Nhật kí trong tù của Hồ Chí Minh được kết hợp từ hai yếu tố trữ tình và hiện thực. Lai Tân là một trong những bài thơ thể hiện rõ những yếu tố đó. Nó là một thành công của Bác trong việc kết hợp bút pháp tả thực và trào phúng vẽ nên bức tranh thời sự về chế độ xã hội Tưởng Giới Thạch.
Trang 1Đ bài: Có th xem bài th Lai Tân là b c tranh thu nh c a cái ch đ xã h iề ể ơ ứ ỏ ủ ế ộ ộ
Tưởng Gi i Th ch đớ ạ ược không? phân tích bài th đ làm sáng t lu n đi m trênơ ể ỏ ậ ể
Bài làm
Nh t kí trong tù c a H Chí Minh đậ ủ ồ ược k t h p t hai y u t "tr tình" và "hi n th c".ế ợ ừ ế ố ữ ệ ự Lai Tân là m t trong nh ng bài th th hi n rõ nh ng y u t đó. Nó là m t thành côngộ ữ ơ ể ệ ữ ế ố ộ
c a Bác trong vi c k t h p bút pháp t th c và trào phúng v nên b c tranh th i s vủ ệ ế ợ ả ự ẽ ứ ờ ự ề
ch đ xã h i Tế ộ ộ ưởng Gi i Th ch.ớ ạ
V i t cách là ngớ ư ười th kí trung thành c a th i đ i, Bác đã ghi l i m t cách khách quanư ủ ờ ạ ạ ộ
nh ng c nh:ữ ả
Giam phòng ban tr ưở ng thiên thiên đ ố
C nh tr ả ưở ng tham thôn gi i ph m ti n ả ạ ề Huy n tr ệ ưở ng thiêu đăng bi n công s ệ ự
Khác v i Tú Xớ ương trong hoàn c nh t do nên có th th ng tay đ p vào m t b n th ng trả ự ể ẳ ộ ặ ọ ố ị
nh ng cái tát giáng tr i:ữ ờ
ph Hàng Song th t l m quan
Thành thì đen k t, Đ c thì lang ị ố
Ch ng chung v ch kìa cô B ồ ợ ạ ố
D u l y quan xin n chú Hàn ậ ạ ọ
(L m quan)ắ
H Chí Minh ch có th m a mai, châm bi m sâu cay b n th ng tr b ng ngòi bút trongồ ỉ ể ỉ ế ọ ố ị ằ hoàn c nh tù đày, gông xi ng. T cái m t bên ngoài đ n t n cùng nh ng ngóc ngách bênả ề ừ ặ ế ậ ữ trong c a b máy th ng tr Trung Hoa qu c dân đ ng đã ch a đ y nh ng mâu thu n. Tácủ ộ ố ị ố ả ứ ầ ữ ẫ
gi Lai Tân đ a ra ba gả ư ương m t đi n hình c a b máy chính quy n Tặ ể ủ ộ ề ưởng Gi i Th chớ ạ
đó là: "Ban trưởng", "c nh trả ưởng", "huy n trệ ưởng". Cái ch c "trứ ưởng" c a h khá oaiủ ọ
v , đ y uy l c, nh ng vi c làm c a h đ y khu t t t, b t chính. Khuôn kh bài th r tệ ầ ự ư ệ ủ ọ ầ ấ ấ ấ ổ ơ ấ
ng n g n nh ng l i đắ ọ ư ạ ược đ t liên ti p ba ch "trặ ế ữ ưởng" trong ba câu th đ u là s "cơ ầ ự ố tình" dùng phép l p c a Bác trong vi c d ng lên nh ng chân dung tiêu bi u c a giai c pặ ủ ệ ự ữ ể ủ ấ
th ng tr Ba câu th m i câu là m t b c tranh s ng đ ng mang tính th i s nóng h i,ố ị ơ ỗ ộ ứ ố ộ ờ ự ổ chân th t đ n t ng chi ti t đậ ế ừ ế ược v b ng nét bút bình th n, l nh lùng. B c th nh t bàyẽ ằ ả ạ ứ ứ ấ
Trang 2ra trước m t m i ngắ ọ ười là hình nh m t "ban trả ộ ưởng nhà lao chuyên đánh b c". B c thạ ứ ứ hai là hình nh "c nh trả ả ưởng tham lam ăn ti n ph m nhân b gi i". C ban trề ạ ị ả ả ưởng và c nhả
trưởng đ u là nh ng công c thi hành pháp lu t r t đ c l c c a cái xã h i đ y r y nh ngề ữ ụ ậ ấ ắ ự ủ ộ ầ ẫ ữ
b l u, x u xa. Chúng khoác trên mình chi c áo "công lí" đ làm nh ng vi c "b t công lí"ỉ ậ ấ ế ể ữ ệ ấ
m t cách thộ ường xuyên h t ngày này đ n ngày khác. Ch c "trế ế ứ ưởng" c a chúng đã to, sủ ự
ph m pháp c a chúng còn l n h n ngàn v n l n. Ti ng cạ ủ ớ ơ ạ ầ ế ười trào l ng b t lên t ngh chộ ậ ừ ị
c nh đó. Tho t tiên, m i nh c đ n "ban trả ạ ớ ắ ế ưởng", "c nh trả ưởng" thi t tế ưởng đó là nh ngữ
ngườ ầi c m cân n y m c ch c h n ph i công minh, trong s ch nh ng ta th c s b t ngẩ ự ắ ẳ ả ạ ư ự ự ấ ờ khi bi t chúng ch ng qua là nh ng con m t dân, gây r i, b t b dân đ mà tham nhũng, cế ẳ ữ ọ ố ắ ớ ể ờ
b c. Chúng mạ ượn cái danh đ t đ t ra cho mình cái quy n thích làm gì thì làm. Đ t Laiể ự ặ ề ấ Tân có ban trưởng, c nh trả ưởng tưởng ch ng cu c s ng bình yên nh ng tr trêu thay tr từ ộ ố ư ớ ậ
t an ninh không đự ược đ m b o, nh ng vi ph m pháp lu t v n di n ra đ y r y mà nh ngả ả ữ ạ ậ ẫ ễ ầ ẫ ữ
k đ ng đ u b máy th ng tr Lai Tân cũng chính là nh ng k c m đ u nh ng chuy nẻ ứ ầ ộ ố ị ở ữ ẻ ầ ầ ữ ệ
ph m pháp đó. N c cạ ự ười thay, nhà tù là n i giam gi nh ng k ph m t i v y mà l i chínhơ ữ ữ ẻ ạ ộ ậ ạ
là n i đ t i ph m có th th nh hành r ng rãi nh t, tiêu bi u h n c , nhi u h n c v n làơ ể ộ ạ ể ị ộ ấ ể ơ ả ề ơ ả ẫ
t i ph m c b c mà chính giai c p th ng tr nhà lao cũng là nh ng "đ ph m". Cái ngh chộ ạ ờ ạ ấ ố ị ữ ỗ ạ ị
c nh "đánh b c ngoài quan b t t i, trong tù đả ạ ở ắ ộ ược đánh b c công khai" là hi n th c th iạ ệ ự ố nát c a nhà tù Tủ ưởng Gi i Th ch không th ph nh n đớ ạ ể ủ ậ ược
C p dấ ướ ối s ng và hành đ ng bê tha, tàn ác nh th , v y mà c p trên huy n trộ ư ế ậ ấ ệ ưởng v nẫ đêm đêm "chong đèn lo công vi c". M c đ m a mai, châm bi m c a tác gi tăng d n.ệ ứ ộ ỉ ế ủ ả ầ Kích thước c a nh ng b c tranh v sau to h n, r ng h n b c trủ ữ ứ ề ơ ộ ơ ứ ước. T chân dung m từ ộ ban trưởng trông coi m t ph m vi nhà tù nh h p t i m t c nh trộ ạ ỏ ẹ ớ ộ ả ưởng cai qu n m t đ aả ộ ị
ph n l n h n đ n m t huy n trậ ớ ơ ế ộ ệ ưởng cai tr m t vùng r ng l n và bao quát c quy n c aị ộ ộ ớ ả ề ủ ban trưởng c nh trả ưởng. B c tranh th ba m ra hình nh "Huy n trứ ứ ở ả ệ ưởng thiêu đăng bi nệ công s ' v ngoài tự ẻ ưởng m u cách, sát sao v i "công vi c" nh ng th c ra l i là m t kẫ ớ ệ ư ự ạ ộ ẻ quan liêu, vô trách nhi m, không bi t tay chân, c p dệ ế ấ ưới làm nh ng gì, ph m pháp nh ngữ ạ ữ
gì. Câu th ph m lu t "nh t l c phân minh" m t ch "công". Bao m a mai, đ kích sâuơ ạ ậ ị ứ ụ ở ộ ữ ỉ ả cay d n nén vào m t ch "công" đó. Huy n trồ ộ ữ ệ ưởng "lo công vi c" hay là mệ ượn "vi cệ công" đ t o m t t m bình phong che cho mình "lo vi c riêng", "chong đèn" hút thu cể ạ ộ ấ ệ ố
Trang 3phi n? Tác gi đ t ch "đăng" chính gi a câu th không nh m m c đích t a sáng chânệ ả ặ ữ ữ ơ ằ ụ ỏ dung huy n trệ ưởng mà nh m đ i l p, ph n chi u cái t i tăm c a b máy th ng tr Laiằ ố ậ ả ế ố ủ ộ ố ị Tân (nói riêng), h th ng chính quy n Tệ ố ề ưởng Gi i Th ch (nói chung).ớ ạ
Gi a th c tr ng y, th h i bình yên đâu? Câu tr l i là: Bình yên v n ch n Lai Tânữ ự ạ ấ ử ỏ ở ả ờ ẫ ở ố này!
Tr i đ t Lai Tân v n thái bình ờ ấ ẫ
Câu tr l i b t ng đ n m c khi n ngả ờ ấ ờ ế ứ ế ườ ọi đ c ngã ng a ngử ười. Thì ra là th ! L i bình giáế ờ
đã đi ngượ ạ ớ ấ ảc l i v i t t c nh ng m c ru ng, th i nát c a chính quy n Tữ ụ ỗ ố ủ ề ưởng Gi i Th chớ ạ
được ph i bày trên. T l i bình giá đó đã vút lên m t l i đã kích m nh m Tác gi Laiơ ở ừ ờ ộ ờ ạ ẽ ả Tân đã k t lu n đ y châm bi m, m a mai s c s o và r t hùng h n v cái xã h i y. Thế ậ ầ ế ỉ ắ ả ấ ồ ề ộ ấ ủ pháp nói ngược c a Bác đã làm b t ra ti ng củ ậ ế ười trào phúng. "Tr i đ t Lai Tân v n tháiờ ấ ẫ bình". Đúng v y! Nh ng ch m t ch "v n" ("y") cũng đ "đi ng ngậ ư ỉ ộ ữ ẫ ủ ế ười". M t cái bĩu môiộ dài, m t cái cộ ười kh y, m t gi ng m a kéo dài b t đ u t ch "v n" y. Ngh thu t nângẩ ộ ọ ỉ ắ ầ ừ ữ ẫ ấ ệ ậ cao qu t m nh, nâng càng cao qu t càng m nh đậ ạ ậ ạ ược Bác s d ng r t công hi u câuử ụ ấ ệ ở
th cu i bài này đã lay t nh ngơ ố ỉ ườ ọi đ c nhìn sâu vào xã h i y mà xem xét, đánh giá đúngộ ấ
th c ch t c a nó. Nh con đà đi u th y nguy hi m là húc đ u vào sâu trong cát, giai c pự ấ ủ ư ể ấ ể ầ ấ
th ng tr Lai Tân th y tr i đ t thái bình là tố ị ở ấ ờ ấ ưởng th y yên n chúng b ng lòng v i cáchấ ổ ằ ớ thái bình đó mà không ng r ng đó ch là c nh thái bình gi d i, trong đó ch t ch a r tờ ằ ỉ ả ả ố ấ ứ ấ nhi u sóng gió, hi m nguy. Đi u y cũng th hi n s ngu d t, vô trách nhi m h t s cề ể ề ấ ể ệ ự ố ệ ế ứ
c a b n chúng. Ba b c tranh ba chân dung c a ba k đ i di n cho giai c p th ng tr chủ ọ ứ ủ ẻ ạ ệ ấ ố ị ế
đ Tộ ưởng Gi i Th ch ghép l i v i nhau thành m t b c tranh l n m t chân dung l n đ yớ ạ ạ ớ ộ ứ ớ ộ ớ ầ
đ , tr n v n v xã h i Trung Hoa qu c dân đ ng. V i "ngh thu t v đủ ọ ẹ ề ộ ố ả ớ ệ ậ ẽ ường tròn đ ngồ tâm", tác gi Lai Tân đã v đả ẽ ược m t b c tranh sinh đ ng m i lúc m t toàn di n h n chộ ứ ộ ỗ ộ ệ ơ ế
đ xã h i Tộ ộ ưởng Gi i Th ch. Nhà "d t t nóc d t xu ng" ch qua m t huy n Lai Tân màớ ạ ộ ừ ộ ố ỉ ộ ệ
c b m t th i nát, b l u c a xã h i Tả ộ ặ ố ỉ ậ ủ ộ ưởng được ph i bày. Tác gi đã ph đ nh tri t đơ ả ủ ị ệ ể
t n g c giai c p th ng tr y. Cái "lo n" c a m nh đ t Lai Tân đậ ố ấ ố ị ấ ạ ủ ả ấ ược tô đ m b ng màuậ ằ xám, màu t i c a nh ng bê tha, x u xa, vô trách nhi m, r t quan liêu c a văn võ bá quan.ố ủ ữ ấ ệ ấ ủ
Và h n th , nó đơ ế ược "trang trí" b ng s "thái bình" nh ng ai cũng hi u tr i đ t Lai Tânằ ự ư ể ờ ấ
"thái bình" nh th nào. Cách k t thúc bài th c a H Chí Minh gi ng l i th trào phúngư ế ế ơ ủ ồ ố ố ơ
Trang 4truy n th ng c a các nhà th trào phúng Vi t Nam nh Tú Xề ố ủ ơ ệ ư ương, Nguy n Công Tr , Hễ ứ ồ Xuân Hương đ ng th i đ m ch t humour (gây cồ ờ ậ ấ ười) c a phủ ương Tây. Hai ch Lai Tânữ
dường nh không ch là m t tên huy n đ n thu n mà t b n thân nó đã mang m t l pư ỉ ộ ệ ơ ầ ự ả ộ ớ nghĩa là m nh đ t m i, sáng s a, bình yên. Và qu th t, huy n Lai Tân r t bình yên bìnhả ấ ớ ủ ả ậ ệ ấ yên "nh x a". Nh ng "nh x a" đây nghĩa là s trì tr , là ch m ch p không phát tri nư ư ư ư ư ở ự ệ ậ ạ ể
đã thành truy n th ng; "nh x a" là không h đ i thay, là duy trì nh ng cái x u xa, b l uề ố ư ư ề ổ ữ ấ ỉ ậ
c a ngày trủ ước. H Chí Minh đã đ kích tr c ti p và khách quan ch đ Tồ ả ự ế ế ộ ưởng, do đó s cứ
t cáo, châm bi m c a nó r t m nh m , quy t li t. Bác đã giáng nh ng đòn liên ti p,ố ế ủ ấ ạ ẽ ế ệ ữ ế chính xác vào xã h i y khi n nó ph i "quăn lên" nhát đòn quy t đ nh có tên là "tháiộ ấ ế ả ở ế ị bình"
Không ph i ch Lai Tân mà r t nhi u bài th khác c a Nh t kí trong tù, Bác cũng đãả ỉ ở ở ấ ề ơ ủ ậ
đ kích châm bi m sâu s c xã h i Tả ế ắ ộ ưởng Gi i Th ch nh Tr ng binh gia quy n, Đ , Đớ ạ ư ả ế ổ ổ
ph m Đó là "nh ng ngón đòn trào phúng thâm thúy mà Bác đã đánh th ng vào k thù,ạ ữ ẳ ẻ
v ch tr n cái vô lí, tàn t " c a ch đ y khi n "ta cạ ầ ệ ủ ế ộ ấ ế ười ra nước m t". Ti ng cắ ế ười trào
l ng c t lên v a tr tình, v a đ m ch t trí tu khi n ta tho i mái, h hê.ộ ấ ừ ữ ừ ậ ấ ệ ế ả ả
Ta ch t nh t i Tú Xợ ớ ớ ương ngày trước cũng t ng có m t ti ng cừ ộ ế ười trào l ng nh th :ộ ư ế
Tri ph Xuân Tr ủ ườ ng đ ượ c m y niên ấ
Nh tr i h t y cũng bình yên ờ ờ ạ ấ
(Đùa ông ph )ủ
Ti ng cế ười dân t c đã th m nhu n trong th hi n th c trào phúng c a H Chí Minh màộ ấ ầ ơ ệ ự ủ ồ càng đ c ta càng th y nó sâu cay. Lai Tân là m t bài th cũng n m trong s đó. V a có ýọ ấ ộ ơ ằ ố ừ nghĩa hi n th c chân xác, v a mang tính chi n đ u s c s o; t cáo châm bi m cao đ , bàiệ ự ừ ế ấ ắ ả ố ế ộ
th đã giúp ta hi u thêm v xã h i Tơ ể ề ộ ưởng Gi i Th ch và hi u h n tâm h n tài năng c aớ ạ ể ơ ồ ủ Bác