng tôi, hệ thống câu hỏi gợi ý,
hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài cần phải
chú trọng hàng đầu
Vì vậy ở bài viết này, chúng tôi xin đề
cập đến vấn đề thiết kế hệ thống câu hỏi để
phát triển năng cảm thụ thơ ca cho học sinh
tiểu học, cụ thể ở giờ dạy học Tập đọc lớp
3: “Mẹ vắng nhà ngày bão” của Đặng Hiển
2 NỘI DUNG
2.1 Hệ thống câu hỏi gợi ý, hướng dẫn
học sinh tìm hiểu bài trong một giờ tập đọc
cụ thể ở tiểu học sẽ không chỉ là những câu
hỏi dành cho học tiếng, mà phải có những
câu hỏi cho học văn Những câu hỏi này
phải đề cập đến nội dung cơ bản của bài
đọc, phải là những câu hỏi “chìa khóa”
kích thích học sinh tò mò, hứng thú suy
nghĩ về tác phẩm Nếu các câu hỏi chuẩn bị
bài ở nhà được in trong sách giáo khoa sau
mỗi bài học chưa đáp ứng được yêu cầu
này, giáo viên cần phải “tái thiết kế” cho
phù hợp
Hệ thống câu hỏi có thể chia thành
những loại như sau: câu hỏi nhắc lại nội
dung (chi tiết, từ ngữ, hình ảnh…) quan
trọng; Câu hỏi gợi liên tưởng, tưởng tượng;
Câu hỏi về ý nghĩa hình tượng và tác phẩm
(loại câu hỏi này giúp học sinh hiểu được
chiều sâu văn bản); Câu hỏi bộc lộ cảm
xúc, ý nghĩ của học sinh với nhân vật và
tác phẩm; Câu hỏi yêu cầu học sinh xác
định kĩ thuật đọc tác phẩm (giọng đọc của
bài, của đoạn; nhịp điệu, ngắt giọng…) Có
cả yêu cầu học sinh phải học thuộc lòng
văn bản (nếu cần)
Bài “Mẹ vắng nhà ngày bão” của nhà
thơ Đặng Hiển, được đưa vào chương trình
tập đọc lớp 3 Yêu cầu về kiến thức và kĩ
năng tiếng Việt đối với học sinh lớp 3 là:
Đọc có ý thức hơn, lưu loát hơn, thể
hiện rõ hơn những phản ứng cảm xúc, tình
cảm (tập đọc trong vai nhân vật); tốc độ đọc
và đọc thầm tăng so với lớp 2; bước đầu biết đọc lướt để tìm ý chính của văn bản
Hiểu nghĩa từ trong văn cảnh, bước đầu hiểu được giá trị biểu đạt của từ, từ đó bước đầu có ý thức về vẻ đẹp của ngôn từ
và nghệ thuật sử dụng từ ngữ của tác giả Biết rõ hơn những đặc điểm phân biệt các thể loại văn học: thơ, văn xuôi, truyện
cổ tích; nhận biết rõ một số biện pháp tu từ: so sánh, nhân hóa,…; hiểu một số khái niệm: bố cục, cốt truyện, nhân vật, tác giả,
ý nghĩa,…
Thấy được mối liên hệ giữa các sự việc, tình tiết; nhận ra cốt truyện và tuyến nhân vật trong các bài có cốt truyện; biết so sánh một cách đơn giản đặc điểm tính cách
và hoạt động của các nhân vật trong cùng một tác phẩm hay với nhân vật của các tác phẩm khác; hiểu quan hệ của tác giả với các sự kiện, nhân vật, đánh giá đúng điều đọc được
Dựa trên hệ thống câu hỏi của giáo viên, biết tả, biết kể lại bằng một văn bản ngắn về nội dung bài học, về kết quả quan sát tranh, quan sát hiện thực, về những điều
đã học, đã nghe, đã cảm, bước đầu bộc lộ khả năng sáng tạo
Với bài tập đọc này, trong sách giáo khoa chỉ có bốn câu hỏi hướng dẫn học ở nhà như sau:
1 Ngày bão vắng mẹ, ba bố con vất
vả như thế nào?
2 Tìm những câu thơ cho thấy cả nhà luôn nghĩ tới nhau?
3 Tìm những hình ảnh nói lên niềm vui của cả nhà khi mẹ về?
4 Học thuộc lòng bài thơ
Nếu như giáo viên không mở rộng thêm hệ thống câu hỏi, được triển khai từ bốn câu hỏi trên, thì chắc chắn không thể gợi dẫn được cho học sinh đi vào đọc hiểu, cảm thụ thấm thía hết giá trị nghệ thuật, ý
Trang 3nghĩa sâu sắc của toàn bài thơ để từ đó các
em có thể truyền được cảm xúc mà mình
đã cảm thụ được ra bằng giọng đọc và các
em có thể thuộc lòng ngay được bài thơ tại
giờ học, ngay sau khi học xong bài thơ
2.2 Thiết kế hệ thống câu hỏi
Hệ thống câu hỏi thứ nhất:
Thời điểm mẹ vắng nhà có gì đặc biệt?
Em đã bao giờ chứng kiến cảnh bão tố chưa?
Khi nói đến bão tố có nghĩa là cuộc sống như
thế nào? Cảm nhận của em về bão tố như thế
nào? Bão tố đã ảnh hưởng đến cuộc sống ra
sao? Vai trò của mẹ trong gia đình như thế
nào? Khi trong gia đình có chuyện, thì người
quán xuyến mọi việc là ai?
Những câu hỏi này nhằm định hướng
để giúp học sinh tự hiểu và cảm nhận được
các giá trị và ý nghĩa sau:
Nhà thơ Đặng Hiển đã chọn một tình
huống khá đặc biệt: mẹ vắng nhà ngày bão
Mẹ vắng nhà đã là một thiếu thốn lại đúng
ngày bão thì sự thiếu hụt này càng tăng lên
gấp bội Trong gia đình Việt Nam, người
mẹ có một vị trí rất quan trọng Người phụ
nữ Việt Nam mang trong mình những đức
tính quý báu từ lâu đời, đó là: trung hậu,
đảm đang, thuỷ chung, yêu thương chồng
con hết mực, chăm lo cuộc sống hàng ngày
chu đáo
Hệ thống câu hỏi 2:
Tìm những câu thơ cho thấy cả nhà
luôn nghĩ tới nhau? Em hiểu và cảm nhận
được gì về tình cảnh và tâm trạng của ba
bố con khi mẹ đi vắng ngày bão? Nỗi lo
lắng của ba bố con dành cho mẹ, mẹ dành
cho ba bố con được nhà thơ diễn tả ra sao?
Ngày bão vắng mẹ, ba bố con vất vả như
thế nào? Những hình ảnh, lời thơ nào làm
cho em xúc động? Hãy nêu cảm nhận, cảm
xúc của em những lời thơ hình ảnh thơ đó
Theo em, các khổ thơ sau cần phải đọc
với giọng điệu như thế nào? Nhịp điệu,
ngắt giọng ra sao?…
Mấy ngày mẹ về quê
Là mấy ngày bão nổi Con đường mẹ đi về Cơn mưa dài chặn lối Hai chiếc giường ướt một
Ba bố con nằm chung Vẫn thấy trống phía trong Nằm ấm mà thao thức Nghĩ giờ này ở quê
Mẹ cũng không ngủ được Thương bố con vụng về Củi mùn thì lại ướt
Những câu hỏi này nhằm định hướng
để giúp học sinh tự hiểu và cảm nhận được các giá trị và ý nghĩa sau:
Bài thơ dung dị với lối kể chuyện tự
sự thật cảm động khi hiện lên hình ảnh:
"Hai chiếc giường ướt một - Ba bố con nằm chung"
Bây giờ, cuộc sống đã khá hơn nhưng cách đây vài chục năm trước ở thời điểm nhà thơ viết bài thơ này thì đời sống còn khá chật vật nhất là những khu tập thể công nhân viên chức Ba bố con nằm chung rất
ấm mà vẫn thấy thiếu một khoảng trống:
"Vẫn thấy trống phía trong - Nằm ấm mà thao thức" Tình yêu thương là thế, người này nghĩ về người kia có một linh giác nào
đó giao cảm nối họ với nhau: "Nghĩ giờ này ở quê - Mẹ cũng không ngủ được"."Cơn mưa dài" ở đầu bài không những dài về khoảng cách không gian mà
cả thời gian tâm trạng nữa
Ta hình dung ra hình ảnh người mẹ bồn chồn lòng như lửa đốt: "Thương bố con vụng về - Củi mùn thì lại ướt" Bây giờ chúng ta nấu bằng bếp ga, bếp điện; ngày
đó cuộc sống thiếu thốn phải nấu bằng củi
gỗ, mùn cưa - thứ nhiên liệu thô sơ này ướt đẫm thì khó mà nhen đỏ được Tác giả chọn chi tiết thật đắt, thật sống động nói về
Trang 4cái ăn, cái ngủ thiết thực của con người
làm bối cảnh để nổi bật lên tình thương yêu
gắn bó với nhau, nương tựa vào nhau vượt
lên những khó khăn vật chất
Đọc diễn cảm: giọng điệu trầm lắng, lo
âu, suy tư và thuộc lòng đoạn thơ trên
Hệ thống câu hỏi 3:
Những việc làm của ba bố con khi mẹ
vắng nhà ngày bão theo em có ý nghĩa như
thế nào? Những việc làm của chị, của em
của bố có làm em liên tưởng gì đến mối
quan hệ, ảnh hưởng của người mẹ khi mẹ ở
nhà không? Việc làm của người bố khi mẹ
vắng nhà tạo nên ấn tượng và cảm xúc như
thế nào?
Theo em, các khổ thơ giữa cần phải
đọc với giọng điệu như thế nào? Nhịp điệu,
ngắt giọng ra sao?…
Nhưng chị vẫn hái lá
Cho thỏ mẹ, thỏ con
Em thì chăn đàn ngan
Sáng lại chiều no bữa
Bố đội nón đi chợ
Mua cá về nấu chua
Những câu hỏi này nhằm định hướng
để giúp học sinh tự hiểu và cảm nhận được
các giá trị và ý nghĩa sau:
Bài thơ là một loạt ứng xử về các mối
quan hệ giữa: Bố và con, con và mẹ, vợ và
chồng giữa con người và thế giới và vật
nuôi thật ấm cúng Vắng mẹ, nhưng mẹ
vẫn phảng phất đâu đây trong mỗi việc làm
của con, của bố
Nhà thơ Đặng Hiển tiếp tục cái mạch
kể thật thà về chuyện chị hái lá cho thỏ, em
chăm đàn ngan và: "Bố đội nón đi chợ -
Mua cá về nấu chua" Bố đội nón hay bố
đang tập làm mẹ, học theo mẹ biết nấu cả
canh chua cho con - Một món ngon ẩm
thực rất quen thuộc ở nông thôn Hình ảnh
"Bố đội nón" thật ngồ ngộ thương thương
mà thẫm đẫm tình người
Đọc diễn cảm với giọng điệu khẩn trương, dứt khoát, rắn rỏi và thuộc lòng đoạn thơ trên
Hệ thống câu hỏi 4:
Em cảm nhận kết thúc của bài thơ như thế nào? Theo con các hình ảnh: cơn bão qua, “Bầu trời xanh trở lại, Mẹ về như nắng mới, Sáng ấm cả gian nhà” chuyển tải những ý nghĩa gì? Hình ảnh thơ:"Mẹ về như nắng mới - Sáng ấm cả gian nhà" gợi cho các con những cảm xúc gì?
Theo em, các khổ thơ cuối cần phải đọc với giọng điệu như thế nào? Nhịp điệu, ngắt giọng ra sao?…
Thế rồi cơn bão qua Bầu trời xanh trở lại
Mẹ về như nắng mới!
Sáng ấm cả gian nhà
Những câu hỏi này nhằm định hướng
để giúp học sinh tự hiểu và cảm nhận được các giá trị và ý nghĩa sau:
Khổ cuối bài thơ chuyển mạch, ảo hoá lung linh bừng sáng khi: "Thế rồi cơn bão qua - Bầu trời xanh trở lại" Đây là quy luật của tự nhiên, nhưng "Mẹ về như nắng mới
- Sáng ấm cả gian nhà" là sự đột biến của cảm xúc con người đẩy lên thành cảm giác Nắng có thể là ánh mặt trời nhưng cao hơn
là hơi ấm thương yêu toả ra từ lòng mẹ Đọc diễn cảm giọng mừng rỡ, vui tươi, ngập tràn hạnh phúc và thuộc lòng đoạn thơ cuối
Hệ thống câu hỏi tổng kết:
Theo em bài thơ cái hay cái đẹp của bài thơ là ở chỗ nào? Em hiểu được những
gì, cảm nhận được những gì sau khi học xong bài thơ? Bài thơ đã có những tác động như thế nào đối với chúng ta? Mẹ đối với chúng ta quan trọng như thế nào? Để
có một gia đình đầm ấm hạnh phúc thì các thành viên trong gia đình phải ra sao? Hãy đọc diễn cảm và thuộc lòng toàn
Trang 5bài thơ
Những câu hỏi này nhằm định hướng
để giúp học sinh tự hiểu và cảm nhận được
các giá trị và ý nghĩa sau:
Viết về mẹ là một đề tài quen thuộc dễ
có sự trùng lặp về cấu tứ Nhà thơ Đặng
Hiển đã dùng lối "đòn bẩy" để nâng hình
ảnh người mẹ lên qua bóng dáng, việc làm,
tình cảm của những người thân làm nên
một tứ thơ độc đáo Đây là một thành công
của tác giả góp vào trang thơ viết về mẹ
như thêm một nốt trầm sâu thẳm, một gam
màu sáng ấm, một bức tranh quê gần gũi
yêu thương và cảm động
Bài thơ thể hiện tình cảm gia đình đầm
ấm, mọi người luôn nghĩ đến nhau, hết
lòng thương yêu nhau
Hiểu và cảm sâu sắc vai trò của mẹ,
của một gia đình đầm ấm hạnh phúc, ý
thức được việc mình phải sống như thế nào
cho tốt …
Học sinh tự đọc diễn cảm và có thể
thuộc lòng bài thơ ngay tại lớp
3 KẾT LUẬN
Trên đây chúng tôi đã đưa ra cách thức
thiết kế hệ thống câu hỏi nhằm phát triển
năng cảm thụ thơ ca cho học sinh tiểu học,
được cụ thể hóa bằng thiết kế hệ thống câu hỏi ở một giờ học Tập đọc lớp 3: “Mẹ vắng nhà ngày bão” của tác giả Đặng Hiển Cần lưu ý là để có được hệ thống câu hỏi hợp lý, người giáo viên phải định hướng bằng chính những trải nghiệm, những băn khoăn của bản thân mình để tìm
ra cách cảm thụ tốt bài thơ và dựa trên mức
độ, năng lực hiểu biết của các em học sinh
để có những câu hỏi gợi dẫn thật chi tiết, thật cụ thể để giúp các em tự cảm thụ, tự khám phá đúng hướng và sáng tạo chứ không bắt ép các em phải cảm phải hiểu theo cá nhân của người giáo viên hay theo tài liệu tham khảo Các hệ thống câu hỏi này đã được chúng tôi xen cài trong phần hướng dẫn đọc, và luyện đọc diễn cảm chứ không tách riêng và để ra sau, thực hiện ở phần tìm hiểu bài như quy trình hiện nay giáo viên ở tiểu học vẫn đang thực hiện Chúng tôi tin tưởng rằng với cách thức này sẽ giúp cả thầy lẫn trò hiểu và cảm được những cái hay cái đẹp giá trị ý nghĩa của thơ văn; có được sự rung động thực sự
để có thể thành công trong việc đọc diễn cảm và học thuộc lòng!
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lê Phương Nga (2009), Bồi dưỡng học sinh giỏi tiếng Việt ở tiểu học, Nxb Đại học
Sư phạm, Hà Nội
2 Nhiều tác giả (2002, 2003, 2004, 2005, 2006), Sách giáo khoa Tiếng Việt 1, 2, 3, 4,
5, Nxb Giáo dục, Hà Nội
3 Trần Mạnh Hưởng (2001), Luyện tập về cảm thụ văn học ở tiểu học, Nxb Giáo dục,
Hà Nội
4 Vũ Nho (1999), Nghệ thuật đọc diễn cảm, Nxb Thanh niên, Hà Nội
* Nhận bài ngày: 29/5/2014 Biên tập xong: 5/6/2014 Duyệt bài: 12/6/2014