Lê Hữu Trác (1724 – 1791) tên hiệu là Hải Thượng Lãn ông, quê ở làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương, nay thuộc huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên ông là một danh y lừng lẫy trong lịch sử y học Việt Nam. Ý nguyện lớn nhất của ông là đem tài năng và tâm huyết của mình để cứu người, giúp đời. Danh lợi, phú quý không thể làm cho ông xa rời lý tưởng cao đẹp đó. Sự nghiệp của ông được tập hợp trong bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh gồm 66 quyển, biên soạn trong gần 40 năm, là một công trình nghiên cứu y học xuất sắc nhất thời trung đại ở nước ta.
Trang 1Đ bài: C m nghĩ c a anh (ch ) v giá tr hi n th c sâu s c c a đo n vào ph chúaề ả ủ ị ề ị ệ ự ắ ủ ạ ủ
Tr nh ị
Bài làm
Lê H u Trác (1724 – 1791) tên hi u là H i Thữ ệ ả ượng Lãn ông, quê làng Liêu Xá, huy nở ệ
Đường Hào, ph Thủ ượng H ng, tr n H i Dồ ấ ả ương, nay thu c huy n Yên M , t nh H ngộ ệ ỹ ỉ ư Yên ông là m t danh y l ng l y trong l ch s y h c Vi t Nam. Ý nguy n l n nh t c a ôngộ ừ ẫ ị ử ọ ệ ệ ớ ấ ủ
là đem tài năng và tâm huy t c a mình đ c u ngế ủ ể ứ ười, giúp đ i. Danh l i, phú quý khôngờ ợ
th làm cho ông xa r i lý tể ờ ưởng cao đ p đó. S nghi p c a ông đẹ ự ệ ủ ượ ậc t p h p trong bợ ộ
H i Thả ượng y tông tâm lĩnh g m 66 quy n, biên so n trong g n 40 năm, là m t công trìnhồ ể ạ ầ ộ nghiên c u y h c xu t s c nh t th i trung đ i nứ ọ ấ ắ ấ ờ ạ ở ước ta
Thượng kinh kí s nguyên văn b ng ch Hán, đự ằ ữ ược Lê H u Trác vi t năm 1782, n i dungữ ế ộ ghi l i nh ng đi u mà tác gi tai nghe m t th y trong nh ng l n đạ ữ ề ả ắ ấ ữ ầ ược v i ra kinh đôờ Thăng Long ch a b nh cho cha con chúa Tr nh Sâm. Qua nh ng trang vi t sinh đ ng vàữ ệ ị ữ ế ộ
s c s o, tác gi đã ph n ánh chân th c cu c s ng xa hoa c a t ng l p vua chúa phongắ ả ả ả ự ộ ố ủ ầ ớ
ki n, đ ng th i kín đáo bày t thái đ th , coi thế ồ ờ ỏ ộ ờ ơ ường danh l i c a mình.ợ ủ
M đ u bài kí là Khung c nh giàu sang, đ p đ hi m có c a ph chúa Tr nh đở ầ ả ẹ ẽ ế ủ ủ ị ược tác giả miêu t tr c ti p qua quan sát và miêu t gián ti p qua n tả ự ế ả ế ấ ượng mà nó gây ra trong lòng tác gi : Tôi ng ng đ u lên: đâu đâu cũng là cây c i um tùm, chim kêu ríu rít, danh hoa đuaả ẩ ầ ố
th m, gió đ a thoang tho ng mùi hắ ư ả ương… Tôi nghĩ b ng: Mình v n con quan, sinhụ ố
trưởng ch n ph n hoa, ch nào trong c m thành mình cũng đã t ng bi t Ch có nh ngở ố ồ ỗ ấ ừ ế ỉ ữ
vi c trong ph chúa là mình ch m i nghe nói thôi. Bệ ủ ỉ ớ ước chân đ n đây m i hay c nh giàuế ớ ả sang c a vua chúa th c khác h n ngủ ự ẳ ười thường!
Tuy được m i nh ng v danh y cũng ch đờ ư ị ỉ ược đ a vào ph b ng l i c a sau, m i bư ủ ằ ố ử ỗ ướ c
đ u có ngề ườ ủi c a ph chúa đi theo. Trên đủ ường đi, ông đ ý ghi nh n t ng s v t: Điể ậ ừ ự ậ
được vài trăm bước, qua m y l n c a m i đ n cái đi m “H u mã quân túc tr c”. Đi mấ ầ ử ớ ế ế ậ ự ế làm bên cái h , có nh ng cái cây l lùng và nh ng hòn đá k l Trong đi m c t và baoồ ữ ạ ữ ỳ ạ ế ộ
l n lơ ượn vòng, ki u cách th t là xinh đ p.ể ậ ẹ
Càng vào sâu bên trong, s ng c nhiên c a tác gi càng l n: Qua dãy hành lang phía tây,ự ạ ủ ả ớ
đ n m t cái nhà l n th t là cao và r ng. Hai bên là hai cái ki u đ vua chúa đi. Đ nghiế ộ ớ ậ ộ ệ ể ồ
Trang 2trượng đ u s n son th p vàng. gi a đ t m t cái s p th p vàng. Trên s p m c m t cáiề ơ ế Ở ữ ặ ộ ậ ế ậ ắ ộ võng đi u. Trề ướ ậc s p và hai bên, bày bàn gh , nh ng đ đ c nhân gian ch a t ng th y…ế ữ ồ ạ ư ừ ấ
L i qua m t c a n a, đ n m t cái l u cao và r ng. đây, c t đ u s n son th p vàng.ạ ộ ử ữ ế ộ ầ ộ Ở ộ ề ơ ế Đúng là c nh l u son gác tía, cung b c l u vàng mà dân chúng ch có th th y trongả ầ ạ ầ ỉ ể ấ truy n th n tiên ho c trong tệ ầ ặ ưởng tượng mà thôi
Khung c nh trong ph chúa đã đả ủ ược Lê H u Trác khái quát qua m y câu th t c c nh:ữ ấ ơ ứ ả Lính nghìn c a vác đòng nghiêm ng t,ử ặ
C tr i Nam sang nh t là đây!ả ờ ấ
L u t ng gác v tung mây,ầ ừ ẽ
Rèm châu, hiên ng c, bóng mai ánh vào.ọ
Cung cách sinh ho t trong ph chúa l i càng khác xa ch n dân gian. L n đ u tiên trongạ ủ ạ ố ầ ầ
đ i, v i t cách là khách m i, tác gi đờ ớ ư ờ ả ược dùng c m b ng mâm vàng, chén b c, đ ănơ ằ ạ ồ toàn là c a ngon v t l … Không m t l i bình lu n, tác gi đ các chi ti t t toát lên ýủ ậ ạ ộ ờ ậ ả ể ế ự nghĩa hi n th c sâu xa c a nó. Th i kì này, ch đ phong ki n lâm vào tình tr ng kh ngệ ự ủ ờ ế ộ ế ạ ủ
ho ng, r i ren. Vua Lê nhu nhả ố ược ch còn đóng vai trò bù nhìn, m i quy n l c chính trỉ ọ ề ự ị
đ u r i vào tay chúa Tr nh, mà chúa Tr nh thì l ng hành, ăn ch i xa x , hoang dâm vô đ ề ơ ị ị ộ ơ ỉ ộ Trong khi đó, dân chúng s ng l m than c c c, ti ng oán thán vang lên kh p hang cùngố ầ ơ ự ế ắ ngõ h m. Quy n l i c a vua chúa không còn đ ng nghĩa v i quy n l i c a qu c gia, dânẻ ề ợ ủ ồ ớ ề ợ ủ ố
t c. Vì th mà ngộ ế ười ngườ ấi b t bình. Phong trào kh i nghĩa nông dân ch ng l i tri u đìnhở ố ạ ề
n i lên kh p n i. Do có nh n th c đúng đ n v b n ch t c a tri u đình phong ki nổ ở ắ ơ ậ ứ ắ ề ả ấ ủ ề ế
đương th i nên Lê H u Trác d t khoát quay l ng trờ ữ ứ ư ước con đường ho n l đ y cám dạ ộ ầ ỗ
c a danh l i, phú quý nh ng vinh li n nh c và cũng đ y hi m hóc.ủ ợ ư ề ụ ầ ể
Đo n văn miêu t n i cung c m khá t m , v a có giá tr hi n th c s c s o v a ng mạ ả ơ ấ ỉ ỉ ừ ị ệ ự ắ ả ừ ầ
ch a thái đ gi u c t nh nhàng c a tác gi : Đi qua đ năm, sáu l n trứ ộ ễ ợ ẹ ủ ả ộ ầ ướng g m nhấ ư
v y, đ n m t cái phòng r ng, gi a phòng có m t cái s p th p vàng. M t ngậ ế ộ ộ ở ữ ộ ậ ế ộ ười ng iồ trên s p đ năm, sáu tu i, m c áo l a đ Có m y ngậ ộ ổ ặ ụ ỏ ấ ườ ứi đ ng h u hai bên. Gi a phòng làầ ữ
m t cây n n to c m trên m t c i gi b ng đ ng. Bên s p đ t m t cái gh r ng s n sonộ ế ắ ộ ả ả ằ ổ ậ ặ ộ ế ồ ơ
th p vàng, trên gh bày n m g m. M t cái màn là che ngang sân. trong có m y ngế ế ệ ấ ộ Ở ấ ườ i cung nhân đang đ ng xúm xít Đèn sáp chi u sáng, làm n i màu m t ph n và màu áo đ ứ ế ổ ặ ấ ỏ
Trang 3Xung quanh l p lánh, hấ ương hoa ngào ng t Xem ch ng Thánh thạ ừ ượng thường thường v nẫ
ng i trên gh r ng này, nay ngồ ế ồ ười rút lui vào màn đ tôi xem m ch Đông cung cho th tể ạ ậ
k :ỹ
Qua hình dáng và b nh tình c a Đông cung th t đệ ủ ế ử ược tác gi miêu t khá k , ngả ả ỹ ườ ọ i đ c
có th liên tể ưởng đ n tình tr ng suy thoái c a tri u đình phong ki n Vi t Nam th i đó: …ế ạ ủ ề ế ệ ờ
th t trong ch n màn che trế ử ở ố ướng ph , ăn quá no, m c quá m nên t ng ph y u đi. vủ ặ ấ ạ ủ ế ả
l i, b nh m c đã lâu, tinh khí khô h t, da m t khô, r n l i to, gân th i xanh, tay chân g yạ ệ ắ ế ặ ố ồ ờ ầ
gò. Đó là vì nguyên kh đã hao mòn, thỉ ương t n quá m c. Qu là ch đ phong ki n t nổ ứ ả ế ộ ế ồ
t i hàng ngàn năm nay đã già c i, l c h u và khó b c u ch a.ạ ỗ ạ ậ ề ứ ữ
V n là m t ngố ộ ười thông minh, Lê H u Trác đ n đo r t kĩ trong cách ch a b nh cho thữ ắ ấ ữ ệ ế
t Ý ki n c a các th y thu c trong cung ông nghe ch? đ tham kh o. T th c tr ng b nhử ế ủ ầ ố ể ả ừ ự ạ ệ tình và th l c c a th t , ông phân tích, cân nh c thi t h n r i tìm ra cách ch a phù h pể ự ủ ế ử ắ ệ ơ ồ ữ ợ
nh t: Tôi th y thánh th g y, m ch l i t , sác. Th là âm dấ ấ ể ầ ạ ạ ế ế ương đ u b t n h i, nay ph iề ị ổ ạ ả dùng thu c th t b đ b dố ậ ổ ể ổ ưỡng t và th n, c t gi cái căn b n tiên thiên và làm ngu nỳ ậ ố ữ ả ồ
g c cho cái h u thiên. Chính khí trong mà th ng thì b nh ngoài s t nó tiêu d n,ố ậ ở ắ ệ ở ẽ ự ầ không tr b nh mà b nh s m t.ị ệ ệ ẽ ấ
Đi u thú v h n c là n u suy ng m kĩ, chúng ta s th y n i dung t kh i c a danh y Lêề ị ơ ả ế ẫ ẽ ấ ộ ờ ả ủ
H u Trác nói v cách ch a b nh cho th t nh ng l i ch a đ ng m t nh n xét c c kìữ ề ữ ệ ế ử ư ạ ứ ự ộ ậ ự chính xác v th c tr ng c a tri u đình phong ki n đề ự ạ ủ ề ế ương th i và đ a ra phờ ư ương th cứ
ch a tr nh ng căn b nh tr m kha c a nó: Ch u m ch, th y sáu m ch t , sác và vô l c,ữ ị ữ ệ ầ ủ ầ ạ ấ ạ ế ự
h u quan y u, h u xích l i càng y u h n. y là t âm h , v h a quá th nh, không giữ ế ữ ạ ế ơ Ấ ỳ ư ị ỏ ị ữ
được khí dương, nên âm ho đi càn. Vì v y( bên ngoài th y c trả ậ ấ ổ ướng, đó là tượng tr ngư ngoài thì phù, bên trong thì tr ng. Nên b t th thì yên…ố ổ ỳ ổ
Danh y Lê H u Trác th a sáng su t đ kê m t phữ ừ ố ể ộ ương thu c hòa hoãn cho th t vì số ế ử ợ
n u mình làm k t qu ngay thì s b danh l i nó ràng bu c, không làm sao v núi đế ế ả ẽ ị ợ ộ ề ượ c
n a. Là m t b c chân Nho, ông t ra n m r t v ng l xu t x c a ngữ ộ ậ ỏ ắ ấ ữ ẽ ấ ử ủ ười quân t Quy tử ế
đ nh lánh xa vòng danh l i c a ông trong hoàn c nh y là vô cùng đúng đ n.ị ợ ủ ả ấ ắ
Đo n trích Vào ph chúa Tr nh mang giá tr hi n th c sâu s c. B ng tài quan sát tinh t vàạ ủ ị ị ệ ự ắ ằ ế ngòi bút ghi chép chi ti t, chân th c, tác gi đã v l i m t b c tranh sinh đ ng v cu cế ự ả ẽ ạ ộ ứ ộ ề ộ
Trang 4s ng xa hoa, quy n quý c a chúa Tr nh, đ ng th i cũng b c l thái đ coi thố ề ủ ị ồ ờ ộ ộ ộ ường l i danhợ
c a mình. Đ i v i ông thì không có gì quý b ng cu c s ng t do n i non xanh nủ ố ớ ằ ộ ố ự ơ ước bi cế
ch n quê nhà, đố ược đem h t tài năng, nhi t huy t c ng hi n cho y thu t và c u nhân đế ệ ế ố ế ậ ứ ộ
th Cu c s ng n i cung vua, ph chúa d u giàu sang phú quý t t b c nh ng r t cu cế ộ ố ơ ủ ẫ ộ ậ ư ố ộ cũng ch là vào lu n ra cúi, cá ch u chim l ng mà thôi.ỉ ồ ậ ồ