Văn bản Chiếu cầu hiền có 6 đoạn với bố cục ba phần: đặt vấn đề, giải quyết vấn đề và kết - đây là bố cục quen thuộc của một văn bản nghị luận (Phần một: đoạn 1; Phần 2: đoạn 2, 3, 4, 5; Phần 3: đoạn 6). Phân tích mỗi đoạn như thế sẽ có một ý nghĩa riêng. Những ý nghĩa đó vẫn còn mang giá trị đời sống sâu sắc dù văn bản chỉ là chứng tích của “một thời vang bóng”. Vì thế, vấn đề đặt ra ở đây là đi tìm mối liên hệ về mặt ý nghĩa của văn bản với cuộc sống hiện đại hôm nay mà không làm xã hội hóa một tác phẩm văn học hay và đẹp.
Trang 1Đ bài: Phân tích ngh thu t bài Chi u c u hi n Ngô Thì Nh mề ệ ậ ế ầ ề ậ
"Văn b n Chi u c u hi n có 6 đo n v i b c c ba ph n: đ t v n đ , gi i quy t v n đ vàả ế ầ ề ạ ớ ố ụ ầ ặ ấ ề ả ế ấ ề
k t đây là b c c quen thu c c a m t văn b n ngh lu n (Ph n m t: đo n 1; Ph n 2: đo nế ố ụ ộ ủ ộ ả ị ậ ầ ộ ạ ầ ạ
2, 3, 4, 5; Ph n 3: đo n 6). Phân tích m i đo n nh th s có m t ý nghĩa riêng. Nh ng ýầ ạ ỗ ạ ư ế ẽ ộ ữ nghĩa đó v n còn mang giá tr đ i s ng sâu s c dù văn b n ch là ch ng tích c a “m t th iẫ ị ờ ố ắ ả ỉ ứ ủ ộ ờ vang bóng”. Vì th , v n đ đ t ra đây là đi tìm m i liên h v m t ý nghĩa c a văn b n v iế ấ ề ặ ở ố ệ ề ặ ủ ả ớ
cu c s ng hi n đ i hôm nay mà không làm xã h i hóa m t tác ph m văn h c hay và đ p. Tôiộ ố ệ ạ ộ ộ ẩ ọ ẹ
đã nói v i h c sinh c a mình r ng trên con đớ ọ ủ ằ ường khám phá cái hay, cái đ p c a m t tácẹ ủ ộ
ph m văn chẩ ương, n u đi đ n t n cùng ta s g p đế ế ậ ẽ ặ ược cu c s ng c a chính ta trong đó. Vàộ ố ủ
t t nhiên con đấ ường t i u đ đ n đố ư ể ế ược v i nh ng giá tr t n cùng đó là ti p c n tác ph mớ ữ ị ậ ế ậ ẩ
t đ c tr ng th lo i. V i Chi u c u hi n, chúng ta b t đ u t nh ng đ c s c ngh thu từ ặ ư ể ạ ớ ế ầ ề ắ ầ ừ ữ ặ ắ ệ ậ
c a m t văn b n chính lu n.ủ ộ ả ậ
Thành công nh t v m t ngh thu t c a tác ph m này có l là ngh thu t l p lu n v iấ ề ặ ệ ậ ủ ẩ ẽ ở ệ ậ ậ ậ ớ
nh ng lí l r t ch t ch , s c s o và l p trữ ẽ ấ ặ ẽ ắ ả ậ ường chính tr v ng vàng c a tác gi Ngô Thìị ữ ủ ả
Nh m v n là m t sĩ phu B c Hà, nay l i thay m t vua Quang Trung kêu g i s nh p cu cậ ố ộ ắ ạ ặ ọ ự ậ ộ
c a các sĩ phu B c Hà – nh ng trí th c c a tri u đ i Lê – Tr nh đã b nhà Tây S n l t đ ủ ắ ữ ứ ủ ề ạ ị ị ơ ậ ổ
Đi u đó th t khó vô cùng ! Th nh ng trong m i câu, m i đo n, m i ph n c a Chi u c uề ậ ế ư ỗ ỗ ạ ỗ ầ ủ ế ầ
hi n ta th y đề ấ ượ ằc r ng Ngô Thì Nh m đã vậ ượt qua được nh ng tr ng i đ y khó khăn đó !ữ ở ạ ầ Giá tr thuy t ph c c a văn b n cũng đã vị ế ụ ủ ả ượt ra kh i gi i h n c a m t th i đ i c th y.ỏ ớ ạ ủ ộ ờ ạ ụ ể ấ
1. Ph n m t (đo n 1)ầ ộ ạ
Đo n văn m đ u văn b n đạ ở ầ ả ược trình bày b ng thao tác so sánh v i hai l p lu n:ằ ớ ậ ậ
L p lu n 1: “Ngậ ậ ười hi n nh ngôi sao sáng trên tr i, sao sáng hề ư ờ ướng v ngôi B c Th n”,ề ắ ầ suy ra “người hi n là s gi cho thiên t ’.ề ứ ả ử
L p lu n 2: Sao che m t ánh sáng thì s m t đi v đ p, ngậ ậ ấ ẽ ấ ẻ ẹ ười hi n mà không đem tài raề dùng là trái m nh tr i.ệ ờ
Chung quy l i, m i l p lu n đ u đ kh ng đ nh m t đi u: sao mu n đ p ph i t a sáng,ạ ọ ậ ậ ề ể ẳ ị ộ ề ố ẹ ả ỏ
người hi n tài mu n đề ố ược công nh n ph i c ng hi n tài năng đó cho nậ ả ố ế ước, cho đ i. B ngờ ằ
Trang 2cách này Ngô Thì Nh m mu n nh n g i đ n ngậ ố ắ ử ế ười hi n tài s m nh c a chính h Nh nề ứ ệ ủ ọ ậ
th c đúng s m nh này r i, thì t h t bi t s ph i làm gì. Ngh thu t thuy t ph c t nhứ ứ ệ ồ ự ọ ắ ế ẽ ả ệ ậ ế ụ ế ị
mà th t s c s o !ậ ắ ả
Hi n tài ngày x a là th , hi n tài ngày nay thì sao? M r ng v n đ , hôm nay không chề ư ế ề ở ộ ấ ề ỉ
ngườ ọ ội h c r ng tài cao m i có s m nh c a ngớ ứ ệ ủ ười hi n tài mà t t c m i ngề ấ ả ọ ười có năng l cự
đ u c n ph i bi t rõ mình nên làm gì. M t cá nhân t n t i khép kín, r t rè, nhút nhát ho c làề ầ ả ế ộ ồ ạ ụ ặ ích k , t ph … thì khó mà kh ng đ nh đỉ ự ụ ẳ ị ược v th c a mình trong xã h i. Vì th ngị ế ủ ộ ế ười hi nề không th hi n tài năng giúp ích cho đ i không th g i là ngể ệ ờ ể ọ ười hi n. Nên chăng t đâyề ừ chúng ta hãy t rút ra cho mình m t bài h c v cách s ng đ i đó là cách s ng t tin, b nự ộ ọ ề ố ở ờ ố ự ả lĩnh và c ng hi n h t m i kh năng c a mình. Đó m i là ý nghĩa c a cu c s ng con ngố ế ế ọ ả ủ ớ ủ ộ ố ười
2. Ph n hai (đo n 2, 3, 4, 5).ầ ạ
Ph n hai c a văn b n g m có b n đo n, trong đó đo n th hai nh là m t đi m t a đ tácầ ủ ả ồ ố ạ ạ ứ ư ộ ể ự ể
gi b y đo n 3,4,5 lên cao nh m th c hi n m c đích thuy t ph c, kêu g i hi n tài ra giúpả ẩ ạ ằ ự ệ ụ ế ụ ọ ề vua, giúp nước. Đi m t a y b t ngu n t nh ng s vi c c a quá kh g n: “Trể ự ấ ắ ồ ừ ữ ự ệ ủ ứ ầ ước đây th iờ
th suy vi”. Th i th suy vi là th i nào? T i sao đó l i là th i suy vi? Đ t câu h i này s đ aế ờ ế ờ ạ ạ ờ ặ ỏ ẽ ư
ngườ ọi đ c ngược dòng l ch s , tr v v i m t th i Lê Tr nh b r c, th i nát. Hi n tài nhị ử ở ề ớ ạ ờ ị ệ ạ ố ề ư ngôi sao b che khu t, không đị ấ ược tr ng d ng, tôn kính. Vì th cách hành x tích c c nh tọ ụ ế ử ự ấ
c a h lúc này là gi gìn l y khí ti t trong s ch c a m t nhà nho chân chính b ng cách tr nủ ọ ữ ấ ế ạ ủ ộ ằ ố tránh, n d t ho c là dè d t, gi mình ch n quan trẩ ậ ặ ặ ữ ở ố ường. Th i th không cho phép h tờ ế ọ ự
th hi n mình ch không ph i là h t vùi l p mình.ể ệ ứ ả ọ ự ấ
Đ c hi u đo n văn này, chúng ta không ch bi t đ ng c m v i cách ng x c a các hi n tàiọ ể ạ ỉ ế ồ ả ớ ử ử ủ ề
trước đây mà còn bi t h c Ngô Thì Nh m cách nhìn nh n, đánh giá con ngế ọ ở ậ ậ ười. T i saoạ
đo n m t, tác gi kh ng đ nh s m nh c a ngạ ộ ả ẳ ị ứ ệ ủ ười hi n tài nh th mà đo n hai, tác gi l iề ư ế ở ạ ả ạ
có v ng h cách ng x c a h trong m t th i Lê Tr nh nh v y? B i vì ông đã nhìn hẻ ủ ộ ử ử ủ ọ ạ ờ ị ư ậ ở ọ trong m i quan h v i hoàn c nh s ng (hoàn c nh r ng l ch s xã h i). Ch nh ng nhân tàiố ệ ớ ả ố ả ộ ị ử ộ ỉ ữ
ki t xu t nh Quang Trung Nguy n Hu … m i có kh năng t o ra th i th , còn nh ph nệ ấ ư ễ ệ ớ ả ạ ờ ế ư ầ
l n con ngớ ườ ềi đ u ít nhi u b chi ph i b i hoàn c nh l n c a xã h i. Cách ng x c a cácề ị ố ở ả ớ ủ ộ ứ ử ủ
Trang 3b c hi n tài trậ ề ước đây nh v y cũng có nghĩa là h đã làm ch đư ậ ọ ủ ược hoàn c nh h p (hoànả ẹ
c nh tr c ti p) c a b n thân mình. Tóm l i, bài h c mà chúng ta h c đả ự ế ủ ả ạ ọ ọ ượ ởc đây chính là cách đánh giá con người, ph i nhìn nh n h trong m i quan h qua l i v i hoàn c nh s ngả ậ ọ ố ệ ạ ớ ả ố
đ có thái đ đúng m c.ể ộ ự
đo n văn th ba, tác gi thay l i vua đ th l nh ng tâm t sâu kín, đó là n i ni m canh
cánh ch mong s xu t hi n c a hi n tài (“ghé chi u l ng nghe”, “ngày đêm mong m i”).ờ ự ấ ệ ủ ề ế ắ ỏ
H n th n a, hai câu h i tu t liên ti p: “Hay tr m ít đ c không đáng đ phò tá chăng? Hayơ ế ữ ỏ ừ ế ẫ ứ ể đang th i đ nát ch a th ra ph ng s vờ ổ ư ể ụ ự ương h u chăng?” cho th y s day d t, trăn trầ ấ ự ứ ở khôn nguôi trong lòng vua Quang Trung lúc b y gi Gi ng văn bình d nh m t l i tâm tìnhấ ờ ọ ị ư ộ ờ làm g n h n kho ng cách gi a vua v i các hi n tài “nguyên khí qu c gia” (Thân Nhânầ ơ ả ữ ớ ề ố Trung). Qua đó, ta th y rõ ràng m t đi u r ng vua Quang Trung là ngấ ộ ề ằ ườ ấi r t coi tr ng hi nọ ề tài. Nh v y ngư ậ ười hi n tài s không lo s b che l p tài năng ho c tài năng b quên lãng, bề ẽ ợ ị ấ ặ ị ỏ
r i nh th i bu i suy vi. L p lu n nh th là đã r t ch t ch và thuy t ph c. Nh ng tác giơ ư ờ ổ ậ ậ ư ế ấ ặ ẽ ế ụ ư ả còn tăng m c đ thuy t ph c cao h n đo n văn ti p theo.ứ ộ ế ụ ơ ở ạ ế
Đo n b n là nh ng c h i c a ngạ ố ữ ơ ộ ủ ười hi n (th i c c a ngề ờ ơ ủ ười hi n th c s đã đ n) đó là:ề ự ự ế
Đ t nấ ước v a đ i đ nh, công vi c m i m ra, còn nhi u vi c ph i lo toan, kh c ph c.ừ ạ ị ệ ớ ở ề ệ ả ắ ụ
Dân còn m t nh c, giáo hóa vua ch a th m nhu n kh p n i. Tr ng trách qu c gia không chệ ọ ư ấ ầ ắ ơ ọ ố ỉ mình vua gánh vác được
T t c đ u là nh ng m nh đ t tr ng cho ngấ ả ề ữ ả ấ ố ười hi n th hi n tài năng c a mình. C h i đãề ể ệ ủ ơ ộ
đ n. Tác gi không hô hào, kêu g i mà đ t ra m t câu h i day d t: “Hu ng nay trên d i đ tế ả ọ ặ ộ ỏ ứ ố ả ấ văn hi n r ng l n nh th này, há trong đó l i không có l y m t ngế ộ ớ ư ế ạ ấ ộ ười tài danh nào ra phò vua giúp cho chính quy n bu i ban đ u c a tr m hay sao?” Nh v y, m t m t tác gi ch choề ổ ầ ủ ẫ ư ậ ộ ặ ả ỉ
người hi n th y đề ấ ược th i c , v n h i m i, qua đó đ cao vai trò c a h trong vi c tr nờ ơ ậ ộ ớ ề ủ ọ ệ ị ướ c;
m t khác l i đánh vào tâm lý, kh i g i lòng t tr ng c a h L i văn nh nhàng mà lí l , l pặ ạ ơ ợ ự ọ ủ ọ ờ ẹ ẽ ậ
lu n thì s c s o, có s c thuy t ph c cao v a lay đ ng chí, v a chuy n tâm ý c a ngậ ắ ả ứ ế ụ ừ ộ ừ ể ủ ườ i
hi n tài.ề
Trang 4Đo n năm là bạ ước chuy n ý quan tr ng, tăng c p t i đa s thuy t ph c b ng m t chính sáchể ọ ấ ố ự ế ụ ằ ộ
c u hi n đ c bi t:ầ ề ặ ệ
Ai có tài cho phép t trình bày công vi c;ự ệ
Cho phép các quan t ti n c ;ự ế ử
Người hi n t ti n c mình.ề ự ế ử
Chính sách c th , rõ ràng, công b ng, dân ch m r ng c a cho ngụ ể ằ ủ ở ộ ử ười hi n tài vào cungề giúp vua, giúp nước
Có th nói r ng trong ph n hai này, ngh thu t thuy t ph c c a Ngô Thì Nh m không chể ằ ầ ệ ậ ế ụ ủ ậ ỉ
đ c đáo mà còn r t tài năng. L i l thi t tha, lí l s c s o, l p lu n ch t ch Hòa quy nộ ấ ờ ẽ ế ẽ ắ ả ậ ậ ặ ẽ ệ trong m i l i văn là tình và lí: m t bên là s c n thi t c a nỗ ờ ộ ự ầ ế ủ ước nhà, m t bên là t m lòng uộ ấ ư
ái canh cánh c a nhà vua dành cho các b c hi n tài. Bài h c mà chúng ta có đủ ậ ề ọ ượ ởc đây có lẽ
là bài h c v cách ng x đ i: l y chí đ thuy t ph c chí, l y tâm đ thuy t ph c tâm, l yọ ề ứ ử ở ờ ấ ể ế ụ ấ ể ế ụ ấ
s công b ng, dân ch đ thuy t ph c nhân. Đó là ngh thu t c u hi n c a Ngô Thì Nh mự ằ ủ ể ế ụ ệ ậ ầ ề ủ ậ
và vua Quang Trung, nh ng cũng là ngh thu t ng x c a con ngư ệ ậ ứ ử ủ ười trong m i th i đ i.ọ ờ ạ
3. Ph n ba (đo n 6)ầ ạ
Ph n k t c a văn b n tác gi nh n m nh l i th i c , v n h i c a ngầ ế ủ ả ả ấ ạ ạ ờ ơ ậ ộ ủ ười hi n. Nó có giá trề ị
nh m t l i nh c nh v i nh ng hi n tài r ng c h i l p danh, l p thân c a h th c s đãư ộ ờ ắ ở ớ ữ ề ằ ơ ợ ậ ậ ủ ọ ự ự
đ n, h c n ph i ch ng t chí nam nhi c a mình trế ọ ầ ả ứ ỏ ủ ướ ịc l ch s L i kêu g i cu i cùng sôi n i,ử ờ ọ ố ổ nhi t thành khuy n khích tinh th n c a ngệ ế ầ ủ ười hi n m t cách sâu s c.ề ộ ắ
Quay tr l i v i hoàn c nh và m c đích ra đ i c a văn b n Chi u c u hi n, ta th y rõ m tở ạ ớ ả ụ ờ ủ ả ế ầ ề ấ ộ
đi u: n u tác gi vi t không khéo, nói không thông thì ho c s ph n tác d ng, ho c b n thânề ế ả ế ặ ẽ ả ụ ặ ả
b chê cị ười. Vì sao v y ? Các trí th c B c Hà cũng nh nh ng trí th c c a các tri u đ iậ ứ ắ ư ữ ứ ủ ề ạ phong ki n khác, h đ u trế ọ ề ưởng thành t c a Kh ng sân Trình, nghĩa là đ u nh p tâm l iừ ử ổ ề ậ ờ
d y c a Nho gia r ng “trung th n không th hai ch ”. B n thân Ngô Thì Nh m đã không tuânạ ủ ằ ầ ờ ủ ả ậ
th tuy t đ i l i d y đó, nay l i ra l i kêu g i h ra đ u quân cho nhà Tây S n – n u khôngủ ệ ố ờ ạ ạ ờ ọ ọ ầ ơ ế thuy t ph c đế ụ ược h thì l i d b h g i là b t trung ! Thêm n a, Ngô Thì Nh m v n xu tọ ạ ễ ị ọ ọ ấ ữ ậ ố ấ thân ch là m t sĩ phu, nay l i đi nói lí l v i nh ng ngỉ ộ ạ ẽ ớ ữ ười thu c t ng l p trí th c li u cóộ ầ ớ ứ ệ
Trang 5khi n h t ái chăng? Nh ng Chi u c u hi n c a Ngô Thì Nh m đã r t thành công. Nguyênế ọ ự ư ế ầ ề ủ ậ ấ nhân là do đâu? Tài năng c a ông? Thành tâm c a ông? T t c nh ng y u t đó còn ph iủ ủ ấ ả ữ ế ố ả
c ng thêm m t đi u r t quan tr ng n a, đó là ngh thu t ng x tài tình, khéo léo, tinh tộ ộ ề ấ ọ ữ ệ ậ ứ ử ế
c a ông. Vua Quang Trung đã không nh m khi đánh giá cao năng l c và giao cho Ngô Thìủ ầ ự
Nh m tr ng trách ch p bút thay mình đ c u hi n trong thiên h Và chúng ta hôm nay khôngậ ọ ấ ể ầ ề ạ
ch là ghi nh n mà còn ph i bi t cách thu nh n t b c hi n tài này nh ng bài h c quý báu choỉ ậ ả ế ậ ừ ậ ề ữ ọ
b n thân mình.ả
Vĩ thanh: Tri u đ i Tây S n không còn, nh ng l ch s thì không th xóa nhòa. Chi u c uề ạ ơ ư ị ử ể ế ầ
hi n mà Ngô Thì Nh m đã ch p bút thay vua Quang Trung ngoài ý nghĩa chính tr c a m tề ậ ấ ị ủ ộ
th i nó còn mang giá tr văn hóa c a m i th i. Nh ng bài h c rút ra t văn b n này th c s làờ ị ủ ọ ờ ữ ọ ừ ả ự ự
nh ng đi u r t tâm đ c c a b n thân khi đ c và d y nó, vì th tôi tin vào s trữ ề ấ ắ ủ ả ọ ạ ế ự ường t n c aồ ủ tác ph m trẩ ước nh ng thách th c nghi t ngã c a th i gian.ữ ứ ệ ủ ờ