Phân tích cảnh thu và tình thu trong bài Câu cá mùa thu

Nếu như Xuân Diệu được mệnh danh là ông hoàng thơ tình thì Nguyễn Khuyến được mệnh danh là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam. Thật vậy thơ ông luôn tràn ngập những hình ảnh quen thuộc của làng quê đất nước ta. Nguyễn Khuyến làm quan được một thời gian thì trở về quê sớm hay chính là ông lui về ở ẩn. Sở dĩ như vậy là do ông chán ghét những ngang tai trái mắt khi quân ta bị Pháp xâm lược. Và chính quyết định đó đã quyết định đến sáng tác của nhà thơ, về ở ẩn nhà thơ cũng giống như bao nhà nho khác tìm đến thiên nhiên, làm bạn với thiên nhiên.

Đ  bài: Phân tích c nh thu và tình thu trong bài Câu cá mùa thuề ả

Hướng d nẫ

N u nh  Xuân Di u đế ư ệ ược m nh danh là ông hoàng th  tình thì Nguy n Khuy n đệ ơ ễ ế ượ  c

m nh danh là nhà th  c a làng c nh Vi t Nam. Th t v y th  ông luôn tràn ng p nh ngệ ơ ủ ả ệ ậ ậ ơ ậ ữ   hình  nh quen thu c c a làng quê đ t nả ộ ủ ấ ước ta. Nguy n Khuy n làm quan đễ ế ược m t th iộ ờ   gian thì tr  v  quê s m hay chính là ông lui v     n. S  dĩ nh  v y là do ông chán ghétở ề ớ ề ở ẩ ở ư ậ  

nh ng ngang tai trái m t khi quân ta b  Pháp xâm lữ ắ ị ược. Và chính quy t đ nh đó đã quy tế ị ế  

đ nh đ n sáng tác c a nhà th , v     n nhà th  cũng gi ng nh  bao nhà nho khác tìm đ nị ế ủ ơ ề ở ẩ ơ ố ư ế   thiên nhiên, làm b n v i thiên nhiên. Chính vì th  Nguy n Khuy n đạ ớ ế ễ ế ược bi t đ n là m tế ế ộ   nhà th  tr  tình c a thiên nhiên làng c nh Vi t Nam. Có th  nói th  ông không ch  cóơ ữ ủ ả ệ ể ơ ỉ  

c nh mà còn có tình, c nh đ p bao nhiêu thì tình n ng b y nhiêu. Đ c bi t h n ông r tả ả ẹ ặ ấ ặ ệ ơ ấ  

n i ti ng v i chùm th  thu c a mình, và t t nhiên trong chùm th   y v a có c nh l i v aổ ế ớ ơ ủ ấ ơ ấ ừ ả ạ ừ   mang đ m ch t tình.ậ ấ

Trước tiên ta đi tìm hi u và khám phá v  c nh thu trong th  Nguy n Khuy n. Th  ôngể ề ả ơ ễ ế ơ  

nh  nhàng đ m th m, không  n ào mà l ng l  đ n b t ng  S  im  ng c a c nh v t làmẹ ằ ắ ồ ặ ẽ ế ấ ờ ự ắ ủ ả ậ   cho th  thu c a ông mang đ y màu s c bu n bã, tĩnh l ng.ơ ủ ầ ắ ồ ặ

C nh thu hi n lên v i nh ng hình  nh mùa thu   làng quê Vi t Nam đ p m t cách gi n dả ệ ớ ữ ả ở ệ ẹ ộ ả ị 

mà r t đ i th  m ng và thu hút lòng ngấ ỗ ơ ộ ười. C nh thu hi n lên mang đ y nét thân thu cả ệ ầ ộ  

m c m c, không gian làng quê hi n lên nh :ộ ạ ệ ư

“Ao thu l nh l o n ạ ẽ ướ c trong veo,

M t chi c thuy n câu bé t o teo ộ ế ề ẻ Sóng bi c theo làn h i g n tí, ế ơ ợ

Lá vàng tr ướ c gió kh  đ a vèo” ẽ ư

Đó là m t thiên nhiên thu đ y thân thu c trong bài th  thu đi u c a tác gi , hình  nh c aộ ầ ộ ơ ế ủ ả ả ủ   làng quê hi n lên nên th  nh ng cũng đ p đ n m ng m  trí óc c a ngệ ơ ư ẹ ế ộ ị ủ ười ng m nó. C nhắ ả  

v t hi n lành nh  khi n cho con ngậ ề ư ế ười ta d u có đ c ác, cáu gi n đ n đâu cũng nao lòngẫ ộ ậ ế  

hi n đi đ  tâm h n yêu thề ể ồ ương quay tr  l i. Hình  nh th  nh  “ao thu l nh l o”, m tở ạ ả ơ ư ạ ẽ ộ   chi c thuy n r i sóng kh  g n, m t chi c lá vàng l  đãng đáp xu ng m t đ t kia. Hay cế ề ồ ẽ ợ ộ ế ơ ố ặ ấ ả 

nh ng hình  nh thân thu c nh  ngõ trúc, ao bèo l ng l ng. Đó là toàn b  hình  nh thânữ ả ộ ư ẳ ặ ộ ả  

thu c mà tuy t đ p c a c nh thu Nguy n Khuy n.ộ ệ ẹ ủ ả ễ ế

Không nh ng th  c nh thu v i nh ng hình  nh c a làng c nh Vi t Nam còn đữ ế ả ớ ữ ả ủ ả ệ ượ  c Nguy n Khuy n ti p t c v  lên qua nh ng câu th :ễ ế ế ụ ẽ ữ ơ

“Năm gian nhà c  th p le te, ỏ ấ Ngõ t i đêm sâu đóm l p lòe ố ậ

L ng gi u ph t ph  màu khói nh t, ư ậ ấ ơ ạ Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.

Da tr i ai nhu m màu xanh ng t? ờ ộ ắ

M y lão không v y cũng đ  hoe ấ ầ ỏ

R ượ u ti ng r ng hay, hay ch  m y, ế ằ ả ấ

Đ  năm ba chén đã say nhè. ” ộ

Nh ng gian nhà nh ng ngõ t i có sâu đóm l p lòe đ y màu s c, nào giàn gi u, nào ánhữ ữ ố ậ ầ ắ ậ   trăng chi u xu ng dòng nế ố ước kia, r i l i màu tr i xanh ng t trên cao. T t c  nh ng thồ ạ ờ ắ ấ ả ữ ứ 

y đ u là nh ng hình  nh quen thu c, và cũng chính nh ng hình  nh  y đã làm nên m t

b c tranh thu đ p. Th t khá khen cho câu: “Làn ao lóng lánh bóng trăng loe”, m t câu thứ ẹ ậ ộ ơ  hay và đ p. th  nào là ánh trăng loe, có th  nói nó mang đ y s  g i t  đ  cho ngẹ ế ể ầ ự ợ ả ể ười ta 

th a s c tỏ ứ ưởng tượng trong trí óc v  ánh trăng loe kia. Có th  là ánh trăng  y chi u xu ngề ể ấ ế ố   làn nước kia loe r ng ra tuy t đ p. Nói chung b c tranh thu c a Nguy n Khuy n luôn l yộ ệ ẹ ứ ủ ễ ế ấ  

t  nh ng gì s n có c a làng c nh đ t nư ữ ẵ ủ ả ấ ước ta. T  hình  nh đ n màu s c, t  bi n phápừ ả ế ắ ừ ệ   ngh  thu t đ n âm thanh trong b c tranh  y đ u th t s  r t tuy t v i gi n d ệ ậ ế ứ ấ ề ậ ự ấ ệ ờ ả ị

Trong bài th  Thu v nh cũng v y:ơ ị ậ

“Tr i thu xanh ng t m y t ng cao, ờ ắ ấ ầ

C n trúc l  ph  gió h t hiu ầ ơ ơ ắ

N ướ c bi c trông nh  t ng khói ph , ế ư ầ ủ Song th a đ  m c bóng trăng vào ư ể ặ

M y chùm tr ấ ướ c gi u hoa năm ngoái ậ

M t ti ng trên không ng ng n ộ ế ỗ ướ c nào?

Nhân h ng cũng v a toan c t bút ứ ừ ấ Nghĩ ra l i th n v i ông Đào” ạ ẹ ớ

L i là tr i, nạ ờ ước, trúc, trăng, gi u hoa… nh ng th   y m t l n n a đậ ữ ứ ấ ộ ầ ữ ược tác gi  l y thiả ấ  

li u đ  làm nên tác ph m c a mình. Có l    trong c nh nệ ể ẩ ủ ẽ ở ả ước non tr i b   y Nguy nờ ể ấ ễ   Khuy n th y yêu nh ng th  đó, nh ng hình  nh đó bi t bao. Vì th  cho nên trong chùmế ấ ữ ứ ữ ả ế ế  

th  thu c a ông nh ng hình  y đơ ủ ữ ấ ượ ử ục s  d ng r t tri t đ  và có hi u qu  T t c  làm nênấ ệ ể ệ ả ấ ả  

m t b c tranh thu đ c tr ng cho làng c nh Vi t Nam.ộ ứ ặ ư ả ệ

Nh  v y có th  th y qua ba bài th  thu khác nhau c a Nguy n Khuy n ta th y đư ậ ể ấ ơ ủ ễ ế ấ ượ  c

đi m chung trong sáng tác th  thu c a ông là l y thi li u t  nh ng hình  nh r t đ i quenể ơ ủ ấ ệ ừ ữ ả ấ ỗ   thu c c a làng quê n i ông s ng. nh ng hình  nh  y mang đ n v  đ p gi n d , m c m cộ ủ ơ ố ữ ả ấ ế ẻ ẹ ả ị ộ ạ  

c a mùa thu Vi t Nam.ủ ệ

Không nh ng th  c nh thu c a Nguy n Khuy n còn mang m t đi m chung cũng nh  m tữ ế ả ủ ễ ế ộ ể ư ộ   nét đ c tr ng cho mùa thu nặ ư ước ta đó là nh  nhàng, tĩnh l ng nh ng hình  nh hay nh ngẹ ặ ữ ả ữ  

âm thanh trong bài th  đ u r t nh  nhàng d u dàng đ m ch t thu Vi t. Đ n chuy n đ ngơ ề ấ ẹ ị ậ ấ ệ ế ể ộ  

c a m t chi c lá cũng th t nh  nhàng và giàu s c g i:ủ ộ ế ậ ẹ ứ ợ

“Lá vàng tr ướ c gió kh  đ a vèo” ẽ ư

Mùa thu là mùa lá r ng nh ng cái s  r ng  y cũng th t nh  nhàng. Ch  “vèo” làm choụ ư ự ụ ấ ậ ẹ ữ  

người ta nh m tầ ưởng r ng lá r i r t nhanh vèo m t cái lá đáp mình xu ng in vào m t đ tằ ơ ấ ộ ố ặ ấ  

th  nh ng không ph i th  “Vèo”   đây có nghĩa là lá kh  chao nghiêng lế ư ả ế ở ẽ ượn vòng nhẹ  nhàng r i xu ng. Hay là chuy n đ ng nh  nhàng c a ti ng cá đ p đ ng dơ ố ể ộ ẹ ủ ế ớ ộ ưới chân bèo. 

R i cũng không ch  có chuy n đ ng nh ng b c tranh thu nh  nhàng v  màu s c nào là:ồ ỉ ể ộ ữ ứ ẹ ề ắ

“Ao thu l nh l o n ạ ẽ ướ c trong veo”

Hay

“L ng gi u ph t ph  màu khói nh t, ư ậ ấ ơ ạ Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.

Da tr i ai nhu m màu xanh ng t? ờ ộ ắ

M y lão không v y cũng đ  hoe.” ấ ầ ỏ

R i nh  nhàng v i gam màu xanh l nh, t ng khói ph  và ánh trăng hi n huy n  o:ồ ẹ ớ ạ ầ ủ ề ề ả

“Tr i thu xanh ng t m y t ng cao, ờ ắ ấ ầ

C n trúc l  ph  gió h t hiu ầ ơ ơ ắ

N ướ c bi c trông nh  t ng khói ph , ế ư ầ ủ Song th a đ  m c bóng trăng vào ư ể ặ

M y chùm tr ấ ướ c gi u hoa năm ngoái” ậ

Đó là đ c đi m th  thu c a Nguy n Khuy n, v y tình thu thì sao? Có th  nói ch  tìnhặ ể ơ ủ ễ ế ậ ể ữ   trong th  thu c a ông đơ ủ ược bó g n trong m t t  “bu n”. Thu đ c tr ng v n dĩ đã bu nọ ộ ừ ồ ặ ư ố ồ  

nh ng thu trong chính tác gi  còn bu n h n. Nh ng hình  nh c a ba bài th  thu mang đ yư ả ồ ơ ữ ả ủ ơ ầ  

m t n i bu n l n, nó không ch  là nh p đi u, màu s c, chuy n đ ng bu n mà hình  nhộ ỗ ồ ớ ỉ ị ệ ắ ể ộ ồ ả   mang đ y tâm tr ng. Nh ng câu nh  “ngõ trúc quanh co khách v ng teo” hay “M y lãoầ ạ ữ ư ắ ấ   không v y cũng đ  hoe” r i l i “L ng gi u ph t ph  màu khói nh t – Làn ao lóng lánhầ ỏ ồ ạ ư ậ ấ ơ ạ   bóng trăng loe”. Không nh ng th  l i còn có “C n trúc l  ph  gió h t hiu”. Chính nh ngữ ế ạ ầ ơ ơ ắ ữ   hình  nh cũng mang đ y tâm tr ng bu n, m t cái bu n vu v  vô c  Th  nh ng chính cáiả ầ ạ ồ ộ ồ ơ ớ ế ư  

bu n vu v  đó l i tr  thành cái c  trong tâm tr ng c a tác gi  Th t đúng là “ngồ ơ ạ ở ớ ạ ủ ả ậ ười bu nồ  

c nh có vui đâu bao gi ?”. Chính vì tâm tr ng c a nhà th  đang r t bu n và âu lo vì thả ờ ạ ủ ơ ấ ồ ế  cho nên thiên nhiên mà ông đ t bút vi t ra cũng r t bu n. Đó là cái bu n trặ ế ấ ồ ồ ước th c t i,ự ạ  

m c dù đã lui v     n nh ng nhà th  v n không th  nào yên lòng trặ ề ở ẩ ư ơ ẫ ể ước nh ng thay đ iữ ổ  

c a xã h i khi th c dân Pháp xâm lủ ộ ự ược. Nhà th  lo cho nhân dân và ái ng i trơ ạ ước nh ngữ  

áp b c bóc l t c a b n xâm lứ ộ ủ ọ ược v i nhân dân ta. Nguy n Khuy n luôn trách b n thânớ ễ ế ả   mình không th  làm gì giúp cho nhân dân đ  kh  Qua đó đ ng th i th  hi n tình yêu thiênể ỡ ổ ồ ờ ể ệ   nhiên c a nhà th ủ ơ

Nh  v y có th  th y th  thu Nguy n Khuy n không ch  có c nh đ p mà còn có tình đ p,ư ậ ể ấ ơ ễ ế ỉ ả ẹ ẹ  

c nh đ p bao nhiêu thì tình n ng b y nhiêu. C nh   đây là c nh thu Vi t Nam nh  nhàngả ẹ ặ ấ ả ở ả ệ ẹ  

d u dàng v i nh ng hình  nh quen thu c c a làng quê nh ng l i r t bu n. Tình   đâyị ớ ữ ả ộ ủ ư ạ ấ ồ ở   chính là n i lòng c a nhà th  dành cho quê hỗ ủ ơ ương đ t nấ ước, dành cho nh ng ngữ ười dân 

Vi t khi b  áp b c bóc l t. Ch c h n chính vì nh ng tình, nh ng c nh  y đã góp ph n làmệ ị ứ ộ ắ ẳ ữ ữ ả ấ ầ   nên thành công và x ng đáng v i danh hi u nhà th  c a mùa thu dành cho Nguy nứ ớ ệ ơ ủ ễ   Khuy n.ế

Bài s  2:ố

Nguy n Khuy n n i ti ng nh t trong văn h c Vi t Nam là v  th  Nôm. Mà trong thễ ế ổ ế ấ ọ ệ ề ơ ơ  Nôm c a Nguy n Khuy n, n c danh nh t là ba bài th  mùa thu: Thu đi u, Thu  m, Thuủ ễ ế ứ ấ ư ế ẩ  

v nh. (Ba bài th  này, tác gi  đã đ t tên cho chúng r i, cũng nh  b  đ t tên con, không nênị ơ ả ặ ồ ư ố ặ  

vì nhược đi m là tên đ t theo ch  nho, mà bây gi  l i tùy ti n thay đ i). Chúng đã để ặ ữ ờ ạ ệ ổ ượ  c truy n t ng hàng trăm năm nay (đ n năm 1971, Nguy n Khuy n sinh ra đã 135 năm).ề ụ ế ễ ế

Được nh , thu c, và truy n t ng vì là ba bài th  hay và đi n hình nh t cho mùa thu c aớ ộ ề ụ ơ ể ấ ủ  

Vi t Nam, t  mi n B c nệ ừ ề ắ ước ta, ch  không   nứ ở ước nào khác. Tiêu bi u h n c , là bàiể ơ ả   Thu đi u (Mùa thu ng i câu cá)ế ồ

Ao thu l nh l o n ạ ẽ ướ c trong veo,

M t chi c thuy n câu bé t o teo ộ ế ề ẻ Sóng bi c theo làn h i g n tí, ế ơ ợ

Lá vàng tr ướ c gió kh  đ a vèo ẽ ư

T ng mây l  l ng tr i xanh ng t, ầ ơ ử ờ ắ Ngõ trúc quanh co khách v ng teo ắ

T a g i ôm c n lâu ch ng đ ự ố ầ ẳ ượ c,

Cá đâu đ p đ ng d ớ ộ ướ i chân bèo.

Đ c lên, nh  th y trọ ư ấ ước m t làng c nh ao chuôm nông thôn đ ng b ng B c B , trong ti tắ ả ồ ằ ắ ộ ế   mùa thu; r t là đ t nấ ấ ước nhà mình, có th t, r t s ng, ch  không theo ậ ấ ố ứ ướ ệc l  nh    trongư ở   văn chương sách v  Hàng v n ngở ạ ười đ c r t tinh, đã thu c ba bài thu này, mà khôngọ ấ ộ   thu c độ ược các bài thu khác (c a các tác gi  khác)…ủ ả

Năm gian nhà c  th p le te, ỏ ấ Ngõ t i đêm sâu đóm l p lòe ố ậ

L ng gi u ph t ph  màu khói nh t, ư ậ ấ ơ ạ Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.

Da tr i ai nhu m mà xanh ng t? ờ ộ ắ

M t lão không v y cũng đ  hoe ắ ầ ỏ

R ượ u ti ng r ng hay hay ch ng m y, ế ằ ẳ ấ

Đ  năm ba chén đã say nhè ộ

Không còn nh ng ữ ướ ệc l  văn hoa sang tr ng rèm châu, l u ng c, chén vàng… mà bìnhọ ầ ọ   dân, nhà c  th p le te, ti n lên hi n th c r i. Bài th  này, theo tôi, không ph i ch  nóiỏ ấ ế ệ ự ồ ơ ả ỉ   trong m t th i đi m, là trong m t đêm trăng h n đ nh, mà là t ng h p nhi u th i đi m,ộ ờ ể ộ ạ ị ổ ợ ề ờ ể   khái ni m, khái quát v  c nh thu. N u ch  nói c nh m t đêm thu có trăng, thì bài th  tùệ ề ả ế ỉ ả ộ ơ   túng và thi u logic. Câu th  hai: Ngõ t i đêm sâu đóm l p lòe, ph i là đêm sâu m i hay,ế ứ ố ậ ả ớ  

m i ng  th t t i, đóm m i th t l p lòe; còn “đêm khuya” (theo nh  có b n chép), thì là tớ ỏ ậ ố ớ ậ ậ ư ả ừ 

12 gi  đêm tr  đi, ch ng bao hàm ý gì là t i c , ch  bao hàm ý mu n và v ng, đêm khuyaờ ở ẳ ố ả ỉ ộ ắ  

v i đom đóm ch ng đi gì v i nhau, v  l i còn ph i nghiên c u th  xem đom đóm có chớ ẳ ớ ả ạ ả ứ ử ờ 

đ n khuya m i bay ra, m i bay nhi u hay không? Mà đã “ngõ t i đêm sâu” thì mâu thu nế ớ ớ ề ố ẫ  

v i Làn ao lóng lánh bóng trăng loe. M t khác, đ a L ng gi u ph t ph  màu khói nh tớ ặ ư ư ậ ấ ơ ạ   vào c nh m t đêm có trăng, thì không h p, không đi n hình gì c  Trên m t nả ộ ợ ể ả ặ ước ao, m tặ  

nước sâu l ng, thì đi n hình là “Nặ ể ước bi c trông nh  t ng khói ph ” kia, khói nh t ph tế ư ầ ủ ạ ấ  

ph  l ng gi u là đi n hình cho bu i chi u quê, khói b p nhà ai đã n u c m chi u, g pơ ư ậ ể ổ ề ế ấ ơ ề ặ  

h i nơ ước nhi u trong không khí thì lăn dài là là qu n quýt l y v a t m l ng gi u. Thề ấ ấ ừ ầ ư ậ ơ 

ch  Hán c a tác gi  cũng có nh ng câu:ữ ủ ả ữ

Ch i li u r  lá xanh, có ánh m t tr i xuyên qua, ồ ễ ủ ặ ờ

Gi u tre um màu bi c, làn khói chi u bao ph ậ ế ề ủ

M t n a, “Da tr i ai nhu m mà xanh ng t” ch c h n không ph i là tr i m t đêm trăng,ặ ữ ờ ộ ắ ắ ẳ ả ờ ộ  

mà ph i là tr i m t bu i chi u. Vì th  cho nên bài này là khái quát, t ng h p nhi u c nhả ờ ộ ổ ề ế ổ ợ ề ả   thu   nhi u th i đi m. Nghĩ nh  th  r i, chúng ta th y b n câu đi li n nhau (2, 3, 4, 5) vở ề ờ ể ư ế ồ ấ ố ề ề  làng c nh r t hay, nó hay trong cái th c c a nông thôn đ ng b ng B c B , ch  không bayả ấ ự ủ ồ ằ ắ ộ ứ  

đi đâu xa khác. Nh t là câu Làn ao lóng lánh bóng trăng loe, là c a m t thi sĩ th t có tài,ấ ủ ộ ậ   bóng trăng vàng t  m t nự ặ ước ao sáng loé ra, b n ch  “l” khá n ng, (làn lóng lánh loe) g iố ữ ặ ợ   cho vàng nước kim lo i, ba d u s c kh  thanh (lóng lánh bóng) g i ánh b n đi. T  loe v iạ ấ ắ ứ ợ ắ ừ ớ  

âm oe g i cái gì tròn (tròn xoe), nh  cái ao ch ng h n. L ch s  văn h c th  gi i, qua m yợ ư ẳ ạ ị ử ọ ế ớ ấ   nghìn năm, đã bi u dể ương t ng câu th  m t c a các nhà th  có tài. M t câu th  c aừ ơ ộ ủ ơ ộ ơ ủ   Nguy n Khuy n v  c nh s c Vi t Nam nh  th , là m t câu th  hi m có.ễ ế ề ả ắ ệ ư ế ộ ơ ế

Tr i thu xanh ng t m y t ng cao, ờ ắ ấ ầ

C n trúc l  ph  gió h t hiu ầ ơ ơ ắ

N ướ c bi c trông nh  t ng khói ph , ế ư ầ ủ Song th a đ  m c bóng trăng vào ư ể ặ

M y chùm tr ấ ướ c gi u hoa năm ngoái, ậ

M t ti ng trên không ng ng n ộ ế ỗ ướ c nào.

Nhân h ng cũng v a toan c t bút, ứ ừ ấ Nghĩ ra l i th n v i ông Đào ạ ẹ ớ

Trong ba bài th , bài này mang cái h n c a c nh v t mùa thu h n c , cái thanh, cái trong,ơ ồ ủ ả ậ ơ ả   cái nh , cái cao. Mang cái th n c a c nh mùa thu. Cái h n, cái th n c a c nh thu là n mẹ ầ ủ ả ồ ầ ủ ả ằ  

 trong b u tr i,   trên tr i thu. Tr i thu r t xanh r t cao to  xu ng c nh v t. Cây tre

Vi t Nam ta, nh ng cây còn non, ít lá, thanh m nh cao vót nh  cái c n câu in lên tr i bi c,ệ ữ ả ư ầ ờ ế   gió đ y đ a khe kh , th t là thanh đ m, h p v i h n thu. Song th a đ  m c bóng trăngẩ ư ẽ ậ ạ ợ ớ ồ ư ể ặ   vào cũng thu c v  tr i cao; M t ti ng trên không ng ng nộ ề ờ ộ ế ỗ ước nào cùng nói v  tr i cao,ề ờ  

g i s  xa xăm, g i cái bâng khuâng v  không gian. M y chùm trợ ự ợ ề ấ ước gi u hoa năm ngoáiậ  

g i cái bâng khuâng man mác v  th i gian. Nợ ề ờ ước bi c trông nh  t ng khói ph  g i ni mế ư ầ ủ ợ ề   bay b ng nh  nhàng và m  h  nh  h  nh  th c. C  khung c nh mùa thu thanh thoát  yổ ẹ ơ ồ ư ư ư ự ả ả ấ  

d n đ n ý hai câu k t: – Sao ta còn b  bu c chân   đây, sa l y trong vòng danh l i   b nầ ế ế ị ộ ở ầ ợ ố ẩ   phi nghĩa này? Sao ta ch a tr  mũ t  quan luy kh  nh  Đào Uyên Minh, cho nh  nhõmư ả ừ ứ ư ẹ   trong sáng?

Bài Thu v nh có th n h n h t, nh ng ta v n ph i nh n bài Thu đi u là đi n hình h n cị ầ ơ ế ư ẫ ả ậ ế ể ơ ả  cho mùa thu c a làng c nh Vi t Nam (  B c B ), có v  thăm “Vủ ả ệ ở ắ ộ ề ườn Bùi ch n cũ – đây làố  

“x  Vứ ườn – Bùi” theo đ ng bào g i c  vùng Trung Lồ ọ ả ương n m trong xã Yên Đ  cũ, chằ ổ ứ  không ph i ch  là khu vả ỉ ườn c a nhà   c  Nguy n Khuy n – m i càng hi u rõ bài Ao thuủ ở ụ ễ ế ớ ể  

l nh I o nạ ẽ ước trong veo. Sao l m ao th ! C  huy n Bình L c là x  đ ng chiêm r t trũngắ ế ả ệ ụ ứ ồ ấ   kia mà. Nhi u ao cho nên ao nh , ao nh  thì thuy n câu cũng theo đó mà bé t o teo. Sóngề ỏ ỏ ề ẻ  

bi c g i r t nh , m t chi c lá vàng r ng theo gió, bay bay xoay xoay r i r i xu ng xa xaế ợ ấ ẹ ộ ế ụ ồ ơ ố  

m t cách kh  khàng. Khung ao tuy h p v y, nh ng làng c nh cũng không thi u khôngộ ẽ ẹ ậ ư ả ế   gian

Nhìn lên: tr i thu xanh cao đám mây đ ng l  l ng; trong quanh: các l i đi trong làng haiờ ọ ơ ử ố   bên tre bi c m c s m u t, ch y ngo t ngoéo cho đ n lúc tế ọ ầ ấ ạ ắ ế ưởng nh  tre đã kín l i; m iư ạ ọ  

người ra đ ng làm cho nên làng v ng teo. Th  hay là hay c  h n l n xác, hay c  bài, nhồ ắ ơ ả ồ ẫ ả ư  con gà ngon, ngon   t ng phao câu đ u cánh l t l o khu u xở ừ ầ ắ ẻ ỷ ương, không th  tóm t t thể ắ ơ 

được, mà ph i đ c l i. Cái thú v  c a bài Thu đi u   các đi u xanh, xanh ao, xanh b ,ả ọ ạ ị ủ ế ở ệ ờ   xanh sóng, xanh tre, xanh tr i, xanh bèo, có m t màu vàng đâm ngang c a chi c lá thu r i;ờ ộ ủ ế ơ  

 nh ng c  đ ng: chi c thuy n con lâu lâu m i nhích, sóng g n tí, lá đ a vèo, t ng mây

l ng, ngõ trúc quanh, chi c c n buông, con cá đ ng;   các v n th ; không ph i ch  gi i vìử ế ầ ộ ở ầ ơ ả ỉ ỏ  

là nh ng t  v n hi m hóc, mà chính hay vì k t h p v i t , v i nghĩa ch , đ n m t cáchữ ứ ậ ể ế ợ ớ ừ ớ ữ ế ộ   tho i mái đúng ch , do m t nhà ngh  sĩ cao tay; c  bài th  không non ép m t ch  nào,ả ỗ ộ ệ ả ơ ộ ữ  

nh t là hai câu ba, b n;ấ ố

Sóng bi c theo làn h i g n tí, ế ơ ợ

đ i v i:ố ớ

Lá vàng tr ướ c gió kh  đ a vèo ẽ ư

Th t tài tình; nhà th  đã tìm đậ ơ ược cái t c đ  bay c a lá, vèo, đ  tố ộ ủ ể ương x ng v i cái m cứ ớ ứ  

đ  g n c a sóng: tí. Quá trình ngôn ng  c a th  đi, t  đ i Lê H ng Đ c, th t hãy còn v tộ ợ ủ ữ ủ ơ ừ ờ ồ ứ ậ ấ  

v  n ng n : Tr i muôn trả ặ ề ờ ượng th m làu làu s ch. Đ n Nguy n Khuy n đã thành ra: Tr iẳ ạ ế ễ ế ờ   thu xanh ng t m y t ng cao, th t trong sáng nh  nhàng, nh  không m t tr  l c nào níuắ ấ ầ ậ ẹ ư ộ ở ự  

đượ ự ễc s  di n đ t n a. Th  m i bi t nh ng câu th  tho i mái t  nhiên là k t qu  c a m tạ ữ ế ớ ế ữ ơ ả ự ế ả ủ ộ  

s  kh  luy n, kh  luy n qua nh ng th i đ i, ho c là kh  luy n trong m t ngự ổ ệ ổ ệ ữ ờ ạ ặ ổ ệ ộ ười. Các 

b n m i làm th  nên khái ni m đạ ớ ơ ệ ược th  nào là s  “đ c đ o” trong Sĩ ngh  thu t ngônế ự ắ ạ ệ ậ  

t ừ

Ba bài th  thu c a Nguy n Khuy n, nhìn g p chung l i, là thành công t t đ p c a quáơ ủ ễ ế ộ ạ ố ẹ ủ   trình dân t c hoá n i dung mùa thu cho th t là thu Vi t Nam; trên đ t nộ ộ ậ ệ ấ ước ta, và dân t cộ   hóa hình th c l i th , câu th  cho th t là nôm, là Vi t Nam: mà   đây, dân t c hóa cùngứ ờ ơ ơ ậ ệ ở ộ  

th ng nh t v i qu n chúng hóa.ố ấ ớ ầ

Ba bài th  mùa thu hay vì Nguy n Khuy n là m t thi sĩ có tài. Nh ng c n m t đi u ki nơ ễ ế ộ ư ầ ộ ề ệ  

n a: là nhà th  có tài  y ph i g n bó, thâm nh p, hòa tâm h n mình m t cách sâu s c,ữ ơ ấ ả ắ ậ ồ ộ ắ  

th m thía v i đ t nấ ớ ấ ước Vi t Nam. Nhà th   y ph i s ng nh  Nguy n Khuy n. Nguy nệ ơ ấ ả ố ư ễ ế ễ   Khuy n khi sinh ra, l n lên, khi là h c trò cho đ n lúc thi Hế ớ ọ ế ương, đã s ng   làng m c,ố ở ạ  

gi a đ t nữ ấ ước ru ng đ ng. Ông đi làm quan kho ng 12 năm. T  khi ông v  h u (1884)ộ ồ ả ừ ề ư  

đ n năm ông m t (1909), ông l i tr  v  26 năm   v i làng ru ng. Có sách tính ra ông đãế ấ ạ ở ề ở ớ ộ  

s ng   làng quê đ ng ru ng trố ở ồ ộ ước sau t t c  là b n mấ ả ố ươi ba năm. Hoàn c nh sinh s ngả ố   tác đ ng lâu dài vào xúc c m c a h n th , t o thành m t th  b n ch t.ộ ả ủ ồ ơ ạ ộ ứ ả ấ

Bài s  3:ố

Nguy n Khuy n là ngễ ế ườ ọ ội h c r ng, tài cao, nh ng ông ch  ra làm quan h n mư ỉ ơ ười năm r iồ  

tr  v  quê hở ề ương d y h c. Ông đ  l i s  nghi p sáng tác phong phú h n h n 800 bài chạ ọ ể ạ ự ệ ơ ơ ủ 

y u là th , trên c  m ng th  ch  Hán và ch  Nôm. M t đ  tài khá quan tr ng trong sángế ơ ả ả ơ ữ ữ ộ ề ọ   tác c a ông là th  vi t v  làng quê và m t trong nh ng bài th  đó không th  không nh củ ơ ế ề ộ ữ ơ ể ắ  

đ n là bài Câu cá mùa thu.ế

Bài th  n m trong chùm th  thu c a Nguy n Khuy n bao g m ba bài: Thu v nh, Thu  mơ ằ ơ ủ ễ ế ồ ị ẩ  

và Thu đi u. C  ba bài th  đ u đế ả ơ ề ược sáng tác trong th i gian tác gi  lui v     n t i quêờ ả ề ở ẩ ạ   nhà. Bài th  Câu cá mùa thu là b c tranh thiên nhiên mùa thu đ p đ  v i c  c nh thu vàơ ứ ẹ ẽ ớ ả ả   tình thu sâu s c.ắ

Bài th  trơ ước h t là b c tranh thu mang v  đ p c  đi n c a muôn đ i. Vi t v  mùa thuế ứ ẻ ẹ ổ ể ủ ờ ế ề  

v n là ch  đ  n i b t c a th  ca c  đi n, ta b t g p câu th  thu th t thu c a Nguy n Du:ố ủ ề ổ ậ ủ ơ ổ ể ắ ặ ơ ậ ủ ễ

Ng ườ i lên ng a, k  chia bào ự ẻ

R ng phong thu đã nhu m màu quan san ừ ố

Đ n v i Nguy n Khuy n, nhà th  s  d ng hình  nh ế ớ ễ ế ơ ử ụ ả ướ ệ ế ức l  h t s c quen thu c c a thộ ủ ơ 

c :ổ

Ao thu l nh l o n ạ ẽ ướ c trong veo

L y đi m nhìn t  m t chi c thuy n câu trên ao nh , b c tranh mùa thu đấ ể ừ ộ ế ề ỏ ứ ược m  ra nhi uở ề  

hướng. Không gian mùa thu tr  nên khoáng đ t, r ng rãi giúp tác gi  c m nh n tr n v nở ạ ộ ả ả ậ ọ ẹ  

v  đ p c a mùa thu. Đó là c m nh n b ng xúc giác v i cái “l nh l o” c a nẻ ẹ ủ ả ậ ằ ớ ạ ẽ ủ ước ao thu, 

c m nh n b ng th  giác khi th y cái trong veo c a làn nả ậ ằ ị ấ ủ ước. Thu v  nề ước không còn đ cụ  

nh  vào nh ng ngày hè oi nóng, đi cùng nh ng c n m a rào đ t ng t. Thu v  m i v t trư ữ ữ ơ ư ộ ộ ề ọ ậ ở  nên bình tĩnh, l ng l  h n, dòng nặ ẽ ơ ước thôi cu n trào, màu nộ ước th i đ  mà thay vào đó làỏ ỏ  

s c trong veo có th  nhìn th u xu ng đáy. Trong khuôn viên c a chi c ao nh , nh ng lànắ ể ấ ố ủ ế ỏ ữ  

“sóng bi c theo làn h i g n tí”. Hình  nh sóng bi c ch  kh  g n cho th y s  tĩnh l ngế ơ ợ ả ế ỉ ẽ ợ ấ ự ặ   hoàn toàn c a không gian. Dủ ường nh  con ngư ười có th  nghe th y nh ng ti ng đ ng nhể ấ ữ ế ộ ỏ 

bé nh t c a sóng.ấ ủ

Không gian ti p t c đế ụ ược m  r ng, tác gi  hở ộ ả ướng m t lên b u tr i và c m nh n thu thiênắ ầ ờ ả ậ   xanh ng t: “T ng mây l  l ng tr i xanh ng t”. Câu th  cho th y đ  cao thăm th m c aắ ầ ơ ử ờ ắ ơ ấ ộ ẳ ủ  

b u tr i, và g i nên s  êm d u, thanh bình, màu xanh đ m trong tr o khi n cho b u tr iầ ờ ợ ự ị ậ ẻ ế ầ ờ   càng tr  nên cao r ng và khoáng đ t h n. Khung c nh đở ộ ạ ơ ả ược đi m thêm s c vàng c aể ắ ủ   chi c lá: “Lá vàng trế ước gió kh  đ a vèo”. Chi c lá vàng m ng manh, bé nh , nh  (khẽ ư ế ỏ ỏ ẹ ẽ 

đ a) nh ng ch  v i chút vàng  y thôi đã cho th y m t mùa thu th t êm, th t d u c a khungư ư ỉ ớ ấ ấ ộ ậ ậ ị ủ  

c nh. Nh ng hình  nh th  bình d , thân thu c, không ch  th  hi n cái h n c a c nh thuả ữ ả ơ ị ộ ỉ ể ệ ồ ủ ả  

mà còn th  hi n cái h n c a cu c s ng   nông thôn x a.ể ệ ồ ủ ộ ố ở ư

Trong không gian thu đó hình  nh con ngả ười xu t hi n th t ít  i v i khách n i ngõ v ngấ ệ ậ ỏ ớ ơ ắ   teo. Hay cu i bài con ngố ười xu t hi n trong dáng ng i thu mình, b t đ ng, có chút th   ,ấ ệ ồ ấ ộ ờ ơ  

b i đi câu cá mà dở ường nh  không h  quan tâm đ n chuy n câu cá. Bút pháp l y đ ng tư ề ế ệ ấ ộ ả  tĩnh tài hoa: sóng – h i g n tí, lá – kh  đ a vèo, t ng mây – l  l ng, câu th  cu i có m tơ ợ ẽ ư ầ ơ ử ơ ố ộ  

ti ng đ ng duy nh t: “Cá đâu đ p đ ng dế ộ ấ ớ ộ ưới chân bèo” không phá v  không gian tĩnhỡ  

l ng mà ngặ ượ ạc l i nó càng làm tăng s  yên  ng, tĩnh m ch c a c nh v t. C nh thu dự ắ ị ủ ả ậ ả ướ  i ngòi bút c a Nguy n Khuy n hi n lên th t đ p đ , nên th  mà cũng vô cùng thanh t nh,ủ ễ ế ệ ậ ẹ ẽ ơ ị   yên  ng đ c tr ng c a làng quê   đ ng b ng B c B ắ ặ ư ủ ở ồ ằ ắ ộ

B c tranh thu đã hé m  tình thu c a ngứ ở ủ ười trong c nh. Đó là tâm tr ng u hoài, m t tâmả ạ ộ  

h n yên tĩnh, m t cõi lòng v ng l ng mênh mang thăm th m và m t n i cô đ n tr ngồ ộ ắ ặ ẳ ộ ỗ ơ ố  

v ng. Tình thu  y đắ ấ ược th  hi n qua: gam màu xanh ng t c a b u tr i, s c vàng c aể ệ ắ ủ ầ ờ ắ ủ   chi c lá kh  đ a trế ẽ ư ước gió. Đ c bi t hai câu lu n  n ch a c  n i ni m, tâm s  kín đáoặ ệ ậ ẩ ứ ả ỗ ề ự  

c a m t nhà nho. Hai câu th  cu i cùng tr  v  đúng v i nhan đ  “Câu cá mùa thu” khiủ ộ ơ ố ở ề ớ ề  

kh c h a hình  nh ngắ ọ ả ười đi câu và hé m  tâm tr ng c a nhà th  Đi câu mà dáng ng i bóở ạ ủ ơ ồ  

g i b t đ ng trong lòng thuy n “t a g i buông c n” nh  hóa th ch trong th i gian vàố ấ ộ ề ự ố ầ ư ạ ờ   không gian, mà th    h ng h  v i ti ng cá đ p m i “cá đâu đ p đ ng… ”. Ngờ ơ ữ ờ ớ ế ớ ồ ớ ộ ười đi câu  song l i không đ  tâm đ n chuy n câu cá b i có l  đi câu ch  là cái c  đ  suy t , ng mạ ể ế ệ ở ẽ ỉ ớ ể ư ẫ  

ng i v  cái vèo trôi c a th i th  đ i thay… V n “eo” thuôc loai t  vân hêt s c oai oămợ ề ủ ờ ế ổ ầ ̣ ̣ ử ̣ ́ ứ ́  

được s  d ng môt cach thân tinh gop phân diên ta môt không gian thu nho, phu h p v iử ụ ̣ ́ ̀ ̀ ́ ̀ ̃ ̉ ̣ ̉ ̀ ợ ơ  ́ tâm trang đây uân khuc cua môt bâc tri ân.̣ ̀ ̉ ́ ̉ ̣ ̣ ́ ̉

Ngh  thu t t  c nh ng  tình giúp di n t  nh ng tâm s , n i ni m c a tác gi  trệ ậ ả ả ụ ễ ả ữ ự ỗ ề ủ ả ước th iờ  

th  S  d ng ngôn ng  tinh t , điêu luy n: tai năng ngôn ng  bâc thây đã diên ta nh ngế ử ụ ữ ế ệ ̀ ữ ̣ ̀ ̃ ̉ ư  ̃ biêu hiên tinh tê cua canh vât, nh ng uân khuc thâm kin kho giai bay cua tâm trang. Kêt h p̉ ̣ ́ ̉ ̉ ̣ ữ ̉ ́ ̀ ́ ́ ̃ ̀ ̉ ̣ ́ ợ  

gi a but phap ngh  thu t cô điên (but phap ta canh ngu tinh, h  th ng hinh anh ữ ́ ́ ệ ậ ̉ ̉ ́ ́ ̉ ̉ ̣ ̀ ệ ố ̀ ̉ ươc lê, but́ ̣ ́  phap lây đông ta tinh…) v i nh ng sang tao riêng (hinh anh đ i sông quen thuôc, ngôn nǵ ́ ̣ ̉ ̃ ớ ữ ́ ̣ ̀ ̉ ờ ́ ̣ ữ 

đ i s ng…).ờ ố

B ng nh ng nét bút tài hoa, ngôn ng  gi n d  mà hàm súc đã phác h a b c tranh vô cùngằ ữ ữ ả ị ọ ứ  

đ p đ , tiêu bi u cho làng c nh Vi t Nam, qua đó còn cho th y tình yêu thiên nhiên c aẹ ẽ ể ả ệ ấ ủ   tác gi  Đ ng th i tình thu cũng đã giãi bày tâm tr ng, tâm s  sâu kín c a Nguy n Khuy nả ồ ờ ạ ự ủ ễ ế