Biệt li là đề tài xuất hiện khá nhiều trong thơ ca nói chung và trong thơ Thâm Tâm nói riêng. Đọc thơ ông ta thường gặp những từ như lưu biệt, chia li, li ca... Trong cảnh biệt li, thường có người ra đi và người đưa tiễn. Bài Tống biệt hành của Thâm Tâm không phải là một ngoại lệ. Có điều, từ đầu chí cuối bài thơ, nhân vật li khách - người ra đi không trực tiếp xuất hiện, không bộc lộ điều gì; tác giả dùng phép Tả chủ hình khách, dường như ông chỉ thể hiện những cảm xúc và suy nghĩ của người đưa tiễn.
Trang 1Đ bài: Phân tích v đ p c a hình tề ẻ ẹ ủ ượng "li khách" trong bài th T ng bi t hànhơ ố ệ
c a Thâm Tâmủ
Bài làm
Bi t li là đ tài xu t hi n khá nhi u trong th ca nói chung và trong th Thâm Tâm nóiệ ề ấ ệ ề ơ ơ riêng. Đ c th ông ta thọ ơ ường g p nh ng t nh "l u bi t", "chia li", "li ca" Trong c nhặ ữ ừ ư ư ệ ả
bi t li, thệ ường có người ra đi và người đ a ti n. Bài T ng bi t hành c a Thâm Tâmư ễ ố ệ ủ không ph i là m t ngo i l Có đi u, t đ u chí cu i bài th , nhân v t "li khách" ngả ộ ạ ệ ề ừ ầ ố ơ ậ ườ i
ra đi không tr c ti p xu t hi n, không b c l đi u gì; tác gi dùng phép "T ch hìnhự ế ấ ệ ộ ộ ề ả ả ủ khách", dường nh ông ch th hi n nh ng c m xúc và suy nghĩ c a ngư ỉ ể ệ ữ ả ủ ười đ a ti n.ư ễ
Nh ng qua đó, ta th y hi n lên r t rõ hình nh cao c c a "li khách v i v đ p đ y nhânư ấ ệ ấ ả ả ủ ớ ẻ ẹ ầ tình, đ y tinh th n nhân b n, trong cu c chia li bi ph n.”ầ ầ ả ộ ẫ
Bóng chi u không th m, không vàng v t ề ắ ọ
B n câu m đ u, Thâm Tâm đ c t n i lòng xao xuy n, tái tê cùa ngố ở ầ ặ ả ỗ ế ườ ưi đ a ti n (ta)ễ
b ng nh ng hình nh đ y g i c m, v i m t nh p đi u ch m rãi và trĩu n ng suy t :ằ ữ ả ầ ợ ả ớ ộ ị ệ ậ ặ ư
Đ a ng ư ườ i ta không đ a qua sông, ư Sao có ti ng sóng trong lòng? ế ở Bóng chi u không th m, không vàng v t, ề ắ ọ Sao đ y hoàng hôn trong m t trong? ầ ắ
Không gian và th i gian c a cu c ti n đ a này th c ra r t m h : ch ng có dòng sông, màờ ủ ộ ễ ư ự ấ ơ ồ ẳ cũng ch ng có bóng chi u tẳ ề ươi th m, hay v i vàng. Nhà th nói đ n nh ng cái không có.ắ ộ ơ ế ữ
Nh ng, sông nư ước, con đò, ti ng sóng, bóng chi u là nh ng hình nh đã xu t hi nế ề ữ ả ấ ệ không ít trong th Phơ ương Đông và đã đi vào ti m th c c a bao ngề ứ ủ ườ ọi đ c. B i v y, đo nở ậ ạ
th nói cái không có, mà dơ ường nh l i kh c h a đư ạ ắ ọ ược cái có, t o nên m t trạ ộ ường liên
tưởng th t g i c m: ngậ ợ ả ười ra đi và ngườ ưi đ a ti n t a h đã đ n b n sông, dù khôngễ ự ồ ế ế
mu n r i nhau, nh ng h đành ph i chia tay vào lúc hoàng h n s p buông xu ng Ngoàiố ờ ư ọ ả ồ ắ ố
ra, t nhan đ c a bài th đ n gi ng đi u và nh ng hình nh c a đo n th trên ph iừ ề ủ ơ ế ọ ệ ữ ả ủ ạ ơ ả chăng có tác d ng nh m t đi n c , khi n ngụ ư ộ ể ố ế ườ ọi đ c nh đ n nhân v t Kinh Kha trongớ ế ậ
S kí c a T Mã Thiên nói v cu c ti n bi t bên sông D ch Th y trử ủ ư ề ộ ễ ệ ị ủ ước khi người tráng sĩ
đi sang đ t T n? Đi u y còn góp ph n quan tr ng t o không khí có bi hùng, làm n n choấ ấ ề ấ ầ ọ ạ ề
Trang 2nh ng hình nh x a, nh ng ch có xu t hi n m t cách t nhiên, m t cách nh t quán ữ ả ư ữ ữ ấ ệ ộ ự ộ ấ ở
nh ng đo n th ti p theo.ữ ạ ơ ế
Nói cho cùng, c nh v t trên đã đả ậ ược "nhìn" qua tâm tr ng bâng khuâng, xao xuy n c aạ ế ủ con người. Chính vì xao xuy n nên cho dù không đ a b n qua sông, nh ng ngế ư ạ ư ườ ưi đ a ti nễ
v n th y "sóng trong lòng", v n th y bóng hoàng hôn ng p tràn trong ánh m t. Ngẫ ấ ở ẫ ấ ậ ắ ườ i
đ c có l n đã b t g p hình nh "sóng tình", "sóng lòng" trong th c a Nguy n Du c aọ ầ ắ ặ ả ơ ủ ễ ủ Nam Tr n Tuy v y đúng nh nhà nghiên c u Nguy n Hoành Khung đã nh n xét: cáchầ ậ ư ứ ễ ậ nói c a Thâm Tâm đây kín đáo và d ba h n. Thêm n a nh s ph i h p b ng tr c (câuủ ở ư ơ ữ ờ ự ố ợ ằ ắ
đ u g m toàn thanh b ng, câu th hai có luôn ba thanh tr c r t g t ("có ti ng sóng"), câuầ ồ ằ ứ ắ ấ ắ ế
th t tr ch "m t" còn t t c đ u thanh b ng) nh cách đi p câu h i tu t và cách đi pứ ư ừ ữ ắ ấ ả ề ằ ờ ệ ỏ ừ ệ
âm ("sao có" "sao đ y"; "đ a ngầ ư ười" "đ a qua sông"; "trong m t trong"), Thâm Tâm t oư ắ ạ
ra được gi ng đi u riêng, v a thi t tha tràn đ y xúc c m, v a r n r i hiên ngang. Gi ngọ ệ ừ ế ầ ả ừ ắ ỏ ọ
đi u này chính là ch âm, chi ph i toàn b bài th , góp ph n t o nên nét h p d n đ c đáoệ ủ ố ộ ơ ầ ạ ấ ẫ ộ
c a T ng bi t hành.ủ ố ệ
Đoan th ti p theo:ơ ế
Đ a ng ư ườ i, ta ch đ a ng ỉ ư ườ ấ i y
M t giã gia đình m t d ng d ng ộ ộ ử ư
Li khách! Li khách! con đ ườ ng nh ỏ Chí nh n ch a v bàn tay không? ớ ư ề Thì không bao gi nói tr l i ờ ở ạ
Ba năm m già cũng đ ng mong ẹ ừ
Giúp ngườ ọi đ c hi u rõ h n c t cách c a ngể ơ ố ủ ười ra đi. Trong cu c ti n bi t này, ngộ ễ ệ ườ i
ti n ch bi t có ngễ ỉ ế ười đi. Đi u này nói rõ ý nghĩa thiêng liêng c a cu c ra đi và m i quanề ủ ộ ố
h g n bó thân thi t gi a hai ngệ ắ ế ữ ười. Người ti n hi u r t rõ không th lay chuy n chíễ ể ấ ể ể
hướng s t đá c a "li khách". B i l , "li khách" không ph i là k bình thắ ủ ở ẽ ả ẻ ường mà là ngườ i lãng m n có dáng d p trạ ấ ượng phu "d t áo ra đi", quy t "m t đi không tr v ", t a h nhứ ế ộ ở ề ự ồ ư
"chàng tu i tr " "x p bút nghiên", hùng dũng s n sàng ra chi n trổ ẻ ế ẵ ế ường l y da ng a b cấ ự ọ thây trong Chinh ph ngâm, hay nh ng khách chinh ph ra đi "không vụ ữ ụ ương thê nhi" xu tấ
hi n khá nhi u trong th ca lãng m n đệ ề ơ ạ ương th i, khi các thi sĩ có khuynh hờ ướng tr vở ề
c i ngu n, tr v quá kh Anh quy t ra đi không vì khúc m c v i gia đình hay vì mi ngộ ồ ở ề ứ ế ắ ớ ế
Trang 3c m manh áo, mà b i vì không ch p nh n cu c s ng tù túng, t m thơ ở ấ ậ ộ ố ầ ường; ra đi đ th cể ự
hi n "chí nh n". Do đó b t ch p m i s đau xót, đ ng cay D a trên câu ch c a bài th ,ệ ớ ấ ấ ọ ự ắ ự ữ ủ ơ
có l ch a hoàn toàn có đ c s đ kh ng đ nh ngẽ ư ủ ơ ở ể ẳ ị ười ra đi là "chi n sĩ cách m ng lênế ạ
đường tranh đ u" (M c dù m i nhà văn lão thành đã kh ng đ nh: Thâm Tâm làm bài thấ ặ ỗ ẳ ị ơ này đ ti n b n lên chi n khu Vi t B c năm 1941). Ph i chăng ngể ễ ạ ế ệ ắ ả ười ra đi ch nên hi u làỉ ể
m t con ngộ ười cao c , mang "chí nh n'' Có nghĩa là mang "tình th n siêu vi t muôn thuả ớ ầ ệ ở
c a con ngủ ười" theo cách di n đ t c a Hoàng Ng c Hi n? Cách hi u này khi n cho hìnhễ ạ ủ ọ ế ể ế
nh c a "li khách" có tính ph quát toàn nhân lo i, (mà cũng không làm gi m m t tính
khuynh hướng c th c a thi ph m).ụ ể ủ ẩ
Do thái đ quy t li t, l nh lùng c a ngộ ế ệ ạ ủ ười ra đi v i quy t tâm không tr v n u "chíớ ế ở ề ế
nh n" ch a thành đã khi n cu c ti n đ a mang màu s c vĩnh bi t, gi ng nh cu c ti nớ ư ế ộ ễ ư ắ ệ ố ư ộ ễ
đ a Kinh Kha vào đ t T n v y.ư ấ ấ ậ
Li khách! Li khách! Con dường nhỏ
Câu th vang lên nh m t ti ng kêu não ru t Ngơ ư ộ ế ộ ười ti n hi u th u tr c tr , gian truânễ ể ấ ắ ở
c a ngủ ười ra đi ("con đường nh "), và cũng không gi u n i ni m c m ph c, xót thỏ ấ ổ ề ả ụ ương.
Nh ng cũng nh "Li khách", ngư ư ườ ưi đ a ti n xót thễ ương mà v n bình th n, đàng hoàng.ẫ ả Thì ra, người đi và ngườ ễi ti n đ u chung m t chí hề ộ ướng Có th còn m t chút "lên gân",ể ộ
m t chút "yêng hùng", đ n nay ít nhi u đã tr thành x a cũ, nh ng cách đây h n n a thộ ế ề ở ư ư ơ ử ế
k , c t cách nói trên c a ngỷ ố ủ ười "li khách" v n có s c h p d n l n lao, khích l bao th hẫ ứ ấ ẫ ớ ệ ế ệ
vượt qua nh ng níu gi thữ ữ ường tình, lên đường vì nghĩa l n, đ cu c đ i mình t chớ ể ộ ờ ừ ỗ
nh t nhoà vô nghĩa có c h i cháy sáng huy hoàng. Và n u đ t bài th này vào nh ng nămạ ơ ộ ế ặ ơ ữ
đ u sôi s c c a th p k 40, ngầ ụ ủ ậ ỷ ườ ọi đ c không th không ít nhi u nh n th y tình c m c aể ề ậ ấ ả ủ Thâm Tâm trước hi n th c đ y bi n đ ng c a đ t nệ ự ầ ế ộ ủ ấ ước. Tính ch t th i s này, tác giấ ờ ự ả còn nói rõ h n v i ni m l c quan m t s bài th khác nh Tráng ca hay V ng nhân hànhơ ớ ề ạ ở ộ ố ơ ư ọ (Sông H ng chàng phái x a sông D ch Ta ghét hoài câu "nh t kh h ").ồ ư ị ấ ứ ề
Sao có ti ng sóng trong lòng ế ở
Nh ng câu còn l i c a bài th v n là suy nghĩ, là xúc c m c a ngữ ạ ủ ơ ẫ ả ủ ười đi ti n sau khi chiaễ
bi t, kh c h a đ m nét m t phệ ắ ọ ậ ộ ương di n tính cách khác c a ngệ ủ ười ra đi. Ngườ ễi ti n bi tế
r t rõ bên trong cái v hùng dũng và kh u khí ngang tàng "m t giã gia đình m t d ngấ ẻ ẩ ộ ộ ử
Trang 4d ng" kia, "li khách" còn có m t n i bu n dai d ng, tri n miên.ư ộ ỗ ồ ẳ ề
Ta bi t ng ế ườ i bu n chi u hôm tr ồ ề ướ c Ta bi t ng ế ườ i bu n s ng hôm nay ồ ả
Thì ra con tim cùa "li khách" th t m m y u, th t cô đ n! Ra đi, anh b l i m già, hai chậ ề ế ậ ơ ỏ ạ ẹ ị héo mòn và đ a em ngây th nh ng ngứ ơ ữ ười đang c n đ n anh nh m t ch d a. Hai chầ ế ư ộ ỗ ự ị khóc đ n c n nế ạ ước m t "khuyên n t em trai dòng l sót" nh ng v n không níu đắ ố ệ ư ẫ ượ c
bước chân em, d u trong lòng em cũng tràn ng p n i bu n đau:ẫ ậ ỗ ồ
Ta bi t ng ế ườ i bu n sáng hôm nay: ồ
Gi i ch a mùa thu. t ờ ư ươ ắ i l m thay
Em nh ngây th đôi m t bi c ỏ ơ ắ ế Gói tròn th ươ ng ti c chi c khàn tay ế ế
Tr i tờ ươi th m, đ a em nh e p trao cho anh v t k ni m trắ ứ ỏ ấ ậ ỷ ệ ước gi li bi t, v i bao ni mờ ệ ớ ề
thương n i nh ỗ ớ
Nh v y, b ng cách phác h a gia c nh éo le, b ng cách miêu t tình c m nh thư ậ ằ ọ ả ằ ả ả ớ ương đ nế
t i nghi p c a nh ng ngộ ệ ủ ữ ườ ở ại l i, Thâm Tâm mu n tô đ m tâm tr ng quy n luy n xót xaố ậ ạ ế ế
đi đôi v i chí khí s t đá c a ngớ ắ ủ ười “li khách". hai kh th v a phân tích có nh ng câuỞ ổ ơ ừ ữ
tưởng nh t th i ti t thu n túy, thi u g n bó v i m ch th đang nói v tâm tr ng.ư ả ờ ế ầ ế ắ ớ ạ ơ ề ạ
Nh ng th c ra, đây là nh ng câu th đ t bi n t o thêm bình di n cho bài th và ngư ự ữ ơ ộ ế ạ ệ ơ ườ i
đ c thích thú th y nh ng bi n hóa n i tâm. Bi n hóa mà không r i vì chi ti t đ t bi n yọ ấ ữ ế ộ ế ố ế ộ ế ấ
đã phát tri n và đ ng hóa vào bài "Mùa h sen n n t" đã d n đ n "M t ch , hai ch cũngể ồ ạ ở ố ẫ ế ộ ị ị
nh sen" và vì n n t m i g i t i "dòng l sót". đo n dư ở ố ớ ợ ớ ệ Ở ạ ưới cũng v y "Gi i ch a mùaậ ờ ư thu" t o n tạ ấ ượng ngây th "đôi m t bi c" c a đ a emơ ắ ế ủ ứ
Nh trên đã nói, cu c ti n đ a này th t là thiêng liêng, có màu s c vĩnh bi t. B i th , đ nư ộ ễ ư ậ ắ ệ ở ế ề phút chót, khi "li khách" lên đường; ngườ ễi ti n tuy đã được chu n b v m t tâm lý, tuyẩ ị ề ặ
v n đ ng tình v i ngẫ ồ ớ ười ra đi v n gi t mình, bàng hoàng, không mu n tin vào s th t đauẫ ậ ố ự ậ lòng. Câu th gi ng nh m t l i đ c tho i, m t câu nói th m th hi n tài tình tâm tr ngơ ố ư ộ ờ ộ ạ ộ ầ ể ệ ạ y:
ấ
Ng ườ i đi? nh , ng Ừ ỉ ườ i đi th c! ự
Cu i cùng là nh ng câu man mác bu n, gi ng th l ng xu ng, l n lố ữ ồ ọ ơ ắ ố ầ ượt nói v nh ngề ữ
người thân l i:ở ạ
M thà coi nh chi c lá bay ẹ ư ế
Trang 5Ch thà coi nh là h t b i, ị ư ạ ụ
Em thà coi nh h i r ư ơ ượ u say.
Đ n đây, bài th rõ ràng đã thành m t ch nh th , n u thêm b t c m t câu nào n a ch cế ơ ộ ỉ ể ế ấ ứ ộ ữ ắ
s làm cho nó m t đi s hàm súc Nhà văn Bùi Hi n có lí khi ông kh ng đ nh nh ng câuẽ ấ ự ể ẳ ị ở ữ
th nói trên, Thâm Tâm đã có d ng ý s d ng liên ti p ba hình nh đ ng: chi c lá bay, h tơ ụ ử ụ ế ả ộ ế ạ
b i càng bay m nh và h i rụ ạ ơ ượ ấu t t nhiên luôn khuy ch tán. Nh ng hình nh đ ng này cóế ữ ả ộ
l không đ di n t cu c s ng c a nh ng con ngẽ ể ễ ả ộ ố ủ ữ ườ ởi nhà v i cu c đ i tĩnh l ng tù túngớ ộ ờ ặ
mà ph i đ ch ngả ể ỉ ười ra đi s p d n thân vào n i s ng gió v i bi t bao bi n đ ng, tr cắ ấ ơ ố ớ ế ế ộ ắ
tr ? T đó có l ta nên hi u đây chính là l i c a ngở ừ ẽ ể ờ ủ ườ ưi đ a ti n "nói h " "li khách": thôiễ ộ thì, m hãy coi con nh chi c lá bay; hai ch hãy coi em nh h t b i l l ng gi a tr i; emẹ ư ế ị ư ạ ụ ơ ử ữ ờ hãy coi anh nh gi t rư ọ ượu b c thành h i! Nh v y, ph i chăng t "thà" đây đố ơ ư ậ ả ừ ở ược sử
d ng nh nh ng t "thôi đành", "thôi thì" – v n là nh ng t h p thụ ư ữ ừ ố ữ ổ ợ ường dùng đ m đ uể ở ầ
m t l i k t thúc bi u th cái đi u mà ngộ ờ ế ể ị ề ười trong cu c đành ph i ch p nh n, vì không cònộ ả ấ ậ cách nào khác. Ti p theo t "thà" m nh m là nh ng hình nh m m m i, nh nhàng.ế ừ ạ ẽ ữ ả ề ạ ẹ Ngoài ra, b ng cách dùng t "thà" và phép đi p t , đi p c u trúc câu, Thâm Tâm v a gâyằ ừ ệ ừ ệ ấ ừ
đượ ấ ược n t ng quy t li t th hi n nh t quán thái đ g t tình riêng vì "chí nh n" v a t oế ệ ể ệ ấ ộ ạ ớ ừ ạ nên s tự ương ph n, đ th hi n tinh t tâm tr ng gi ng xé c a "ngả ể ể ệ ế ạ ằ ủ ười ra đi d u khôngẫ ngo ng l i" (Nguy n Đình Thi).ả ạ ễ
Ngoài ra, trong bài th này, bên c nh nh ng câu th êm ái, d u dàng k t qu c a nghơ ạ ữ ơ ị ế ả ủ ệ thu t ph i thanh, c a cách gieo v n và c a l i đi p:ậ ố ủ ầ ủ ố ệ
Sao đ y hoàng hôn trong m t trong ầ ắ
Em nh ngày th đôi m t bi c ỏ ơ ắ ế Gói tròn th ươ ng ti c chi c khăn tay ế ế
Là nh ng câu th r t g t t a nh câu nói c a ngữ ơ ấ ắ ự ư ủ ười đang u t c, đ c lên t r ng có sấ ứ ọ ỏ ằ ự
h t h ng (khác xa v i ph n nhi u nh ng câu th uy n chuy n giàu ch t âm nh c và h iụ ẫ ớ ầ ề ữ ơ ể ể ấ ạ ộ
h a c a phong trào Th m i):ọ ủ ơ ớ
Chí nh n ch a v bàn tay không ớ ư ề Thì không bao già nói tr l i ở ạ
Ba năm, m già cũng đ ng mong ẹ ừ
Ph i chăng, b ng cách s d ng luân phiên nh ng câu th có gi ng đi u đ i l p nhau này.ả ằ ử ụ ữ ơ ọ ệ ố ậ
Trang 6Tác giá có d ng ý "t o nên nh ng chu k âm hụ ạ ữ ỳ ưởng, đáp ng t th ", khác h a haiứ ứ ơ ọ
phương di n trong tính cách c a "li khách" nh đã nói trên?ệ ủ ư ở
B ng T ng bi t hành, Thâm Tâm đã đem đ n cho kho tàng th Vi t Nam m t tác ph mằ ố ệ ế ơ ệ ộ ẩ
đ c đáo làm "s ng l i cái không khí riêng c a nhi u bài th C ", nh ng v n "độ ố ạ ủ ề ơ ổ ư ẫ ượm chút bâng khuâng khó hi u c a th i đ i" (Hoài Thanh) v i nh ng hình nh, thi t , gi ng đi u ể ủ ờ ạ ớ ữ ả ứ ọ ệ
th t m i m , h p d n. Bài th th hi n m t cách tài tình v đ p c a "li khách" "c a conậ ớ ẻ ấ ẫ ơ ể ệ ộ ề ẹ ủ ủ
người cao cà trong toàn b s bi u hi n chân th t c a nhân tình, đ y tinh th n nhân đ o”ộ ự ể ệ ậ ủ ẩ ầ ạ