Khóc Dương Khuê là bài thơ hay nhất, cảm động nhất nói về một tình bạn đẹp, thắm thiết, thủy chung của 2 nhà nho, 2 nhà thơ một trăm năm về trước. Nguyễn Khuyến khóc bạn cũng như đang tự khóc mình. Tình bạn được xếp hạng thứ năm trên thang giá trị Ngũ luân. Không tình bạn nhân loại khó phát triển bình thường được. Tình bạn quân tử tập hợp chứ không hề hùa. Không đòi hỏi kết chặt như tình vợ chồng, bạn đời mà chấp nhận sự đứt nối, vơi đầy qua năm tháng.
Trang 1Đ bài: Phân tích Khóc Dề ương Khuê đ cho th y đây là kho nh kh c tình b n quân ể ấ ả ắ ạ
t c a Nguy n Khuy nử ủ ễ ế
Khóc Dương Khuê là bài th hay nh t, c m đ ng nh t nói v m t tình b n đ p, th mơ ấ ả ộ ấ ề ộ ạ ẹ ắ thi t, th y chung c a 2 nhà nho, 2 nhà th m t trăm năm v trế ủ ủ ơ ộ ề ước. Nguy n Khuy n khócễ ế
b n cũng nh đang t khóc mình.ạ ư ự
Tình b n đạ ược x p h ng th năm trên thang giá tr "Ngũ luân". Không tình b n nhânế ạ ứ ị ạ
lo i khó phát tri n bình thạ ể ường được. Tình b n quân t t p h p ch không h hùa. Khôngạ ử ậ ợ ứ ề đòi h i k t ch t nh tình v ch ng, b n đ i mà ch p nh n s đ t n i, v i đ y qua nămỏ ế ặ ư ợ ồ ạ ờ ấ ậ ự ứ ố ơ ầ tháng. Tính b t nh t y thấ ấ ấ ường d gây tan v nh ng cũng có khi làm tình b n đ m đàễ ỡ ư ạ ậ thêm ra. Quy lu t tâm lí y cũng tậ ấ ương đương quy lu t v t lí: Ch n i l i thậ ậ ỗ ố ạ ường b nề
ch c h n ch ch ch a đ t, s đo gi a v i v i đ y luôn l n h n gi a đ y v i ch aắ ơ ỗ ỗ ư ứ ố ữ ơ ớ ầ ớ ơ ữ ầ ớ ư
v i! Khóc Dơ ương Khuê c a Nguy n Khuy n ra đ i trong trủ ễ ế ờ ường h p nh th , và do đóợ ư ế
đ t đ đ m đà tha thi t hi m có. M i k t giao gi a hai ngạ ộ ậ ế ế ố ế ữ ườ ừi t ng b s n đi, v i đi m tị ờ ơ ộ
th i gian dài, n u Nguy n Khuy n không gi đ o “th ng th n và tha th ” c a ngờ ế ễ ế ữ ạ ẳ ắ ứ ủ ườ i quân t , h n tình b n gi a hai ngử ẳ ạ ữ ười khó lòng hàn g n và Khóc Dắ ương Khuê khó phô h tế chân tình
H là b n đ ng niên (cùng đ khoa thi Họ ạ ồ ỗ ương 1864). V i ngớ ười quân t , b n đ ngử ạ ồ niên là “chu n” nh t, b i phẩ ấ ở ương châm c a h là “không k t b n k không b ng mình,ủ ọ ế ạ ẽ ằ
th m chí còn c u toàn m t chi u đ n vô nghi m, k t b n ph i h n mình, nh mình thìậ ầ ộ ề ế ệ ế ạ ả ơ ư không b ng không k t. Nói t t m t l i thì trong k t b n, quân t n ng lí trí h n tình c m,ằ ế ắ ộ ờ ế ạ ử ặ ơ ả
nh ng chính nh v y mà v n “hòa h p dù không đ ng lòng". Tình tr ng y th c đã x y raư ờ ậ ẫ ợ ồ ạ ấ ự ả
gi a giao tình Nguy n Khuy n và Dữ ễ ế ương Khuê
Khi kinh thành th t th (1883), Nguy n Khuy n nh t quy t lui v n d t cho đúngấ ủ ễ ế ấ ế ề ẩ ậ
đ o “lúc đ t thì làm t t cho c thiên h , lúc cùng thì làm t t cho riêng mình". Trái l i,ạ ạ ố ả ạ ố ạ
Dương Khuê gi đ o quân t theo cách khác: "quân t làm quan là làm đi u nghĩa”, màữ ạ ử ử ề
th i đi m y m i c n đ n đi u nghĩa bi t bao! V chăng Á thánh đã d y "Lúc thờ ể ấ ớ ầ ế ề ế ả ạ ườ ng
gi cho đúng l l i, lúc bi n linh đ ng theo tình hình". Th nên Dữ ề ố ế ộ ế ương không lui v nhề ư Nguy n mà n n ná thêm sáu đ i vua đ y r i ren, không c n bi n nào sánh k p. R i khiễ ấ ờ ầ ố ơ ế ị ồ Nguy n ph i “d n tâm” làm “Ông ph ng đá” đ “gi thân” trong l p vô gia s b t đ c dĩễ ả ằ ỗ ể ữ ớ ư ấ ắ
Trang 2dinh Kinh l c B c Kì thì D ng đ ng đ ng là quan Tham Tá c a Nha Kinh l c
y (ông Tham tá n h n kha m n cán nên sau đó m i thăng T ng đ c Nam Đ nh Nam
Bình r i v h u v i hàm Binh b Thồ ề ư ớ ộ ượng th ).ư
Ai cũng bi t r ng đ i v i phe h p tác (Lê Hoan, Hoàng Cao Kh i, Nguy n H u Đế ằ ố ớ ợ ả ễ ữ ộ v.v ) Nguy n Khuy n thễ ế ường có l i l ác c m (c khi h đã qua đ i). Tuy nhiên thánhờ ẽ ả ả ọ ờ nhân cũng d y; “Nạ ước quá trong không cá – xét nét quá không b n” vì th Nguy nạ ế ễ Khuy n đã châm chế ước cho Dương Khuê nh ng kho nh kh c tình b n quân t mà m tữ ả ắ ạ ử ộ trong nh ng kho nh kh c y đ t đ n cao trào là 38 câu Khóc Dữ ả ắ ấ ạ ế ương Khuê
N i đau m t mát c a ông b t lên th ng thi t.ỗ ấ ủ ậ ố ế
Bác Dương thôi đã thôi r i,ồ
N ướ c mây man mác ng m ngùi lòng ta (câu 12) ậ
Ti ng kêu th ng th t y th t là đ y p chân tình. Ông đã quên mình đ xót xa t tế ả ố ấ ậ ầ ắ ể ộ cùng cho s ph n b n. Ngố ậ ạ ườ ọi đ c không th không nh n ra n i ni m y. Th nh ng ể ậ ỗ ề ấ ế ư ở bài ch Hán (b ph n th văn ch y u m i nhà nho) thì câu đ u là “Dĩ hĩ Dữ ộ ậ ơ ủ ế ỗ ầ ương đ iạ niên” (Thôi r i bác Dồ ương i). Hai ch “Dĩ hĩ” đ u câu ng ý ti c vì “m t ngơ ữ ở ầ ụ ế ấ ười tri k “ỉ
h n ti c vì ‘‘ngơ ế ười tri k m t”. N u không tr l i b n g c ch Hán, ta d nh m r t nhi uỉ ấ ế ả ạ ả ố ữ ễ ầ ấ ề
“ý ng m” c a ông Tam Nguyên ngay trong b n Nôm.ầ ủ ả
Ti p theo là 12 câu nh c nh ng k ni m chung c a hai ngế ắ ữ ỉ ệ ủ ười:
Nh t thu đi n ph n tr ớ ử ở ể ầ ướ c sau (câu 314)
Hai mươi năm (18641883) giao du tương đ c y l i bao k ni m êm đ m! Chínhắ ấ ạ ỉ ệ ề
nh ng năm tháng đ m đà tình nghĩa y c ng v i đ lữ ậ ấ ộ ớ ộ ượng quân t n i Nguy n Khuy nử ơ ễ ế
m i đ s c hàn g n nh ng s t m hi n nhiên khi mà Dớ ủ ứ ắ ữ ứ ẻ ể ương không đ ng chí hồ ướng v iớ Nguy n đ gi cái "Đ o ch a cùng” nh hàng trăm nho sĩ khác, k lui v n d t, k bễ ể ữ ạ ư ư ẻ ề ẩ ậ ẻ ỏ
đi kháng chi n. S không b ng lòng c a Nguy n “b c nhung" trong b n câu:ế ự ằ ủ ễ ọ ố
Bu i d ổ ươ ng c u thì thôi m i là (câu 1518) ử ớ
L i th nghe tờ ơ ưởng nh k l th t tâm đ c tình h “tuy hai mà m t”, ai ng l i là l iư ể ể ậ ắ ọ ộ ờ ạ ờ
ch trích không khoan nhỉ ượng, b m đúng vào “y u huy t” c a k sĩ; đ o xu t x c aấ ế ệ ủ ẻ ạ ấ ử ủ
người quân t L i trách nh nhàng nh có mà nh không, t t c ch găm ch t vào haiử ờ ẹ ư ư ấ ả ỉ ặ
ti ng m i là! N u không rõ hành tr ng c a m i ngế ớ ế ạ ủ ỗ ười, ta r t d “m c l m” l i nói l pấ ễ ắ ỡ ố ấ
l ng y; tuy cùng g p bu i m t v n c a đ o Thánh (dử ấ ặ ổ ạ ậ ủ ạ ương c u) nh ng Nguy n nh n raử ư ễ ậ
Trang 3đ “bi t thôi” còn Dể ế ương thì ch a ch u bi t! Nguy n có b n ph n v ch ra đi u y vìư ị ế ễ ổ ậ ạ ề ấ
“trách cho t t ra là cái đ o b n bè. Tâm lí ngố ạ ạ ườ ời đ i thì “nghĩa t là nghĩa t n” nh ng v iử ậ ư ớ
người quân t đ y m i là lúc ngử ấ ớ ười ta “tính s ” nhau th t th ng th n v “tăm ti ng” l nổ ậ ẳ ắ ồ ế ẫ
v “tai ti ng” đ còn răn đ i; B i vì "đ y áo quan công lu n m i xác đ nh” (có l vì thề ế ế ờ ở ậ ậ ớ ị ẽ ế
mà t p quán Á Đông tr ng ngày ch t tr n tr ng ngày sinh nh Âu Tây chăng?)ậ ọ ế ơ ọ ư
L i th gi i thích cho vi c ng i đi l i là vì tu i tác:ờ ơ ả ệ ạ ạ ổ
Mu n đi l i tu i già thêm nhác ố ạ ổ
Tr ướ c ba năm g p bác m t l n (câu 1920) ặ ộ ầ
Trước ba năm, y là lúc Nguy n 65, Dấ ễ ương 61. Li u có đúng là c hai đã “già”, đãệ ả
“nhác đi l i” không? Đ ng quên r ng v i hàm trí sĩ m t Tham tri nh Nguy n, m tạ ừ ằ ớ ộ ư ễ ộ
Thượng th nh Dư ư ương, khái ni m “đ l i” c a h ch gi i h n trong vi c bệ ể ạ ủ ọ ỉ ớ ạ ệ ước xu ngố thuy n hay ng i lên cáng, vây quanh ti u đ ng, là h c trò, là giai nhân, là m t tr ng khoaề ồ ể ồ ọ ộ ọ
b ng, danh v ng. Tôi nghĩ r ng hai ti ng m i câu 18 th c s “ch u trách nhi m” vi cả ọ ằ ế ớ ở ự ự ị ệ ệ nhác “đi l i” c a h ch không ph i hai ti ng tu i già câu 19, b ng c là b n chạ ủ ọ ứ ả ế ổ ở ằ ớ ở ả ữ Hán, tu i già hoàn toàn ngo i ph m: "Vãng lai b t xác đác”. (Qua l i không th tổ ạ ạ ấ ạ ậ
đ ng). Cách đ t câu đ n l ! N u dùng trong bài thi, ch c gì ông đ Tam Nguyên nh ngặ ặ ế ạ ế ắ ỗ ư trong Khóc Dương Khuê thì đ ng th nghe m i x ng Tam Nguyên!ừ ế ớ ứ
Có l h “nh c đi l i” vì còn lí do khách quan n a: C hai đ u ng i g y ghi ng choẽ ọ ắ ạ ữ ả ề ạ ả ờ
d lu n l n th c dân, tr l n g p nhau h i ba năm trư ậ ẫ ự ừ ẩ ặ ồ ướ ấc r t có kh năng là chuy n b tả ệ ấ
kh kháng: Đám tang v Nguy n Khuy n. Và nh v y, câu “Trả ợ ễ ế ư ậ ước ba năm g p bác m tặ ộ
l n” đ nh n t t ph i năm vào ch m t, đó là trầ ộ ấ ấ ả ữ ộ ường h p "b t qui t c” c a “Qua l iợ ấ ắ ủ ạ không th t đ ng”.ậ ặ
Dù sao thì chuy n cũng th t bu n. Ngệ ậ ồ ườ ại b n duy nh t còn l i 131, th t ra ch còn ấ ạ ậ ỉ phân n a tình b ng h u, ch t cũng qua đ i n t! Nguy n Khuy n c m th y b v th t s ,ử ằ ữ ợ ờ ố ễ ế ả ấ ơ ơ ậ ự bàng hoàng th t tình, ông nh góa b a thêm l n n a, cái ch t v n g i lòng tr c n, màậ ư ụ ầ ữ ế ố ợ ắ ẩ
“lòng tr c n là đ u m i c a đ c nhân, đ c nhân đem l i là n n t ng c a Ngũ thắ ẩ ầ ố ủ ứ ứ ạ ề ả ủ ường,
người quân t nào ch ng th m nhu n đi u đó. Th nên nh ng ray r t c a ông (câu 1928)ử ẳ ấ ầ ề ế ữ ứ ủ
r t “c n nhân tình”. M t Dấ ậ ấ ương Khuê, li u trên đ i có còn ai hi u Nguy n Khuy n?ệ ờ ể ễ ế
Qu n Tr ng khóc B o Thúc, Kh ng Minh khóc Chu Du cũng đ u b i l y: “Quen bi tả ọ ả ổ ề ở ẽ ấ ế
Trang 4đ y thiên h , hi u lòng ch ng m y ngầ ạ ế ẳ ấ ười”. Vi c Nguy n Khuy n ch ng còn thi t gìệ ễ ế ẳ ế
rượu, th , giao (câu 2934) là chuy n hoàn toàn d thông c m. Bút m c Tam Nguyên nhânơ ệ ễ ả ự
v y mà có d p c ng hi n cho đ i nh ng v n th th m tình b ng h u.ậ ị ố ế ờ ữ ầ ơ ấ ằ ữ
b n câu k t, thái đ quân t c a Nguy n Khuy n m i th t r ch ròi, sòng ph ng
đ n l lùng (theo góc nhìn c a chúng ta).ế ạ ủ
Bác ch ng hai hàng ch a chan (câu 3538) ẳ ở ứ
Ông y th là ch t th t r i. Tôi chí nh (nh ng k ni m cũ) ch không thấ ế ế ậ ồ ớ ữ ỉ ệ ứ ương, không khóc. Y s s là th nh ng ma l c c a l i l b n Nôm c lôi ngờ ờ ế ư ự ủ ờ ẽ ả ứ ườ ọi đ c theo lòng tha thứ
h n là t nh táo nh n ra đ o th ng th n c a tác gi Cái tài ông Tam Nguyên th t đáng n ơ ỉ ậ ạ ẳ ắ ủ ả ậ ể Hãy th phân tích m t câu:ử ộ
Tôi tuy th ươ ng l y nh làm th ấ ớ ươ ng
Ch tuy v n ph nh n nh t th i cái ý đi k sau nó (ví d : tuy giàu nh ng b n x n, tuyữ ố ủ ậ ấ ờ ề ụ ư ủ ỉ nghèo mà xài sang ). V y là ông “nhác khóc”, có chung lí do v i “nh c đi l i”. Th ngậ ớ ắ ạ ẳ
th n đ n th th t quá đáng! Nh suy lòng ta đ phê phán lòng quân t l i quá đáng h n.ắ ế ế ậ ư ể ử ạ ơ
V y Khóc Dậ ương Khuê đích th c là kho nh khác tình b n quân t Tình b n hự ả ạ ử ạ ở ọ
v n chu n m c, lí trí. H “nhanh nh y trong công vi c mà th n tr ng trong l i cân nh cố ẩ ự ọ ạ ệ ậ ọ ờ ắ
gi a hai b n Hán và Nôm, ta th y Khóc Dữ ả ấ ương Khuê là đem lòng tha th làm d u đi d oứ ị ạ
th ng th n quá căng nguyên tác. Ít ai ch u nh n ra ý đ y vì ngẳ ắ ở ị ậ ồ ấ ườ ời đ i quen nghĩ r ngằ khóc là vi c c a tình c m đ n thu n, quân t , Tam nguyên gì cũng th thôi, Nguy nệ ủ ả ơ ầ ử ế ễ Khuy n v n d ng đúng đ n “đ o th ng th n và tha th “ c a ngế ậ ụ ắ ạ ẳ ắ ứ ủ ười quan t vào c haiử ả bài nh ng đi u thú v là ông dành th ng th n cho nguyên tác, dành tha th cho b n Nôm.ư ề ị ẳ ắ ứ ả
R t cu c, quân t v n đ ch t quân t mà không làm ch nh lòng nh ng “phi quân t ”.ố ộ ử ẫ ủ ấ ử ạ ữ ử Không đ c đáo độ ược th thì tài Tam nguyên còn k làm gì!ế ể
Cũng nên bi t thêm r ng trong nguyên tác, Nguy n Khuy n x ng mình là d chế ằ ễ ế ư ư ứ không x ng ngã. X ng d nghe lãnh đ m h n, có th phi m x ng v i c ngư ư ư ạ ơ ể ế ư ớ ả ười không quen bi t (Ki u Chu Hi m đ u bài t a Kinh Thi: “Ho c h u v n d vi t”. N u ai đóế ể ở ầ ự ặ ữ ấ ư ư ế ế
h i Ta r ng ). Cũng trong nguyên tác, Nguyên g i Dỏ ằ ọ ương v n v n hai l n b ng chỏ ẹ ầ ằ ữ Quân thích đáng, ph i chăng (đ nh c quãng ngày thân thi t), còn b y l n x ng hô ti pả ể ắ ế ả ầ ư ế theo (các câu 17, 23, 24, 25, 28, 35, 36) ông đ u g i b ng công là cách thề ọ ằ ường dùng ngôiở
Trang 5th ba và ch dùng x ng hô tr c ti p khi c tránh v m n mà. Trong b n Nôm, Nguy nứ ỉ ư ự ế ố ẻ ặ ả ễ Khuy n d ch thành “bác” cho c quân l n công, th là ông “quân t thêm phen n a”, vế ị ả ẫ ế ử ử ẻ
l nh nh t c a ông đã che ch n khéo léo, c nh “hòa nhi b t" càng ít b nh n ra càng hay.ạ ạ ủ ắ ả ấ ị ậ Chính vì th mà Khóc Dế ương Khuê càng th c th là kho nh kh c tình b n quân t ự ụ ả ắ ạ ử
Cái ki u “gi n thì gi n mà thể ậ ậ ương thì thương” y th t ch ng nh t quán, chăng đ ngấ ậ ẳ ấ ồ
b chút nào, nh ng ph i th m i cân b ng gi a lí trí v i tình c m. V i chúng ta, đi u yộ ư ả ế ớ ằ ữ ớ ả ớ ề ấ nghe r t chấ ướng nh ng đ o quan t thà đành ph i th Ch đ c s c c a Khóc Dư ạ ử ả ế ỗ ặ ắ ủ ươ ng Khuê là nó làm v a lòng c hai phía c m th : phía thích nghĩ răng Nguy n n u c lòng vìừ ả ả ụ ễ ẫ ả
thương b n l n phía nh n ra r ng ngạ ẫ ậ ằ ười th c s ch ng thự ự ẳ ương b n mà ch không kìm n iạ ỉ ổ xúc đ ng vì “chút nghĩa”. Chính kh năng hai chi u y m i làm đ m d u n Tam Nguyên.ộ ả ề ấ ớ ậ ấ ấ Cái l i ngố ườ ọi đ c v n là thú s trố ở ường c a Nguy n Khuy n (nh t là trong lĩnh v c câuủ ễ ế ấ ự
đ i). Cũng đ ng quên r ng đâ là bài th t s riêng t ch không ph i nét đ chia bu n,ố ừ ằ ỵ ơ ự ự ư ứ ả ể ồ
đ truy đi u theo ki u thù t c đ i thể ệ ể ạ ờ ường. R t có th tang gia h Dấ ể ọ ương vào th i đi mờ ể
y ch a m y ai bi t đ n
Cu i cùng, n u có ai đó nghĩ r ng “b o là khóc nh ng cu i cùng nhác khóc thì thàố ế ằ ả ư ố
đ ng khóc”. Nghĩ nh th là d a l p trừ ư ế ự ậ ường “phi quân t ” đ ph nh n tính cách quân tử ể ủ ậ ử
c a Nguy n Khuy n cũng nh trong cu c đ i và đánh m t đi c a cõi đ i m t ki t tác vủ ễ ế ư ộ ờ ấ ủ ờ ộ ệ ề Tình B n v y.ạ ậ