Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là một danh y tài năng, giàu y đức, sống vào cuối thế kỉ XVIII, thời vua Lê – chúa Trịnh. Ông còn là một nhà văn, nhà thơ đáng kính. Trong cuốn “Thượng kinh kí sự” (viết năm 1782), với ngòi bút kí sự chân thực và sắc sảo, ông đã vẽ lại một bức tranh sinh động về cuộc sống xa hoa trong phủ chúa Trịnh, về quyền uy, thế lực của nhà chúa, miêu tả kinh đô Thăng Long lúc bấy giờ nhân dịp ông được triệu vào kinh đô chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán. Đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh là một trong những đoạn thể hiện tập trung giá trị của tác phẩm kí sự này.
Trang 1Đ bài: C m nghĩ v đo n trích Vào ph Chúa Tr nh – Lê H u Trácề ả ề ạ ủ ị ữ
Bài s 1:ố
H i Thả ượng Lãn Ông Lê H u Trác là m t danh y tài năng, giàu y đ c, s ng vào cu i thữ ộ ứ ố ố ế
k XVIII, th i vua Lê – chúa Tr nh. Ông còn là m t nhà văn, nhà th đáng kính. Trong cu nỉ ờ ị ộ ơ ố
“Thượng kinh kí s ” (vi t năm 1782), v i ngòi bút kí s chân th c và s c s o, ông đã vự ế ớ ự ự ắ ả ẽ
l i m t b c tranh sinh đ ng v cu c s ng xa hoa trong ph chúa Tr nh, v quy n uy, thạ ộ ứ ộ ề ộ ố ủ ị ề ề ế
l c c a nhà chúa, miêu t kinh đô Thăng Long lúc b y gi nhân d p ông đự ủ ả ấ ờ ị ược tri u vàoệ kinh đô ch a b nh cho th t Tr nh Cán. Đo n trích Vào ph chúa Tr nh là m t trongữ ệ ế ử ị ạ ủ ị ộ
nh ng đo n th hi n t p trung giá tr c a tác ph m kí s này. Cũng qua đo n trích, taữ ạ ể ệ ậ ị ủ ẩ ự ạ
th y đấ ược đôi nét v tâm h n và nhân cách c a H i Thề ồ ủ ả ượng Lãn Ông
Đo n trích Vào ph chúa Tr nh cũng nh t p Thạ ủ ị ư ậ ượng kinh kí s kh c h a chân th cự ắ ọ ự
nh ng đi u m t th y tai nghe nhân d p Lãn Ông đữ ề ắ ấ ị ược tri u vào kinh đô ch a b nh choệ ữ ệ
th t Tr nh Cán. Qua đo n trích, ta còn th y rõ v đ p tâm h n, nhân cách c a ông: đó làế ử ị ạ ấ ẻ ẹ ồ ủ
s coi thự ường danh l i, gi cho nhân cách đợ ữ ược trong s ch.ạ
Lê H u Trác ng ngàng trữ ỡ ước quang c nh kinh đô. Đó là b i “cái c nh giàu sang c a vuaả ở ả ủ chúa th c khác h n ngự ẳ ười thường”. C nh giàu sang đây khác quá. Lê H u Trác, v n conả ở ữ ố quan, sinh trưởng ch n ph n hoa cũng ph i th t lên r ng: “C tr i Nam sang nh t làở ố ồ ả ố ằ ả ờ ấ đây!” Bao nhiêu giàu sang phú quý đ u t p trung ph chúa. Nh ng ngề ậ ở ủ ữ ười dân bình
thường có bao gi đờ ược bi t đ n cái c nh sang giàu này. Nh ng đó cũng m i ch là cáiế ế ả ư ớ ỉ
bi u hi n ban đ u. Bài th mà c Lê H u Trác ngâm d c để ệ ầ ơ ụ ữ ọ ường đi dược k t thúc b ngế ằ câu:
“Quê mùa, cung c m ch a quen ấ ư Khác gì ng ph đào nguyên thu nào!” ư ủ ở
Câu k t thúc y đã ph n nào ph n ánh tâm t c a c Cu c s ng bên ngoài và bên trongế ấ ầ ả ư ủ ụ ộ ố
ph chúa th t là khác nhau. Gi ng nh ngủ ậ ố ư ười ng ph năm x a l c vào ch n th n tiên,ư ủ ư ạ ố ầ huy n o, th m ng. Có m t c m giác xót xa l n qu t đâu đây. M t s phân vân, trănề ả ơ ộ ộ ả ẩ ấ ở ộ ự
tr trong tâm h n ngở ồ ười làm ngh y. Không ph i ng u nhiên c Trác có h ng ngâm thề ả ẫ ụ ứ ơ
ch i, mà đó là đ ghi nh cái s giàu sang khác thơ ể ớ ự ường trong ph chúa. “Đâu đâu cũng làủ cây c i um tùm, chim kêu ríu rít, danh hoa đua th m, gió đ a thoang tho ng mùi hố ắ ư ả ương.”
Trang 2Được ng i trên cáng đ vào ph mà “kh không nói h t”. Ch v i chi ti t y đã cho th yồ ể ủ ổ ế ỉ ớ ế ấ ấ tâm h n Lê H u Trác không h p v i ch n này. Ông sinh ra không ph i đ dành cho nh ngồ ữ ợ ớ ố ả ể ữ
ch n “rèm châu, hiên ng c, bóng mai ánh vào”.ố ọ
S ng ngàng ng c nhiên cũng đự ỡ ạ ược tăng d n qua t ng n i c đ t chân đ n. “Nh ng cáiầ ừ ơ ụ ặ ế ữ cây l lùng và nh ng hòn đá k l ” ch a bao gi th y đạ ữ ỳ ạ ư ờ ấ ược đ t trong cái đi m ven h ặ ể ồ
R i nh ng đ dùng trong ph chúa đ u đồ ữ ồ ủ ề ượ ơc s n son th p vàng, t cái ki u đ vua chúaế ừ ệ ể
đi, đ n các đ nghi trế ồ ượng, t cái s p đ n nh ng cây c t… Bàn gh thì toàn nh ng đừ ậ ế ữ ộ ế ữ ồ
đ c “nhân gian ch a t ng th y”. Tác gi ch dám “ngạ ư ừ ấ ả ỉ ước m t nhìn r i l i cúi đ u đi”. Cáiắ ồ ạ ầ
c ch cúi đ u đi y ch ng t r ng Lê H u Trác không ph i là ngử ỉ ầ ấ ứ ỏ ằ ữ ả ười đam mê vinh hoa phú quý, ham ti n b c hay l i l c. Đó là m t nét đ p trong nhân cách con ngề ạ ợ ộ ộ ẹ ười ông. Ông
c m th y l l m và l c lõng gi a cu c s ng xa hoa trong ph chúa. T t c nh ng đi u đóả ấ ạ ẫ ạ ữ ộ ố ủ ấ ả ữ ề
đ u b c l qua ngòi bút kí s đ c s c, chân th c.ề ộ ộ ự ặ ắ ự
Nhân cách và tâm h n danh y h Lê còn đồ ọ ược b c l ngay trong suy nghĩ c a ông khi kêộ ộ ủ
đ n thu c cho th t Tr nh Cán. M t đ u tranh quy t li t trơ ố ế ử ị ộ ấ ế ệ ước tòa án lương tâm. M tộ bên là s trói bu c c a công danh, m t bên là cái tâm c a ngự ộ ủ ộ ủ ười th y thu c, cái đ o làmầ ố ạ
người, cái ph n làm b tôi. “N u mình làm có k t qu ngay thì s b danh l i ràng bu c,ậ ề ế ế ả ẽ ị ợ ộ không làm sao v núi đề ược (…). Nh ng r i l i ngh : “Cha ông mình đ i đ i yêu nư ồ ạ ỉ ờ ờ ước, ta
ph i d c h t lòng thành, đ n i ti p cái lòng trung c a cha ông mình m i đả ố ế ể ố ế ủ ớ ược”. Có thể
th y Lê H u Trác là ngấ ữ ười không màng công danh, không ham b ng l c. Ngổ ộ ượ ạc l i ông còn đ u tranh v i chính mình đ thoát kh i s ràng bu c y, đ đấ ớ ể ỏ ự ộ ấ ể ượ ốc s ng t do cùng núiự non đ tâm h n thanh th n. M t khác ông cũng là ngể ồ ả ặ ười th y thu c có tâm huy t và giàuầ ố ế
đ c đ Vì th mà ông đã kê cho th t “phứ ộ ế ế ử ương thu c hòa hoãn n u không trúng thì cũngố ế không sai bao nhiêu”, vì lương tâm không cho phép. N u làm sai thì s ph i ph báng cáiế ẽ ả ỉ ngh y c a mình, s có l i v i lòng mình; n u làm đúng và t t thì s b danh l i ràngề ủ ẽ ỗ ớ ế ố ẽ ị ợ
bu c. Dù th nào cũng ph i gi độ ế ả ữ ược cho tâm h n trong s ch, gi cho nhân cách đồ ạ ữ ượ c
tr n v n. Cách lí gi i v b nh tình c a Tr nh Cán cũng nh di n bi n suy nghĩ, tâm tr ngọ ẹ ả ề ệ ủ ị ư ễ ế ạ
c a ông khi kê đ n cho th y Lê H u Trác là ngủ ơ ấ ữ ười th y thu c có lầ ố ượng tâm
Nh v y, t cách nhìn c a Lê H u Trác đ i v i đ i s ng n i ph chúa, đ n s suy nghĩư ậ ừ ủ ữ ố ớ ờ ố ơ ủ ế ự cân nh c khi kê đ n cho th t đ u cho th y ông là ngắ ơ ế ử ề ấ ười có tâm huy t v i ngh và cóế ớ ề
Trang 3nhân cách, giàu đ c đ , coi thứ ộ ường công danh, bình thường danh l i và m t chút đau xótợ ộ
trướ ảc c nh s ng xa hoa, quy n quý c a chúa Tr nh.ố ề ủ ị
Tài năng y, tâm h n y, nhân cách y c a Lê H u Trác đã giúp cho ông s ng mãi trongấ ồ ấ ấ ủ ữ ố lòng người th y thu c nói riêng, ngầ ố ười dân đ t Vi t nói chung. Ông x ng đáng đấ ệ ứ ượ c phong t ng danh hi u ông t c a ngh thu c và đặ ệ ổ ủ ề ố ược ngườ ời đ i sau nh c đ n v i lòngắ ế ớ thành kính nh t.ấ
Bài s 2ố :
Thượng kinh kí s c a Lãn Ông Lê H u Trác là m t ki t tác đ c đáo trong văn h c cự ủ ữ ộ ệ ộ ọ ổ
Vi t Nam. Quang c nh vàng son n i ph chúa, hình nh “con Tr i”, hình nh v th yệ ả ơ ủ ả ờ ả ị ầ thu c đã đ l i bao n tố ể ạ ấ ượng vô cùng sâu s c trong tâm h n m i chúng ta khi đ c “Vàoắ ồ ỗ ọ
ph chúa Tr nh”.ủ ị
Quang c nh ph chúa đả ủ ược v sĩ canh gác c n m t, nghiêm ng t, vô cùng đ p đ , trángệ ẩ ậ ặ ẹ ẽ
l Vệ ườn ng uy n “cây c i um tùm, chim kêu ríu rít, danh hoa đua th m, gió đ a thoangự ể ố ắ ư tho ng mùi hả ương”. Nh ng dãy hành lang thì “quanh co n i nhau liên ti p”, ngữ ố ế ười giữ
c a “truy n báo r n ràng”; ngử ề ộ ười có vi c quan “qua l i nh m c c i”; v sĩ canh gi c aệ ạ ư ắ ử ệ ữ ử cung r t nghiêm ng t, “ai ra vào ph i có th ”. C nh ph chúa làm cho Lê H u Trác ng cấ ặ ả ẻ ả ủ ữ ạ nhiên, xúc đ ng, nghĩ b ng: “Bộ ụ ước chân đ n đây m i hay c nh giàu sang c a vua chúaế ớ ả ủ
th c khác h n ngự ẳ ười thường”. Bài th th t ngôn bát cú mà tác gi ngâm lên đã làm n iơ ấ ả ổ
b t c nh giàu sang c a vua chúa th i Lê – Tr nh.ậ ả ủ ờ ị
Trong ph chúa có nhi u cung đi n nguy nga tráng l M i cung đi n có m t cái tên riêngủ ề ệ ệ ỗ ệ ộ nghe r t l tai. Đó là “H u mã quân túc tr c”, ki u cách th t là “xinh đ p”, c t và bao l nấ ạ ậ ự ể ậ ẹ ộ ơ
“lượn vòng”, đi m làm bên m t cái h , có nh ng cái cây “l lùng”, nh ng hòn non b “kìế ộ ồ ữ ạ ữ ộ
l ”. Đó là nhà “Đ i đạ ạ ường” g i là “Quy n b ng”; “Gác tía” đọ ể ồ ược g i là “phòng trà” vì thọ ế
t “dùng trà” đ y. L u cao và r ng. Có hai cái ki u đ vua chúa đi. S p th p vàng, võngử ở ấ ầ ộ ệ ể ậ ế
di u, đ nghi trễ ồ ượng và các c t đ u s n son th p vàng; bàn gh , đ đ c là nh ng th c cộ ề ơ ế ế ồ ạ ữ ứ ự
kì sang tr ng “nhân gian ch a t ng th y”.ọ ư ừ ấ
Nhi u c a, nhi u trề ử ề ướng g m “t i om”. Không khí trang nghiêm bao trùm “phòng trà” n iấ ố ơ
“Gác tía”. Đèn sáp chi u sáng, hế ương hoa ngào ng t. Sau t m màn là n i “phòng trà”, cácạ ấ ơ cung nhân “m t ph n và màu áo đ ” đ ng “xúm xít”. Không m t ti ng nói to. Ch cóặ ấ ỏ ứ ộ ế ỉ
Trang 4người “h i nh ”, “nhìn nhau”. Các v lỏ ỏ ị ương y c a sáu cung, hai vi n thì ngày đêm “ch uủ ệ ầ
ch c” h u trà. Khi quan Chánh đự ầ ường xu t hi n t i “phòng trà” thì nh ng ngấ ệ ạ ữ ười có m tặ
“t t c đ u đ ng d y”, quan chánh đấ ả ề ứ ậ ường “ng i gh trên”, còn m i ngồ ế ọ ười “ng i theo thồ ứ
t ” đúng nghi l n i ph chúa.ự ễ ơ ủ
M t vài chi ti t khá “đ t” nêu b t giá tr hi n th c c a tác ph m. Ngoài quang c nh cungộ ế ắ ậ ị ệ ự ủ ẩ ả
c m, ta tò mò tìm hi u con b nh. Đó là th t Cán, m t đ a bé đ năm sáu tu i, m c áoấ ể ệ ế ử ộ ứ ộ ổ ặ
l a đ ng i trên s p s n son th p vàng, có m y ngụ ỏ ồ ậ ơ ế ấ ườ ứi đ ng h u h hai bên. Khi đầ ạ ượ c
l nh quan Chánh đệ ường, Lãn Ông m i đớ ượ ạc l y con b nh – con Tr i – b n l y. Câu nóiệ ờ ố ạ
c a con b nh th t ng nghĩnh mà h n nhiên: “Ông này l y khéo”. N i cung c m có bi tủ ệ ậ ộ ồ ạ ơ ấ ế bao cung nhân xinh đ p đ ng xúm xít sau màn là “m t ph n và màu áo đ ”. B a c m màẹ ứ ặ ấ ỏ ữ ơ Lãn Ông được ăn t i đi m “H u mã quân túc tr c”, tuy ch đạ ế ậ ự ỉ ược quan Chánh đường “san mâm c m” cho ăn, nh ng v đ i danh y bao gi có th quên đơ ư ị ạ ờ ể ược. “Mâm vàng, chén b c,ạ
đ ăn toàn là c a ngon v t l ” khi n cho Lãn Ông ph i th t lên: “Tôi bây gi m i bi t cáiồ ủ ậ ạ ế ả ố ờ ớ ế phong v c a nhà đ i gia”. Đúng là “C m ng thi n b a nghìn quan – Làm cho dân h t,ị ủ ạ ơ ự ệ ữ ế dân tàn m i thôi”.ớ
Đo n văn “Vào ph chúa Tr nh” có c nh trung tâm là c nh Lê H u Trác khám b nh, kêạ ủ ị ả ả ữ ệ
đ n thu c cho v “con Tr i”. Sau b n l y và đơ ố ị ờ ố ạ ược phép c a quan Chánh đủ ường, Lê H uữ Trác được “khúm núm đ n trế ước s p xem m ch”. Sau khi có ti ng nói nh trong mànậ ạ ế ỏ
trướng, Lãn Ông m i đớ ược “xem kĩ t t c ” l ng, chân tay m t lấ ả ư ộ ượt. V đ i danh y l i l yị ạ ạ ạ con b nh b n l y sau khi quan Chánh đệ ố ạ ường truy n m nh. Lãn Ông đề ệ ược m t ti u hoàngộ ể môn đ a ra ngoài ch “phòng trà”.ư ờ ở
Chi ti t miêu t này là khá “đ t”, góp ph n làm n i b t s “khúm núm” c a v th y thu cế ả ắ ầ ổ ậ ự ủ ị ầ ố lúc xem m ch và kê đ n. Đó là cái gh r ng s n son th p vàng, trên gh bày n m g mạ ơ ế ồ ơ ế ế ệ ấ
đ t bên c nh cái s p n i th t Cán ng i. Ai thặ ạ ậ ơ ế ử ồ ường ng i trên cái gh r ng đó? Đó là “daồ ế ồ
c p” ch ch i đâu!ọ ứ ơ
Con b nh “b nh m c đã lâu, tinh khí khô h t, da m t khô, r n l i to, gân th i xanh, tayệ ệ ắ ế ặ ố ồ ờ chân g y gò”, “nguyên khí đã hao mòn, thầ ương t n quá m c”. Trong lúc quan Chánhổ ứ
đường và các v lị ương y sáu cung hai vi n ch lo “dùng th thu c công ph t”, thì Lãn Ôngệ ỉ ứ ố ạ
l i cho r ng “b nh th này không b thì không đạ ằ ệ ế ổ ược”. Cu c đ u tranh gi a nhàn và danhộ ấ ữ
Trang 5l i, v y đ c c a Lãn Ông di n ra gi ng co. N u làm “có k t qu ngay thì s b danh l iợ ề ứ ủ ễ ằ ế ế ả ẽ ị ợ
nó ràng bu c, không làm sao v núi độ ề ược”. “Dùng th phứ ương thu c hoà hoãn, n u khôngố ế trúng thì cũng không sai bao nhiêu”. Cu c t đ u tranh t tộ ự ấ ư ưởng di n ra căng th ng. Y đ cễ ẳ ứ
đã nh c nh Lãn Ông “ph i d c h t c lòng thành, đ n i ti p cái lòng trung c a cha ôngắ ở ả ố ế ả ể ố ế ủ mình”, vì th ông ph i “nghĩ l i m t h i” r i m i nói v i quan Chánh đế ả ạ ộ ồ ồ ớ ớ ường, ph i “gi iả ả thích mãi” trước khi kê đ n. Đâu ph i vì con b nh là th t , mà sâu xa h n n a là t mơ ả ệ ế ử ơ ữ ấ lòng “lương y nh t m u”. Bài h c v s ng nhàn, coi thư ừ ẫ ọ ề ố ường danh l i, đ t y đ c lênợ ặ ứ hàng đ u là bài h c giá tr nhân đ o mà Lãn Ông đã nêu ra và đ l i cho đ i. Ta ch t nhầ ọ ị ạ ể ạ ờ ợ ớ
v n th c a Nguy n Đình Chi u trong “Ng Ti u y thu t v n đáp”:ầ ơ ủ ễ ể ư ề ậ ấ
Đ a ăn mày cũng tr i sinh, ứ ờ
B nh còn c u đ ng, thu c đành cho không ệ ứ ặ ố
Lãn Ông đã đ c l p suy nghĩ, không h b ràng bu c b i ai, dù đó là quan Chánh độ ậ ề ị ộ ở ường. Chi ti t quan Chánh đế ường “c ý ng i” sau khi xem đ n thu c c a Lãn Ông kê cho th tố ạ ơ ố ủ ế ử
đã th hi n tinh th n đ c l p suy nghĩ, gi v ng ch ki n và đ cao y đ c c a ngể ệ ầ ộ ậ ữ ữ ủ ế ề ứ ủ ườ i
th y thu c chân chính tài gi i.ầ ố ỏ
Đo n “Vào ph chúa Tr nh” là trang kí s r t đ c s c và đ c đáo. Tác gi k t h p t vàạ ủ ị ự ấ ặ ắ ộ ả ế ợ ả
k , l ng c m xúc vào ý nghĩ, t o nên m t gi ng văn thâm tr m có nhi u chi ti t c mể ồ ả ạ ộ ọ ầ ề ế ả
đ ng, chân th c, giàu giá tr hi n th c. Quang c nh tráng l c a ph chúa, hình nh conộ ự ị ệ ự ả ệ ủ ủ ả
b nh, quan Chánh đệ ường, m y cung nhân, các v th y thu c c a sáu cung hai vi n, b aấ ị ầ ố ủ ệ ữ
c m ăn t i đi m “H u mã quân túc tr c”, c nh xem b nh và kê đ n… t t c đ u chânơ ạ ế ậ ự ả ệ ơ ấ ả ề
th c và có giá tr t li u l ch s Lãn Ông là m t tao nhân, bài th c a ông ngâm khi ng mự ị ư ệ ị ử ộ ơ ủ ắ
c nh vàng son tráng l n i ph chúa cho th y v danh y này r t tài hoa. Nh ng bài thả ệ ơ ủ ấ ị ấ ữ ơ trong “Thượng kinh kí s ” đã t o nên tính tr tình đ c đáo c a áng văn chự ạ ữ ộ ủ ương mang t mầ vóc c đi n, càng đ c càng thú v ổ ể ọ ị