Nếu như bước vào thế giới Số đỏ (Vũ Trọng Phụng) ta được chứng kiến những cái mặt nạ che đậy những bộ mặt thật của một lễ hội các-na-van lộn ngược thì đến với Vi hành (Nguyễn Ái Quốc), người đọc gặp gỡ với một chân dung – chân dung biếm hoạ Khải Định được vẽ từ hai hướng nhìn, trong một hoàn cảnh sáng tác rất độc đáo, thú vị.
Trang 1Đ bài: Phân tích chân dung bi m ho nhân v t Kh i Đ nh trong truy n ng n ‘Viề ế ạ ậ ả ị ệ ắ hành’ (Nguy n Ái Qu c)ễ ố
Hướng d nẫ
N u nh bế ư ước vào th gi i S đ (Vũ Tr ng Ph ng) ta đế ớ ố ỏ ọ ụ ược ch ng ki n nh ng cái m tứ ế ữ ặ
n che đ y nh ng b m t th t c a m t l h i cácnavan l n ngạ ậ ữ ộ ặ ậ ủ ộ ễ ộ ộ ược thì đ n v i "Viế ớ hành" (Nguy n Ái Qu c), ngễ ố ườ ọi đ c g p g v i m t chân dung – chân dung bi m hoặ ỡ ớ ộ ế ạ
Kh i Đ nh đả ị ược v t hai hẽ ừ ướng nhìn, trong m t "hoàn c nh sáng tác" r t đ c đáo, thú v ộ ả ấ ộ ị
N u coi m i tác ph m là m t c th s ng thì chi ti t c u t o nên nó chính là linh h n c aế ỗ ẩ ộ ơ ể ố ế ấ ạ ồ ủ
c th y. Đ c bi t, đ i v i th lo i truy n ng n thì các chi ti t càng đóng vai trò quanơ ể ấ ặ ệ ố ớ ể ạ ệ ắ ế
tr ng. Dọ ường nh ý th c đư ứ ượ ấc r t rõ đi u đó, tác gi Nguy n Ái Qu c đã sáng t o nênề ả ễ ố ạ chi ti t "nh m l n". Qua chi ti t này, b m t tên vua bù nhìn An Nam hi n lên rõ ràng,ế ầ ẫ ế ộ ặ ệ sinh đ ng t ngo i hình đ n ph m ch t bên trong:ộ ừ ạ ế ẩ ấ
H n đ y!ắ ấ
– Đâu ph i!ả
– Đúng mà! Anh đã b o là chính h n đ y."ả ắ ấ
Tác gi đã r t khéo léo khi kh i g i trí tò mò c a ngả ấ ơ ợ ủ ườ ọi đ c. Ngay l p t c, m t câu h iậ ứ ộ ỏ
được đ t ra: "H n" là ai?ặ ắ
Nhân v t "h n" hi n lên sau đó qua s mô t th nh t – cái nhìn c a đôi b n tr H n cóậ ắ ệ ự ả ứ ấ ủ ạ ẻ ắ
"cái mũi t t", "đôi m t x ch" và "cái m t b ng nh v chanh". "H n" đẹ ắ ế ặ ủ ư ỏ ắ ược đ t trongặ dáng đi u "nhút nhát, lúng ta lúng túng, có c cái ch p đèn ch p lên cái đ u qu n khăn,ệ ả ụ ụ ầ ấ các ngón tay thì đeo đ y nh ng nh n". N u không có nh ng l i k ti p theo c a nhân v tầ ữ ẫ ế ữ ờ ể ế ủ ậ
"tôi", h n không ai trong chúng ta có th tẳ ể ưởng tượng mình đang được chiêm ngưỡ ng
đ ng hoàng thấ ượng, ngườ ứi đ ng đ u nầ ước An Nam. V y mà ch ng khác nào m t tên hậ ẳ ộ ề trong r p xi c, th m chí n u không có nh ng l i miêu t ho t đ ng thì ông vua này hi nạ ế ậ ế ữ ờ ả ạ ộ ệ lên ch ng khác nào m t man canh k d dẳ ộ ơ ỳ ị ưới con m t ngắ ười Pháp. Ta nh đ n m tớ ế ộ hình nh tả ương t trong S đ : "Tuy v n âu ph c, vua Xiêm cũng đ i cái mũ b n xự ố ỏ ậ ụ ộ ả ứ
b ng kim ngân châu báu, trông nh m t cái tháp cao, vì nó có đ n chín t ng gác…". N uằ ư ộ ế ầ ế
đ t hai ông vua này c nh nhau h n cái "kho gi i trí" c a ngặ ở ạ ẳ ả ủ ười Pháp tr nên đ y p.ở ầ ắ Ngôn ng trào phúng đã phát huy tác d ng c a nó. Ch b ng vài câu nói chuy n trao đ iữ ụ ủ ỉ ằ ệ ổ
Trang 2bâng qu , trong m t tình hu ng khó mà phân bi t là có th t hay là tơ ộ ố ệ ậ ưởng tượng c a tácủ
gi , nhân v t đã b ph i tr n và đ kích không thả ậ ị ơ ầ ả ương ti c. Nguy n Tuân cũng đã sế ễ ử
d ng cách đ nhân v t Hu n Cao xu t hi n trụ ể ậ ấ ấ ệ ước h t là qua con m t c a viên qu n ng c.ế ắ ủ ả ụ Chính vì th – mà s oai phong, hiên ngang, kiêu b c c a Hu n Cao càng đế ự ạ ủ ấ ược tô đ m.ậ
Kh i Đ nh cũng v y. Nhân v t này không tr c ti p đ t b m t c a mình lên trang gi y.ả ị ậ ậ ự ế ặ ộ ặ ủ ấ
Nh ng cũng chính qua cái nhìn khách quan c a ngư ủ ười Pháp, chân dung c a h n c l lủ ắ ứ ồ ộ
n i lên rõ ràng và chi ti t. V ngo i hình, khuôn m t An Nam hi n lên v i các đ c tr ngổ ế ề ạ ặ ệ ớ ặ ư
"mũi t t", "m t x ch", "m t b ng nh v chanh" mà Kh i Đ nh đã mang đ i di n. Đi uẹ ắ ế ặ ủ ư ỏ ả ị ạ ệ ề này v n dĩ đã đố ược miêu t làm ngả ườ ọi đ c hình dung r t rõ nét. Tuy nhiên, có th đ choấ ể ổ
đ c tr ng x s , cũng gi ng nh ta khó mà phân bi t đặ ư ứ ở ố ư ệ ược người Tây, ch th y ai cũng daỉ ấ
tr ng, m t xanh, mũi lõ,… Nh ng hãy xem t th c a m t đ ng hoàng thắ ắ ư ư ế ủ ộ ấ ượng: "nhút nhát, lúng ta lúng túng" đ n n i làm cho h – nh ng ngế ỗ ọ ữ ười dân nước Pháp – b t cậ ườ i
Nh t là nh ng th "ng c ngà châu báu" nấ ữ ứ ọ ở ước ta thì trong m t ngắ ười Pháp đã tr thànhở
"b l a là, b h t cộ ụ ộ ạ ườm". Trong trang ph c c a hoàng đ , Kh i Đ nh ch ng nh ng khôngụ ủ ế ả ị ẳ ữ
t o n i v uy nghi, l m li t mà ch càng khi n thiên h b t cạ ổ ẻ ẫ ệ ỉ ế ạ ậ ười. Chi ti t "cái ch p đènế ụ
ch p lên cái đ u qu n khăn" đã hoàn thành n t b c chân dung l b ch c a m t tên hụ ầ ấ ố ứ ố ị ủ ộ ề
Kh i Đ nh. Than ôi! Giá tr c a m t đ c vua ch ngang v i m t tên h ! Không d ng l i ả ị ị ủ ộ ứ ỉ ớ ộ ể ừ ạ ở
ch đó, đo n văn ghi l i l i c a đôi trai gái so sánh Kh i Đ nh v i các trò mua vui khácỗ ạ ạ ờ ủ ả ị ớ càng nh n m nh t cách c a nhân v t Kh i Đ nh. Đúng lúc các trò gi i trí s p c n, hoàngấ ạ ư ủ ậ ả ị ả ắ ạ
thượng c a chúng ta tr thành m t phát hi n m i thú v , h p d n l i r ti n: "Nghe nóiủ ở ộ ệ ớ ị ấ ẫ ạ ẻ ề ông b u Nhà hát Múa r i có ý đ nh ký giao kèo thuê đ y…". Đ n nầ ố ị ấ ế ước này thì Kh i Đ nhả ị
đã tr thành m t món hàng béo b cho các khu gi i trí khai thác. Câu nói bâng qu c a đôiở ộ ở ả ơ ủ
b n tr "nghe nói…" đã tr thành n tạ ẻ ở ấ ượng chung c a d lu n công chúng Pháp đ i v iủ ư ậ ố ớ
Kh i Đ nh.ả ị
Chân dung c a "đ c hoàng thủ ứ ượng" còn được th hi n sâu s c h n t góc nhìn th hai –ể ệ ắ ơ ừ ứ qua l i k c a nhân v t "tôi". “Vi hành" đờ ể ủ ậ ược vi t dế ưới hình th c m t b c th , đi u nàyứ ộ ứ ư ề
r t có l i cho nh ng ý t t ngang, chuy n c nh. Nhân v t "tôi" t tình hu ng hi u l m c aấ ợ ữ ạ ể ả ậ ừ ố ể ầ ủ đôi b n tr và ch ng ki n cu c đ i tho i y đã c t lên l i nói c a mình. Nh ng v vuaạ ẻ ứ ế ộ ố ạ ấ ấ ờ ủ ữ ị anh minh, tài đ c thứ ường c i trang đi dò la kh p x , tìm hi u cu c s ng c a nhân dânả ắ ứ ể ộ ố ủ
Trang 3mình. Kh i Đ nh đả ị ược hi u là có th đang "vi hành". S ng u nhiên khi nhìn th y nhânể ể ự ẫ ấ
v t "tôi" trên chuy n xe làm đôi b n tr nghĩ nh th , đ ng th i kh i m c ý nghĩ c aậ ế ạ ẻ ư ế ồ ờ ơ ở ả ủ
"tôi". Nhân v t "tôi" cho r ng "ngày nay, còn có nh ng ông hoàng, ông chúa, đ ti n vi cậ ằ ữ ể ệ ệ riêng và vì nh ng lý do không cao thữ ượng b ng, cũng "vi hành" đ y". Các gi thi t đằ ấ ả ế ượ c
đ t ra đ gi i thích, suy đoán v ý đ "vi hành" c a Kh i Đ nh: "ngài mu n bi t dân Pháp,ặ ể ả ề ồ ủ ả ị ố ế
dưới quy n ng tr c a b n ngài là Al chxăng Đ nh t, có đề ự ị ủ ạ ế ệ ấ ược sung sướng, có đượ c
u ng nhi u rố ề ượu và được hút nhi u thu c phi n b ng dân Nam, dề ố ệ ằ ưới quy n ng tr c aề ự ị ủ ngài, hay không? Ph i chăng ngài mu n h c s d ng (theo ki u Pháp) cái li m c a nhàả ố ọ ử ụ ể ề ủ nông cùng cái búa c a th y th đ sau cu c ngao du, đem v chút m no cho đám "dân"ủ ầ ợ ể ộ ề ấ
b t h nh c a ngài t i nay hoàn toàn ch ng bi t đ n? Hay là chán c nh làm m t ông vuaấ ạ ủ ớ ẳ ế ế ả ộ
to, bây gi ngài l i mu n n m th cu c đ i c a các c u công t bé?". M i suy đoánờ ạ ố ế ử ộ ờ ủ ậ ử ỗ
dường nh là m t mũi dao đ kích s c nh n hư ộ ả ắ ọ ướng vào Kh i Đ nh. Đ ng sau đ i tả ị ằ ạ ừ
"ngài" nghe có v tôn tr ng y là s m a mai, ch gi u. Nhân v t Kh i Đ nh, qua nh nẻ ọ ấ ự ỉ ế ễ ậ ả ị ậ
th c c a m t ngứ ủ ộ ười dân An Nam, không ch là m t tên vua bù nhìn mà còn vô cùng nguỉ ộ
d t. H n tr thành m t con r i vô nghĩa, bù nhìn trong s đi u khi n c a th c dân Pháp,ố ắ ở ộ ố ự ề ể ủ ự
m t tên vua b t tài, bán nộ ấ ước trong con m t ngắ ười dân An Nam. "Ngày nay, c m i l n raứ ỗ ầ
kh i c a, th t tôi không sao che gi u n i ni m t hào đỏ ử ậ ấ ổ ề ự ược là m t ngộ ười An Nam và sự kiêu hãnh được có m t v hoàng đ ". Câu nói y ch a đ ng s m a mai chua chát đ i v iộ ị ế ấ ứ ự ự ỉ ố ớ
Kh i Đ nh. T tình hu ng "nh m l n" ban đ u, theo di n bi n c a câu chuy n ngày càngả ị ừ ố ầ ẫ ầ ễ ế ủ ệ
được m r ng, éo le và hài hở ộ ước, nhân v t Kh i Đ nh cũng theo đó mà b c l b n ch tậ ả ị ộ ộ ả ấ
c a mình.ủ
B ng tài năng sáng t o đ c đáo, Nguy n Ái Qu c đã xây d ng nên m t b c chân dungằ ạ ộ ễ ố ự ộ ứ
bi m ho theo phép "l hoá" c a ngế ạ ạ ủ ười phương Tây. Ngôn ng trào phúng dày đ c trongữ ặ truy n t o thành m t nét phong cách riêng. Không ph i Nguy n Ái Qu c – m t ngệ ạ ộ ả ễ ố ộ ườ i
c ng s n, m t sát Kh i Đ nh mà là công chúng Pháp đ y ch ! Th pháp ngh thu t "vộ ả ạ ả ị ấ ứ ủ ệ ậ ẽ mây n y trăng" đã tô đ m m t Kh i Đ nh v i b d ng ng ng n, kì quái, l b ch, m t gãẩ ậ ộ ả ị ớ ộ ạ ớ ẩ ố ị ộ
ăn ch i b a bãi: "Th hay là h n đã đem t t c các th đó đ n ti m c m đ r i?". Cái giáơ ừ ế ắ ấ ả ứ ế ệ ầ ồ ồ
c a món hàng Kh i Đ nh th t th m h i. Trong câu chuy n, ta có th tìm th y nh ng tủ ả ị ậ ả ạ ệ ể ấ ữ ừ
ng tác gi đ a ra đ suy đoán nh "ph i chăng ngài mu n…", "hay là ngài mu n…". Cóữ ả ư ể ư ả ố ố
Trang 4ai c m đấ ược người vi t đ a ra nh ng phán đoán nh th Chính vì v y mà Kh i Đ nh cế ư ữ ư ế ậ ả ị ứ ngày càng được suy đoán theo nh ng m c cao h n và b n ch t c a h n cũng hi n rõ theoữ ứ ơ ả ấ ủ ạ ệ chi u tăng ti n y. T m t tên vua bù nhìn, Kh i Đ nh d n d n b l t tr n t cái v ngoàiề ế ấ ừ ộ ả ị ầ ầ ị ộ ầ ừ ẻ
gi d i đ n m t trí tu r ng tu ch và b n ch t th p hèn, ti ti n. Con tàu đi n t lúc xu tả ố ế ộ ệ ỗ ế ả ấ ấ ệ ệ ừ ấ phát đ n lúc chuy n ga.l n th hai đã ch theo m t b c chân dung nh th và đ l i r tế ể ầ ứ ở ộ ứ ư ế ể ạ ấ nhi u suy nghĩ trong lòng ngề ườ ọi đ c
Chúng ta đ u bi t Nguy n Ái Qu c – H Chí Minh vi t văn hay làm th không vì m cề ế ễ ố ồ ế ơ ụ đích văn chương. Sáng tác văn th đ i v i Ngơ ố ớ ười là m t hành vi chính tr , m t hình th cộ ị ộ ứ
ho t đ ng cách m ng. Vì th t n i dung đ n t tạ ộ ạ ế ừ ộ ế ư ưởng c a "Vi hành" cũng không n mủ ằ ngoài m c đích y và nhân v t Kh i Đ nh là nhân v t r t phù h p đ tác gi th c hi n ýụ ấ ậ ả ị ậ ấ ợ ể ả ự ệ
đ ngh thu t c a mình. Kh i Đ nh xu t hi n trồ ệ ậ ủ ả ị ấ ệ ước công chúng Pháp t o ra m t tràngạ ộ
cười m a mai, m t không khí ti p đón "n ng nhi t". H n đ y! – Đâu ph i! – Đúng h nỉ ộ ế ồ ệ ắ ấ ả ắ mà!"… nh m t lo t đ i bác trào phúng. Tác gi đã l t t y không bi t bao nhiêu m t nư ộ ạ ạ ả ậ ẩ ế ặ ạ đang di n trò trong cu c đ u x o y, t tên vua ng ngh ch đ n chính ph Pháp đễ ộ ấ ả ấ ừ ờ ệ ế ủ ươ ng
th i. Nhìn vào nhân v t Kh i Đ nh, công chúng Pháp không ch đờ ậ ả ị ỉ ược ch ng ki n b m tứ ế ộ ặ
c a m t cá nhân mà còn hi u đủ ộ ể ược s x o trá c a chính ph hòng loè m t m i ngự ả ủ ủ ắ ọ ườ i
Nh v y, chúng ta có th th y rõ m c đích chính tr c a tác gi Nguy n Ái Qu c.ư ậ ể ấ ụ ị ủ ả ễ ố
"Vi hành" được vi t trên đ t Pháp, đ công chúng Pháp đ c. Chính vì th t ngôn ngế ấ ể ọ ế ừ ữ
đ n hình th c tác ph m đ u đế ứ ẩ ề ược tác gi cân nh c, l a ch n sao cho phù h p v i đ iả ắ ự ọ ợ ớ ố
tượng y. "Vi hành" đã đánh trúng th hi u c a công chúng Pháp và nhân v t Kh i Đ nhấ ị ế ủ ậ ả ị thành công r c r Ngự ỡ ườ ọi đ c b t cậ ười trước bóng dáng Kh i Đ nh. N u nh Chí Phèoả ị ế ư
ng t ngậ ưỡng bước ra t làng Vũ Đ i mang theo s kh n kh , tha hoá đ n th m h i c aừ ạ ự ố ổ ế ả ạ ủ
s ph n nh ng ngố ậ ữ ười nông dân trước Cách m ng tháng Tám thì tên vua Kh i Đ nh ngạ ả ị ơ ngáo, l ng th ng bữ ữ ước ra t "Vi hành" mang theo b n ch t nhu nhừ ả ấ ược, bán nước c aủ tri u đình phong ki n và khoác lên mình t m áo gi d i c a chính quy n Pháp. Câu suyề ế ấ ả ố ủ ề đoán: "Hay là chán c nh làm m t ông vua to, bây gi ngài l i mu n n m th cu c đ i c aả ộ ờ ạ ố ế ử ộ ờ ủ các c u công t bé?" không ch là s suy đoán bâng qu , ng u nhiên. Nó góp ph n tái hi nậ ử ỉ ự ơ ẫ ầ ệ hoàn c nh l ch s lúc b y gi Nguy n Ái Qu c m t m t h b tên vua ngu d t đang tả ị ử ấ ờ ễ ố ộ ặ ạ ệ ố ừ
đ a v c a m t "ông vua to" xu ng v trí m t "công t bé"; m t khác, tác gi nêu b t hi nị ị ủ ộ ố ị ộ ử ặ ả ậ ệ
Trang 5tr ng c a các nạ ủ ước Đông Dương trong c nh thu c đ a, dả ộ ị ưới "vòng ôm p, b o v " c aấ ả ệ ủ
"m u qu c". Qua nhân v t Kh i Đ nh, mũi tên c a Nguy n Ái Qu c đã nh m trúng nhi uẫ ố ậ ả ị ủ ễ ố ắ ề đích, ph i bày, bóc tr n s gi d i c a vũ h i cácnavan đang nh n nh p di n ra. Đ ngơ ầ ự ả ố ủ ộ ộ ị ễ ồ
th i, Ngờ ười cũng t rõ thái đ c a ngỏ ộ ủ ười dân An Nam đang s ng trên đ t Pháp trố ấ ước hoàn
c nh nả ước nhà. Chuy n đi thăm "m u qu c" c a Kh i Đ nh là m t c h i t t đ tác giế ẫ ố ủ ả ị ộ ơ ộ ố ể ả
hướng ngòi bút s c s o, nh y bén c a mình vào m c đích ph c v phong trào cách m ngắ ả ạ ủ ụ ụ ụ ạ
nước nhà. Ngườ ọi đ c nh nhìn th y chân dung tên vua Kh i Đ nh b "kéo lê" trên kh pư ấ ả ị ị ắ các l i ngõ nố ước Pháp. T nhân v t Kh i Đ nh, tác gi đ t ra nh ng câu h i l n cho côngừ ậ ả ị ả ặ ữ ỏ ớ chúng Pháp v t tề ư ưởng, nh n th c c a nh ng con ngậ ứ ủ ữ ườ ối s ng trong c nh nô l H n thả ệ ơ ế
n a, công chúng Pháp còn hữ ướng s th c m c c a mình vào chính ph Pháp đự ắ ắ ủ ủ ương th i.ờ Nhân v t và tình hu ng là xậ ố ương th t c u t o nên tác ph m, th i vào tác ph m m t lu ngị ấ ạ ẩ ổ ẩ ộ ồ sinh khí, t o cho nó s c s ng lâu b n. S dĩ "Vi hành" có đạ ứ ố ề ở ược đi u đó là nh xây d ngề ờ ự
được m t tình hu ng đ c đáo và m t nhân v t r t đi n hình. Trong vô vàn nh ng b cộ ố ộ ộ ậ ấ ể ữ ứ chân dung mà văn h c xây d ng nên, Kh i Đ nh là m t khuôn m t r t khó quên. Nhân v tọ ự ả ị ộ ặ ấ ậ
Kh i Đ nh đả ị ược xây d ng b ng ngôn ng trào phúng s c s o, thâm thuý. T hai hự ằ ữ ắ ả ừ ướ ng nhìn khách quan và ch quan, tác gi đã mang đ n cho ngủ ả ế ườ ọi đ c m t cái nhìn toàn di nộ ệ
v tên vua bán nề ước. V i m t xã h i, ngớ ộ ộ ười ta đôi khi ch nhìn vào m t vài bi u hi n là cóỉ ộ ể ệ
th đánh giá để ược b m t c a xã h i y. N u nh Vũ Tr ng Ph ng ch p l y c nh "h nhộ ặ ủ ộ ấ ế ư ọ ụ ớ ấ ả ạ phúc c a m t tang gia" đ làm n i b t hàng lo t b m t gi d i, Nguy n Công Hoan nh tủ ộ ể ổ ậ ạ ộ ặ ả ố ễ ặ
l y m t "đ ng hào có ma" đ phác ho nên gấ ộ ồ ể ạ ương m t quan ph m u,… thì Nguy n Áiặ ụ ẫ ễ
Qu c nhân m t cu c đ u x o đã v ch m t k đ ng đ u xã h i Vi t Nam th i b y gi ,ố ộ ộ ấ ả ạ ặ ẻ ứ ầ ộ ệ ờ ấ ờ góp vào cho dòng văn h c trào phúng m t ti ng cọ ộ ế ười ch gi u sâu cay, s c s o.ế ễ ắ ả
Chúng ta thường ch nh c t i m t nhà th cách m ng H Chí Minh, m t nhà chính tr ki tỉ ắ ớ ộ ơ ạ ồ ộ ị ệ
xu t, tài ba, m t v lãnh t vĩ đ i c a dân t c. Văn h c Vi t Nam còn bi t đ n m t câyấ ộ ị ụ ạ ủ ộ ọ ệ ế ế ộ bút trào phúng s c s o Nguy n Ái Qu c.ắ ả ễ ố