Phân tích chí làm trai trong bài thơ Lưu biệt khi xuất dương của Phan Bội Châu

Lưu biệt khi xuất dương” khẳng định chí làm trai và quyết tâm xuất dương, làm nên sự nghiệp lớn cứu nước cứu dân. Đó là sự quyết tâm cao độ và những ý tưởng mới mẻ của nhân vật trữ tình buổi đầu ra nước ngoài tìm đường cứu nước.

Đ  bài: Phân tích chí làm trai trong bài th  L u bi t khi xu t dề ơ ư ệ ấ ương c a Phan B iủ ộ   Châu 

Bài làm 1 

L u bi t khi xu t dư ệ ấ ương” kh ng đ nh chí làm trai và quy t tâm xu t dẳ ị ế ấ ương, làm nên sự  nghi p l n c u nệ ớ ứ ước c u dân. Đó là s  quy t tâm cao đ  và nh ng ý tứ ự ế ộ ữ ưởng m i m  c aớ ẻ ủ   nhân v t tr  tình bu i đ u ra nậ ữ ổ ầ ước ngoài tìm đường c u nứ ước

Cái chí làm trai mà nhà th  nói đ n trong bài th  trơ ế ơ ước h t là “ph i l    trên đ i”. Đó làế ả ạ ở ờ  

m t lí tộ ưởng s ng, m t khát v ng l n lao. Đ ng nam nhi ph i làm đố ộ ọ ớ ấ ả ược nh ng vi c l nữ ệ ớ   lao, phi thường, ph i ch  đ ng xoay chuy n tr i đ t, không đ  cho tr i đ t t  chuy nả ủ ộ ể ờ ấ ể ờ ấ ự ể  

v n. Nhà th  chuy n ch  ta thành ch  t  . T  ph n ánh đầ ơ ể ữ ứ ớ ớ ả ược cái hăm h , l c quan, trở ạ ẻ  trung. Hai câu th  trên dơ ường nh  có chút ngông nghênh t  ph  nh ng th c ra là s  b c lư ự ụ ư ự ự ộ ộ  sâu s c v  cái tôi cá nhân tích c c. Cái tôi này ch ng nh ng kh ng đ nh trách nhi m đ iắ ề ự ẳ ữ ẳ ị ệ ố  

v i hi n t i, v i v n m nh hôm nay c a đ t nớ ệ ạ ớ ậ ệ ủ ấ ước mà còn kh ng đ nh nghĩa v  v i l chẳ ị ụ ớ ị  

s  Đó là t  th  c a ngử ư ế ủ ười có chí khí l n, mu n vớ ố ươ ớn t i nh ng đ nh cao c a l ch s ữ ỉ ủ ị ử Cái chí làm trai mà c  Phan nói trong bài th  ch c ch n khi n chúng ta th y c m ph c vụ ơ ắ ắ ế ấ ả ụ ề 

nh ng con ngữ ườ ối s ng ý th c đứ ược vai trò, trách nhi m c a mình đ i v i l ch s ệ ủ ố ớ ị ử

M i con ngỗ ườ ối s ng là ph i g n li n v i đ t nả ắ ề ớ ấ ước, dân t c, bi t s ng ch t cùng dân t c.ộ ế ố ế ộ  

Rõ ràng nhân v t tr  tình tuy đang nói v  mình nh ng th c ch t là ti ng nói đ i di n choậ ữ ề ư ự ấ ế ạ ệ  

c  m t t ng l p, m t th  h  và cao h n là c  dân t c. Cách nhìn nh n, suy nghĩ c a tácả ộ ầ ớ ộ ế ệ ơ ả ộ ậ ủ  

gi  là hả ướng v  tề ương lai phía trước ch  không ph i là l i s ng hoài ni m. Đây cũngứ ả ố ố ệ   chính là m t đi m r t ti n b  mà thông qua bài th  chúng ta không ch  c m nh n độ ể ấ ế ộ ơ ỉ ả ậ ược ý  nghĩa c a chúng mà còn h c t p đủ ọ ậ ược vào th c t  cu c s ng c a mình.ự ế ộ ố ủ

L i th  k t c a bài th  v i hai câu tuy t đ p, đ y c m h ng lãng m n. Con đ i bàng đãờ ơ ế ủ ơ ớ ệ ẹ ầ ả ứ ạ ạ   tung cánh bay ra bi n kh i, bay vào th i đ i “Thiên trùng b ch lãng nh t t  phi”.ể ơ ờ ạ ạ ấ ề

B ng th  th  th t ngôn bát cú Đằ ể ơ ấ ường lu t, b ng ch  Hán, v i gi ng th  trang nghiêm hàoậ ằ ữ ớ ọ ơ   hùng m nh m , lôi cu n đã toát lên m t chí l n phi thạ ẽ ố ộ ớ ường không cam tâm làm nô l ,ệ   quy t đi tìm đế ường c u nứ ước. Đó không còn là l i nói mà đã bi n thành hành đ ng vờ ế ộ ượ  t

b  Đông c a ông. Bài th  là m t khúc anh hùng ca kêu g i lên để ủ ơ ộ ọ ường c u nứ ước mang giá 

tr  khích l  đ ng viên, tuyên truy n cách m ng không ch  đ i v i th  h  thanh niên   giaiị ệ ộ ề ạ ỉ ố ớ ế ệ ở  

đo n đó mà còn là l i nh n nh  chung đ i v i thanh niên các th  h  sau.ạ ờ ắ ủ ố ớ ế ệ

Phan B i Châu (1867 – 1940) là lãnh t  ki t xu t c a các phong trào Duy Tân, Đông Vi tộ ụ ệ ấ ủ ệ   Nam quang ph c h i đ u th  kiX. Ông là “b c anh hùng, v  thiên s , đụ ộ ầ ế ậ ị ứ ược 25 tri u đ ngệ ồ   bào tôn kính” (Nguy n Ái Qu c). C  Hu nh Thúc Kháng cũng h t l i ca ng i Phan B iễ ố ụ ỳ ế ờ ợ ộ   Châu: “Mi ng gi ng cu c v ch tr i kêu gi t m t – gi a t ng không mù cu n mây tan –ệ ọ ố ạ ờ ậ ộ ữ ầ ố   tay ngòi lông v  án múa ch u ba – đ y m t gi y m a tuôn s m n ”ỗ ầ ầ ặ ấ ư ấ ổ

Năm 1905, m  đ u phong trào  Phan B i Châu xu t dở ầ ộ ấ ương sang Trung Qu c, Nh t B nố ậ ả   tìm đường c u nứ ước. Trong không khí chia tay v i các đ ng chí trong H i Duy Tân, Phanớ ồ ộ  

B i Châu sáng tác bài “Xu t dộ ấ ương l u bi t” (L i đ  l i khi chia tay đ  ra nư ệ ờ ể ạ ể ước ngoài) 

b ng ch  Hán.ằ ữ

M  đ u bài th , tác gi  nêu lên quan ni m v  chí nam nhi: “Sinh vi nam t  y u vi k ,ở ầ ơ ả ệ ề ử ế ỳ  

Kh ng h a càn khôn t  chuy n di”. Tôn Quang Phi t d ch là:ẳ ứ ự ể ệ ị

“Làm trai ph i l    trên đ i ả ạ ở ờ

Há đ  càn khôn t  chuy n d i” ể ự ể ờ

Phan B i Châu nêu lên quan ni m v  chí làm trai mà các nhà nho tr  danh đ u đ ng tình.ộ ệ ề ứ ề ồ   Nguy n Công Tr , trong bài th  “Chí nam nhi” cũng t ng nói: “Thông minh nh t nam t ,ễ ứ ơ ừ ấ ử  

Y u vi thiên h  k ”. Làm đ ng nam nhi trên đ i này ph i làm đi u kì l , k  tích đ  giúpế ạ ỳ ấ ờ ả ề ạ ỳ ể  

đ i, giúp dân, giúp nờ ước. Làm trai là ph i tung hoành ngang d c, d i non l p b :ả ọ ờ ấ ể

“Há đ  càn khôn t  chuy n d i” ể ự ể ờ

Ph i là b c hào ki t trên đ i này thì m i phát ngôn nh  v y. N i l c m nh m  phiả ậ ệ ờ ớ ư ậ ộ ự ạ ẽ  

thường. Con người mu n tham gia vào s  v n đ ng c a vũ tr  “Há đ  càn khôn tố ự ậ ộ ủ ụ ể ự  chuy n d i” là câu h i tu t  v a kh ng đ nh v a mu n đ i tho i v i h t th y các đ ngể ờ ỏ ừ ừ ẳ ị ừ ố ố ạ ớ ế ả ấ   mày râu trên đ i này. Nh n th c v  m i quan h  gi a con ngờ ậ ứ ề ố ệ ữ ười và vũ tr  v  s  tác đ ngụ ề ự ộ  

c a con ngủ ườ ố ới đ i v i vũ tr  nh  v y th t là tích c c, th t là cách m ng. Câu th  làmụ ư ậ ậ ự ậ ạ ơ  

th c d y n i l c c a m i con ngứ ậ ộ ự ủ ỗ ườ ể ọi đ  h  tham gia c i t o t  nhiên, c i t o xã h i.ả ạ ự ả ạ ộ

Sau khi t  bày quan ni m v  chí nam nhi, v  m i quan h  gi a con ngỏ ệ ề ề ố ệ ữ ười và vũ tr , tácụ  

gi  nói v  trách nhi m c a chính mình v i th i đ i c a mình: “  bách niên trung tu h uả ề ệ ủ ớ ờ ạ ủ Ư ữ   ngã, Kh i thiên t i h u cánh vô thùy”. Hai câu th  đó đở ả ậ ơ ược Tôn Quang Phi t d ch là:ệ ị

“Trong kho ng trăm năm c n có t ả ầ ớ Sau này muôn thu  há không ai?” ở

Trong m t n n văn h c phi ngã (tôi) mà hi n lên m t ch  “ngã” s ng s ng, ph i nói làộ ề ọ ệ ộ ữ ừ ữ ả  

“kì” (l )!ạ

“  bách niên trung tu h u ngã” Ư ữ

Nh n th c v  s  hi n h u c a cái “tôi”, trách nhi m c a cái “tôi” đ i v i th i đ i nhậ ứ ề ự ệ ữ ủ ệ ủ ố ớ ờ ạ ư 

v y ch ng khác nào m t ng n l a gi a đêm đông, m t cây tùng gi a băng tuy t. Khôngậ ẳ ộ ọ ử ữ ộ ữ ế  

ph i là cái “tôi” hả ưởng l c mà là cái “tôi” hành đ ng, cái “tôi” tham gia vào s  “chuy nạ ộ ự ể  

d i” c a “càn khôn”. “Gi a cu c s ng t i tăm c a đ t nờ ủ ữ ộ ố ố ủ ấ ước lúc đó, có được m t ý th cộ ứ  

v  cái “tôi” nh  th , qu  là c ng c i, là đ p vô cùng, cũng nh  có đề ư ể ả ứ ỏ ẹ ư ược m t ý th c l uộ ứ ư   danh thiên c  b ng s  c u nổ ằ ự ứ ước qu  là c n thi t, là cao c  vô cùng” (Nguy n Đình Chú).ả ầ ế ả ễ Còn m i quan h  gi a con ngố ệ ữ ườ ới v i muôn thu  thì tác gi  l i đ t ra câu h i “Kh i thiênở ả ạ ặ ỏ ở  

t i h u cánh vô thùy?” (Sau này muôn thu  há không ai?) H i nh ng th t ra là đ  kh ngả ậ ở ỏ ư ậ ể ẳ  

đ nh. Tác gi  có ni m tin vào chính mình, l i càng có ni m tin vào c ng đ ng, vào dân t c.ị ả ề ạ ề ộ ồ ộ  

Th  Phan B i Châu xói vào tâm can ngơ ộ ười ta, kích thích vào ý th c trách nhi m c a m iứ ệ ủ ỗ   con người, gi c giã con ngụ ười hành đ ng, chuy n d i t  nhiên, chuy n d i xã h i. Đ yộ ể ờ ự ể ờ ộ ấ   chính là th  c a m t nhà cách m ng.ơ ủ ộ ạ

Sang hai câu lu n, tác gi  càng ri t róng h n v  m i quan h  gi a con ngậ ả ế ơ ề ố ệ ữ ườ ới v i non sông 

đ t nấ ước, gi a cu c s ng th c t i v i sách v  c a thánh hi n:ữ ộ ố ự ạ ớ ở ủ ề

“Giang s n t  hĩ sinh đ  nhu ơ ử ồ ế

Hi n thánh liêu nhiên t ng di c si” ề ụ ệ (Non sông đã ch t s ng thêm nh c ế ố ụ

Hi n thánh còn đâu h c cũng hoài.) ề ọ

Tác gi  s  d ng th  pháp nhân hóa “non sông đã ch t” khi n ta c m th y “giang s n”ả ử ụ ủ ế ế ả ấ ơ   (non sông) nh  m t sinh m nh, th t đau lòng.ư ộ ệ ậ

“Non sông đã ch t s ng thêm nh c” ế ố ụ

Nhi u nhà Nho th c th i cũng đã nói lên n i nh c m t nề ứ ờ ỗ ụ ấ ước, nh ng ch a có nhà Nho nàoư ư   nói m t cách tri t đ , th ng thi t nh  v y. Đem s  s ng ch t c a cá nhân mà g n li nộ ệ ể ố ế ư ậ ự ố ế ủ ắ ề  

v i s  vinh nh c c a non sông đ t nớ ự ụ ủ ấ ước thì không còn nghi ng  gì n a, Phan B i Châu làờ ữ ộ   nhà ái qu c vĩ đ i.ố ạ

Sách v  c a thánh hi n cũng ch ng r a đở ủ ề ẳ ử ược v t nh  nô l :ế ơ ệ

“Hi n thánh còn đâu h c cũng hoài” ề ọ

Câu th  nguyên tác tr c c m mãnh li t h n “Hi n thánh liêu nhiên t ng di c si”, (Hi nơ ự ả ệ ơ ề ụ ệ ề   thánh đã v ng thì có đ c sách cũng ngu thôi). Vi t nh  v y thì đúng nh  c  Hu nh Thúcắ ọ ế ư ậ ư ụ ỳ   Kháng nói “đ y m t gi y m a tuôn s m n ”. Không nên hi u là c  Phan ph  đ nh sáchầ ặ ấ ư ấ ổ ể ụ ủ ị  

c a thánh hi n, mà nên hi u c  Phan đã hành cái đ o c a thánh hi n m t cách sáng su t,ủ ề ể ụ ạ ủ ề ộ ố   cái sáng su t c a m t nhà cách m ng. Mà có ông Kh ng, ông M nh, ông Lão nào d y cácố ủ ộ ạ ổ ạ ạ  

đ  t  ng i “t ng” sách c a quý v  trong khi nệ ử ồ ụ ủ ị ước m t dân nô l  đâu?ấ ệ

Tóm l i, t  quan ni m s ng “  bách niên trung tu h u ngã”, trong hai câu lu n, tác gi  tạ ừ ệ ố ư ữ ậ ả ự 

d n mình vào cái th  ph i xu t dồ ế ả ấ ương c u nứ ước

Hai câu k t, tác gi  th  hi n tr n v n ch  đ  “xu t dế ả ể ệ ọ ẹ ủ ề ấ ương l u bi t”ư ệ

“Nguy n tr c tr ệ ụ ườ ng phong Đông h i kh ả ứ Thiên trùng b ch lãng nh t t  phi”, ạ ấ ề (Mu n v ố ượ t bi n Đông theo cánh gió ể Muôn trùng sóng b c ti n ra kh i) ạ ễ ơ

Hình  nh đ p, lãng m n. “Mu n vả ẹ ạ ố ượt bi n Đông theo cánh gió”, không gian r ng l n c aể ộ ớ ủ  

bi n Đông sánh v i chí l n c a nhà cách m ng. Câu th  d ch hay, x ng v i tinh th n c aể ớ ớ ủ ạ ơ ị ứ ớ ầ ủ   nguyên tác. Nh ng câu k t “Muôn trùng sóng b c ti n ra kh i” thì đư ế ạ ễ ơ ược cái tình c a nonủ  

nước đ i v i ngố ớ ười ra đi, ch  không sát v i nguyên tác.ứ ớ

“Thiên trùng b ch lãng nh t t  phi” ạ ấ ề (Ngàn đ t sóng b c cùng bay lên) ợ ạ

Hình tượng th  làm hi n hi n trơ ể ệ ước m t ta hàng ngàn đ t sóng sôi réo tr ng xóa, l  làắ ợ ắ ạ   không v  vào b  mà “nh t t  phi” (cũng bay lên). Hình tỗ ờ ấ ề ượng v a kì vĩ v a th  m ng thừ ừ ơ ộ ể 

hi n đệ ược tinh th n ph i ph i, nhi t huy t, thăng hoa c a nhà th  mà cũng là nhà cáchầ ơ ớ ệ ế ủ ơ  

m ng.ạ

Mu n hi u đố ể ược nhà ái qu c vĩ đ i Phan B i Châu mà ch a đ c đố ạ ộ ư ọ ược hàng ngàn trang 

trước tác c a c  thì t t h n h t là đ c bài th  “Xu t dủ ụ ố ơ ế ọ ơ ấ ương l u bi t”. M t bài th  như ệ ộ ơ ỏ  cũng cho ta th y đấ ược chí nam nhi c a ngủ ười anh hùng, th y đấ ược chí l n mu n d i nonớ ố ờ  

l p b , th y đấ ể ấ ược ý th c trách nhi m c a cái “tôi” đ i v i l ch s , v i dân t c, th y đứ ệ ủ ố ớ ị ử ớ ộ ấ ượ  c quan ni m s ng ch t, vinh nh c, th y đệ ố ế ụ ấ ược hoài bão l n lao c a m t nhà chi sĩ mu n c uớ ủ ộ ố ứ   dân c u nứ ước

“M ượ n Đông du thăm h i b n đ ng tâm, H ỏ ạ ồ ươ ng C ng, Hoành Tân, l i len đ ả ỏ ườ ng m i ớ

Ba t c l ấ ưỡ i mà g ươ m mà súng, nhà c m quy n trông gió cũng gai ghê ầ ề

M t ngòi lông v a tr ng v a chiêng, c a dân ch  khêu đèn thêm sáng chói.” ộ ừ ố ừ ủ ủ

Đ y là m y dòng Phan B i Châu vi t v  Phan Châu Trinh, nh ng ta th y hình  nh c a cấ ấ ộ ế ề ư ấ ả ủ ả  hai c  Phan, hai tâm h n yêu nụ ồ ướ ừc l ng danh trong l ch s  đ u tranh c a dân t c, giaiị ử ấ ủ ộ  

đo n đ u c a th  k  này.ạ ầ ủ ế ỉ

Hoàn c nh ra đ i c a bài th  này là nh ng năm đ u th  k  XX, đ t nả ờ ủ ơ ữ ầ ế ỷ ấ ước ta đã m t chấ ủ  quy n, hoàn toàn l t vào tay th c dân Pháp. Ti ng tr ng, ti ng mõ C n Về ọ ự ế ố ế ầ ương đã t t, báoắ  

hi u s  b  t c c a con đệ ự ế ắ ủ ường c u nứ ước theo t  tư ưởng phong ki n do các sĩ phu lãnh đ o.ế ạ   Phan B i Châu lúc này m i ba mộ ớ ươi tám tu i, là hình  nh tiêu bi u c a m t th  h  cáchổ ả ể ủ ộ ế ệ  

m ng m i, quy t tâm vạ ớ ế ượt mình, b  qua m  giáo lý đã quá l i th i c a đ o Kh ng đỏ ớ ỗ ờ ủ ạ ổ ể  đón nh n t  tậ ư ưởng tiên phong trong giai đo n, mong tìm ra bạ ước đi m i cho dân t c,ớ ộ  

nh m t  gi i phóng mình. Phong trào Đông du đằ ự ả ược nhóm lên cùng v i bao nhiêu hyớ  

v ng…ọ

Bài th  đã th  hi n r t sinh đ ng t  th , ý nghĩ c a Phan B i Châu trong bu i xu tơ ể ệ ấ ộ ư ế ủ ộ ổ ấ  

dương tìm đường c u nứ ước. Hai câu đ  nói rõ nh n th c c a nhà th  v  chí làm trai –ề ậ ứ ủ ơ ề  

m t nh n th c làm c  s  cho m i hành đ ng:ộ ậ ứ ơ ở ọ ộ

Làm trai ph i l    trên đ i ả ạ ở ờ

Há đ  càn khôn t  chuy n d i ể ự ể ờ

Th c ra chí làm trai ch ng ph i đ n bây gi  m i đự ẳ ả ế ờ ớ ược Phan B i Châu kh ng đ nh. Trộ ẳ ị ướ  c

đó, trong th  trung đ i, ta v n th y Ph m Ngũ Lão, Nguy n Công Tr  nh c đ n (  cácơ ạ ẫ ấ ạ ễ ứ ắ ế ở   bài Thu t hoài, Chí nam nhi). Nh ng đi u đó không có nghĩa là   bài th  c a Phan B iậ ư ề ở ơ ủ ộ   Châu, lý tưởng nhân sinh kia đã m t đi s  m i l , thôi thúc. Nó chính là đi u nung n u baoấ ự ớ ạ ề ấ   năm c a tác gi  bây gi  đủ ả ờ ược nói ra, trước h t nh  l i t  v n, t  nh , t  mình nâng caoế ư ờ ự ấ ự ủ ự   tinh th n mình: đã làm trai là ph i làm nên chuy n l , đó là tr i đ t không đ  “t  chuy nầ ả ệ ạ ờ ấ ể ự ể  

d i”. Đây là m t t  tờ ộ ư ưởng táo b o, cách m ng đ i v i ngạ ạ ố ớ ười xu t thân t  c a Kh ng sânấ ừ ử ổ   Trình trong th i đi m  y. V i hai câu th c, nhà th  ti p t c kh ng đ nh t  th  c a k  làmờ ể ấ ớ ự ơ ế ụ ẳ ị ư ế ủ ẻ   trai gi a vũ tr  và trong cu c đ i:ữ ụ ộ ờ

Trong kho ng trăm năm c n có t , ả ầ ớ Sau này muôn thu , há không ai? ở

Ý th c v  cái “tôi” đã hi n lên rõ ràng, không r t rè, dè d t. Đó là nhân v t tr  tình đangứ ề ệ ụ ặ ậ ữ  

t  đ ng gi a cu c đ i m t cách can đ m, do ý th c đự ứ ữ ộ ờ ộ ả ứ ượ ứ ệc s  m nh c a mình trong l ch sủ ị ử 

và cũng do s  thôi thúc c a khát v ng l p công danh. Hai câu lu n nói v  s  th c nh cự ủ ọ ậ ậ ề ự ự ứ  

nh i:ố

Non sông đã ch t s ng thêm nh c, ế ố ụ

Hi n thánh còn đâu h c cũng hoài ề ọ

Đ n hai câu này, ta cũng th y n i lên ý chí làm trai v i khát v ng l u danh theo m t n iế ấ ổ ớ ọ ư ộ ộ   dung m i, đó là ý th c v  non sông đã m t ch  quy n, “hi n thánh” th n tớ ứ ề ấ ủ ề ề ầ ượng m t thuộ ở 

gi  còn đâu n a. Hai câu th  nh n đ nh th c tr ng l ch s  b ng m t cái nhìn d t khoát.ờ ữ ơ ậ ị ự ạ ị ử ằ ộ ứ  

“Hi n thánh còn đâu h c cũng hoài” – đây qu  là m t câu th  th  hi n khí th  s c sôi c aề ọ ả ộ ơ ể ệ ế ụ ủ   Phan B i Châu, cho th y cái nhìn t nh táo c a ông v  th i cu c.ộ ấ ỉ ủ ề ờ ộ

Hai câu k t c a bài th  có cái khí th  gân gu c và ý th c đế ủ ơ ế ố ứ ượ ực s  ra đi m t cách sôi trào,ộ  

đ y dũng khí:ầ

Mu n v ố ượ t bi n Đông theo cánh gió, ể Muôn trùng sóng b c ti n ra kh i ạ ễ ơ

“Vượt bi n Đông” là cách nói có v  khoa trể ẻ ương nh ng đó là hành đ ng s p di n ra.ư ộ ắ ễ  

Người ra đi trong ni m h ng kh i vô biên “muôn trùng sóng b c” ti n chân nh  m t y uề ứ ở ạ ễ ư ộ ế  

t  kích thích. Đó chính là b n đ ng hành trong cu c ra đi hùng tráng này.ố ạ ồ ộ

Xu t dấ ương l u bi t là m t khúc hát lên đư ệ ộ ường. Đ  tài có tính ch t truy n th ng, nh ngề ấ ề ố ư  

t  tư ưởng l i r t m i m  Bài th  mang âm hạ ấ ớ ẻ ơ ưởng l c quan nên đã khi n cho c m xúc thạ ế ả ể 

hi n trong bài th  có chi u sâu, có s c g i c m m nh m  Đây là tráng ca c a m t v  anhệ ơ ề ứ ợ ả ạ ẽ ủ ộ ị   hùng mà su t đ i không h  bi t m t m i trong hành đ ng c u nố ờ ề ế ệ ỏ ộ ứ ước thương dân

Bài làm 2

Phan B i Châu (1867 – 1940) tên th t là Phan Văn San, hi u là Sào Nam, ngộ ậ ệ ười làng Đan  Nhiêm, nay là xã Nam Hòa, huy n Nam Đàn, t nh Ngh  An. Ông sinh ra và l n lên trongệ ỉ ệ ớ  

c nh nả ước m t nhà tan, t n m t ch ng ki n s  th t b i c a phong trào c n Vấ ậ ắ ứ ế ự ấ ạ ủ ầ ương ch ngố   Pháp. Ch  đ  phong ki n suy tàn kéo theo s  s p đ  c a c  m t h  th ng t  tế ộ ế ự ụ ổ ủ ả ộ ệ ố ư ưở  ng phong ki n già c i, l i th i. Tình hình đó đ t ra cho các chí sĩ yêu nế ỗ ỗ ờ ặ ước m t câu h i l n:ộ ỏ ớ  

Ph i c u nả ứ ước b ng con đằ ường nào? Trong không khí u ám bao trùm kh p đ t nắ ấ ước th iờ  

đó, nh ng tia sáng hy v ng hé r ng qua ngu n sách Tân th  truy n bá t  tữ ọ ạ ồ ư ề ư ưởng cách m ngạ  

dân ch  t  s n c a phủ ư ả ủ ương Tây v i n i dung khác h n v i các sách thánh hi n thuớ ộ ẳ ớ ề ở 

trước. Người ta có th  tìm th y   đó nh ng g i ý h p d n v  m t con để ấ ở ữ ợ ấ ẫ ề ộ ường c u nứ ướ  c

m i, nh ng vi n c nh đ y h a h n cho tớ ữ ễ ả ầ ứ ẹ ương lai. Vì th , các nhà Nho tiên ti n c a th iế ế ủ ờ  

đ i nh  Phan B i Châu, Phan Chu Trinh đã tiên phong d n bạ ư ộ ấ ước, b t ch p nguy hi m,ấ ấ ể   gian lao

Phan B i Châu là m t trong nh ng chí sĩ yêu nộ ộ ữ ước đ u tiên m  ra con đầ ở ường cho sự  nghi p đ u tranh gi i phóng dân t c theo khuynh hệ ấ ả ộ ướng dân ch  t  s n. M c dù sủ ư ả ặ ự  nghi p không thành, nh ng ông mãi mãi là t m gệ ư ấ ương sáng chói v  lòng yêu nề ước thi tế   tha và ý chí đ u tranh kiên cấ ường, b t khu t.ấ ấ

Sinh th i, Phan B i Châu không coi văn chờ ộ ương là m c đích c a cu c đ i mình nh ngụ ủ ộ ờ ư   trong quá trình ho t đ ng cách m ng, ông đã ch  đ ng n m l y th  vũ khí tinh th n s cạ ộ ạ ủ ộ ắ ấ ứ ầ ắ   bén  y đ  tuyên truy n, c  đ ng, khích l  tinh th n yêu nấ ể ề ổ ộ ệ ầ ước c a đ ng bào ta. Năngủ ồ   khi u văn chế ương, b u nhi t huy t sôi s c cùng s  t ng tr i trong bầ ệ ế ụ ự ừ ả ước đường cách 

m ng là c  s  đ  Phan B i Châu tr  thành m t nhà văn, nhà th  l n v i nh ng tác ph mạ ơ ở ể ộ ở ộ ơ ớ ớ ữ ẩ  

xu t s c nh : Vi t Nam vong qu c s  (1905), H i ngo i huy t th  (1906), Ng c trungấ ắ ư ệ ố ử ả ạ ế ư ụ  

th  (1914), Trùng Quang tâm s  (1913 ­1917), Phan B i Châu niên bi u (1929)…ư ử ộ ể

Năm 1904, ông cùng các đ ng, chí c a mình l p ra Duy Tân h i. Năm 1905, h i chồ ủ ậ ộ ộ ủ 

trương phong trào Đông Du, đ a thanh niên  u tú sang Nh t B n h c t p đ  chu n b  l cư ư ậ ả ọ ậ ể ẩ ị ự  

lượng nòng c t cho cách m ng và tranh th  s  giúp đ  c a các th  l c bên ngoài. Trố ạ ủ ự ỡ ủ ế ự ướ  c lúc lên đường, Phan B i Châu làm bài th  Xu t dộ ơ ấ ương l u bi t đ  t  giã b n bè, đ ngư ệ ể ừ ạ ồ   chí:

Phiên âm ch  Hán:ữ

Sinh vi nam t  y u hi kì, ử ế

Kh ng h a càn khôn t  chuy n di ẳ ứ ự ể  bách niên trung tu h u ngã,

Kh i thiên t i h u c nh vô thùy ở ả ậ ả Giang s n t  hĩ sinh đ  nhu , ơ ử ồ ế

Hi n thánh liêu nhiên t ng di c si! ề ụ ệ Nguy n tr c tr ệ ụ ườ ng phong Đông h i kh , ả ứ Thiên trùng b ch lãng nh t t  phi ạ ấ ề

D ch th :ị ơ

Làm trai ph i l    trên đ i, ả ạ ở ờ

Há đ  càn khôn t  chuy n d i ể ự ể ờ Trong kho ng trăm năm c n có t , ả ầ ớ Sau này muôn thu , há không ai? ở Non sông đã ch t, s ng thêm nh c, ế ố ụ

Hi n thánh còn đâu, h c cũng hoài! ề ọ

Mu n v ố ượ ể t b  Đông theo cánh gió, Muôn trùng sóng b c ti n ra kh i ạ ễ ơ

B ng gi ng th  tâm huy t có s c lay đ ng m nh m , L u bi t khi xu t dằ ọ ơ ế ứ ộ ạ ẽ ư ệ ấ ương đã kh cắ  

h a v  đ p lãng m n hào hùng c a nhà chí sĩ cách m ng Phan B i Châu, v i t  tọ ẻ ẹ ạ ủ ạ ộ ớ ư ưở  ng

m i m , táo b o, b u nhi t huy t sôi trào và khát v ng cháy b ng trong bu i ra đi tìmớ ẻ ạ ầ ệ ế ọ ỏ ổ  

đường c u nứ ước

Bài th  m  đ u b ng vi c kh ng đ nh chí làm trai:ơ ở ầ ằ ệ ẳ ị

Làm trai ph i l    trên đ i, ả ạ ở ờ

Há đ  càn khôn t  chuy n d i ể ự ể ờ

Câu th  ch  Hán: Sinh vi nam t  y u hi kì. Hai t  hi kì có nghĩa là hi m, l , khác thơ ữ ử ế ừ ế ạ ườ  ng

c n đầ ược hi u nh  nh ng t  nói v  tính ch t l n lao, tr ng đ i, kì vĩ c a công vi c màể ư ữ ừ ề ấ ớ ọ ạ ủ ệ  

k  làm trai ph i gánh vác. Đây cũng là lí tẻ ả ưởng nhân sinh c a các nhà Nho th i phongủ ờ  

ki n. Trế ước Phan B i Châu, nhi u ngộ ề ười đã đ  c p đ n chí làm trai trong th  ca. Ph mề ậ ế ơ ạ   Ngũ Lão đ i Tr n t ng băn khoăn: Công danh nam t  còn vờ ầ ừ ử ương n , Lu ng th n tai ngheợ ố ẹ   chuy n Vũ H u (T  lòng). Trong bài Đi thi t  v nh, Nguy n Công Tr  kh ng đ nh: Đãệ ầ ỏ ự ị ễ ứ ẳ ị   mang ti ng   trong tr i đ t, Ph i có danh gì v i núi sông… và nh n m nh: Chí làm traiế ở ờ ấ ả ớ ấ ạ   nam, b c, tây, đông, Cho ph  s c v y vùng trong b n b  (Chí khí anh hùng).ắ ỉ ứ ẫ ố ể

Chí làm trai c a Phan B i Châu thuy t ph c th  h  tr  th i b y gi    s  táo b o, quy tủ ộ ế ụ ế ệ ẻ ờ ấ ờ ở ự ạ ế  

li t và c m h ng lãng m n nhi t thành bay b ng. V i ông, làm trai là ph i làm đệ ả ứ ạ ệ ổ ớ ả ượ  c

nh ng đi u l , t c nh ng vi c hi n hách phi thữ ề ạ ứ ữ ệ ể ường. Câu th  th  nh t kh ng đ nh đi uơ ứ ấ ẳ ị ề  

đó. Câu th  th  hai mang ng  đi u c m thán b  sung cho ý c a câu th  nh t: K  làm traiơ ứ ữ ệ ả ổ ủ ứ ấ ẻ  

ph i can d  vào vi c xoay chuy n càn khôn, bi n đ i th i th  ch  không ph i ch  giả ự ệ ể ế ổ ờ ế ứ ả ỉ ươ  ng

m t ng i nhìn th i cu c đ i thay, an ph n th  thắ ồ ờ ộ ổ ậ ủ ường, ch p nh n mình là k  đ ng ngoài.ấ ậ ẻ ứ  

Th c ra, đây là s  ti p n i khát v ng c a nhân v t tr  tình trong bài Ch i xuân: Giang s nự ự ế ố ọ ủ ậ ữ ơ ơ   còn tô v  m t nam nhi, Sinh th i th  ph i xoay nên th i th  Chân dung nhân v t tr  tìnhẽ ặ ờ ế ả ờ ế ậ ữ   trong bài L u bi t khi xu t dư ệ ấ ương hi n lên khá rõ qua hai câu đ  Đó là m t con ngệ ề ộ ườ  i mang t m vóc vũ tr , t  ý th c r ng mình ph i có trách nhi m gánh vác nh ng tr ng tráchầ ụ ự ứ ằ ả ệ ữ ọ  

l n lao. Con ngớ ườ ấi  y dám đ i m t v i c  càn khôn, vũ tr  đ  t  kh ng đ nh mình. Chíố ặ ớ ả ụ ể ự ẳ ị   làm trai c a Phan B i Châu đã vủ ộ ượ ẳt h n lên trên cái m ng công danh x a nay thộ ư ường g nắ  

li n v i tam cề ớ ương, ngũ thường c a Nho giáo đ  vủ ể ươ ớn t i lí tưởng xã h i r ng l n và caoộ ộ ớ  

c  h n nhi u.ả ơ ề

C m h ng và ý tả ứ ưởng đó ph n nào xu t phát t  lí tầ ấ ừ ưởng trí quân, tr ch dân c a các nhàạ ủ   Nho thu  trở ước nh ng ti n b  h n vì mang tính ch t cách m ng. Theo quy lu t, con t oư ế ộ ơ ấ ạ ậ ạ   xoay v n v n là l  thầ ố ẽ ường tình, nh ng Phan B i Châu ôm  p khát v ng ch  đ ng xoayư ộ ấ ọ ủ ộ   chuy n càn khôn, ch  không đ  cho nó t  chuy n v n. Cũng có nghĩa là ông không ch uể ứ ể ự ể ầ ị   khu t ph c trấ ụ ướ ốc s  ph n, trậ ước hoàn c nh. Lí tả ưởng ti n b   y đã t o cho nhân v t trế ộ ấ ạ ậ ữ  tình trong bài th  m t t m vóc l n lao, m t t  th  hiên ngang, ng o ngh  thách th c v iơ ộ ầ ớ ộ ư ế ạ ễ ứ ớ   càn khôn

Hai câu th c th  hi n ý th c v  trách nhi m cá nhân c a nhà th , cũng là nhà cách m ngự ể ệ ứ ề ệ ủ ơ ạ   tiên phong trước cu c đ i:ộ ờ

Trong kho ng trăm năm c n có t , ả ầ ớ Sau này muôn thu , há không ai? ở

Câu th  ba không ch  đ n gi n xác nh n s  có m t c a nhân v t tr  tình   trên đ i màứ ỉ ơ ả ậ ự ặ ủ ậ ữ ở ờ   còn hàm ch a m t tâm ni m: S  hi n di n c a ta không ph i là m t s  ki n ng u nhiên,ứ ộ ệ ự ệ ệ ủ ả ộ ự ệ ẫ  

vô ích; vì v y, ta ph i làm m t vi c gì đó l n lao, h u ích cho đ i. Câu th  t  có nghĩa làậ ả ộ ệ ớ ữ ờ ứ ư   ngàn năm sau, l  nào, ch ng có ngẽ ẳ ườ ối n i ti p công vi c c a ngế ệ ủ ười đi trước. “Cái tôi  công dân” c a tác gi  đã đủ ả ược đ t ra gi a gi i h n trăm năm c a đ i ngặ ữ ớ ạ ủ ờ ười và ngàn năm 

c a l ch s  S  kh ng đ nh c n có t  không ph i v i m c đích hủ ị ử ự ẳ ị ầ ớ ả ớ ụ ưởng l c mà là đ  c ngạ ể ố  

hi n cho đáng m t nam nhi và l u danh h u th  Câu h i tu t  cũng là m t cách kh ngế ặ ư ậ ế ỏ ừ ộ ẳ  

đ nh mãnh li t h n khát khao c ng hi n và nh n th c đúng đ n c a tác gi : L ch s  làị ệ ơ ố ế ậ ứ ắ ủ ả ị ử  

m t dòng ch y liên t c, c n có s  góp m t và gánh vác c a nhi u th  h  n i ti p nhau.ộ ả ụ ầ ự ặ ủ ề ế ệ ố ế   Trong b n câu th  đ u, nh ng hình  nh kì vĩ c a thiên nhiên nh  càn khôn, trăm năm,ố ơ ầ ữ ả ủ ư  

muôn thu  đã th  hi n c m h ng lãng m n bay b ng, chính là c i ngu n s c m nh ni mở ể ệ ả ứ ạ ổ ộ ồ ứ ạ ề   tin c a nhân v t tr  tình.ủ ậ ữ

 nh ng năm đ u th  k  XX, sau th t b i liên ti p c a các cu c kh i nghĩa ch ng th c

dân Pháp, m t n i bi quan, th t v ng đè n ng lên tâm h n nh ng ngộ ỗ ấ ọ ặ ồ ữ ười Vi t Nam yêuệ  

nước. Tâm lý an ph n th  thậ ủ ường lan r ng. Trộ ước tình hình đó, bài th  L u bi t khi xu tơ ư ệ ấ  

dương có ý nghĩa nh  m t h i chuông th c t nh lòng yêu nư ộ ồ ứ ỉ ước, đ ng viên m i ngộ ọ ườ  i

đ ng lên ch ng gi c ngo i xâm.ứ ố ặ ạ

Trong hai câu lu n, Phan B i Châu đ t chí làm trai vào hoàn c nh th c t  c a l ch sậ ộ ặ ả ự ế ủ ị ử 

đương th i:ờ

Non sông đã ch t, s ng thêm nh c, ế ố ụ

Hi n thánh còn đâu h c cũng hoài ề ọ

L  nh c – vinh mà tác gi  đ t ra g n li n v i s  t n vong c a đ t nẽ ụ ả ặ ắ ề ớ ự ồ ủ ấ ước và dân t c: Nonộ   sông đã ch t, s ng thêm nh c. Ý nghĩa c a nó đ ng nh t v i quan đi m: Ch t vinh cònế ố ụ ủ ồ ấ ớ ể ế  

h n s ng nh c trong th  văn yêu nơ ố ụ ơ ước Nguy n Đình Chi u cu i th  k  XIX.ễ ể ố ế ỉ

Câu th  th  5 bày t  m t thái đ  d t khoát, đơ ứ ỏ ộ ộ ứ ược th  hi n b ng ngôn ng  đ m kh u khíể ệ ằ ữ ậ ẩ   anh hùng, b ng s  đ i l p gi a s ng và ch t. Đó là khí ti t cằ ự ố ậ ữ ố ế ế ương cường, b t khu t c aấ ấ ủ  

nh ng con ngữ ười không cam ch u cu c đ i nô l  t i nh c. Ý th  m i m  mang tính ch tị ộ ờ ệ ủ ụ ơ ớ ẻ ấ   cách m ng.   câu th  6, Phan B i Châu đã th ng th n bày t  ý ki n trạ Ở ứ ộ ẳ ắ ỏ ế ước m t th c tộ ự ế  chua xót là  nh hả ưởng c a n n giáo d c Nho giáo đ i v i tình c nh nủ ề ụ ố ớ ả ước nhà lúc b y gi ấ ờ   Sách v  thánh hi n ch ng giúp ích đở ề ẳ ược gì trong bu i nổ ước m t nhà tan. Cho nên n u cấ ế ứ 

kh  kh  theo đu i thì ch  hoài công vô ích mà thôi. T t nhiên, Phan B i Châu ch a hoànư ư ổ ỉ ấ ộ ư   toàn ph  nh n c  n n h c v n Nho giáo, nh ng đ a ra m t nh n đ nh nh  th  thì qu  làủ ậ ả ề ọ ấ ư ư ộ ậ ị ư ế ả   táo b o đ i v i m t ngạ ố ớ ộ ườ ừi t ng là đ  t  c a ch n c a Kh ng sân Trình. Dũng khí vàệ ử ủ ố ử ổ  

nh n th c sáng su t đó trậ ứ ố ước h t b t ngu n t  lòng yêu nế ắ ồ ừ ước thi t tha và khát v ng cháyế ọ  

b ng mu n tìm ra con đỏ ố ường đi m i đ  đ a nớ ể ư ước nhà thoát kh i c nh nô l  l m than.ỏ ả ệ ầ   Phan B i Châu cho r ng nhi m v  thi t th c trộ ằ ệ ụ ế ự ước m t là c u nắ ứ ước c u dân, là Duy tân,ứ  

t c là h c h i nh ng t  tứ ọ ỏ ữ ư ưởng cách m ng m i m  và ti n b  Bài th  không đ n thu n làạ ớ ẻ ế ộ ơ ơ ầ  

ch  đ  bày t  ý chí mà th c s  là m t cu c lên đỉ ể ỏ ự ự ộ ộ ường c a nhân v t tr  tình:ủ ậ ữ

Mu n v ố ượ ể t b  Đông theo cánh gió, Muôn trùng sóng b c ti n ra kh i ạ ễ ơ