Tiến sĩ giấy còn được gọi là Ông nghè tháng tám - một thứ đồ chơi trong dịp Tết Trung thu của trẻ em. Bài thơ có hai lớp nghĩa: vịnh ông nghè tháng tám, qua đó, Nguyễn Khuyến châm biếm những tiến sĩ giấy - hư danh, bất tài, vô dụng - trong xã hội thực dân nửa phong kiến.
Trang 1Đ bài: Bình gi ng bài th "Ti n sĩ gi y" c a Nguy n Khuy nề ả ơ ế ấ ủ ễ ế
Bài làm
Nguy n Khuy n có đ n trên 50 câu đ i và bài th trào phúng; câu đ i nào, bài th nàoễ ế ế ố ơ ố ơ cũng hóm h nh, đ y ý v sâu xa:ỉ ầ ị
"B ch a mi ng dân ch ng b t c p, ồ ứ ệ ừ ậ ạ Tiên là ý chú mu n vòi xu" ố
(B tiên thi)ồ
"Tr i đ t khéo th ờ ấ ươ ng chàng B ch qu , ạ ỳ Giang s n riêng s ơ ướ ng á h ng nhan" ồ
(L y Tây)ấ Bài "Ti n sĩ gi y" bài 2 cũng là m t bài th trào phúng đ c đáo c a Nguy n Khuy n,ế ấ ộ ơ ộ ủ ễ ế
được vi t b ng th th th t ngôn bát cú Đế ằ ể ơ ấ ường lu t:ậ
"Cũng c , cũng bi n, cũng cân đai, ờ ể Cũng g i ông nghè có kém ai ọ
M nh gi y làm nên thân giáp b ng, ả ấ ả Nét son đi m rõ m t văn khôi ể ặ
T m thân xiêm áo sao mà nh ? ấ ẹ Cái giá khoa danh y m i h i! ấ ớ ờ
Gh tréo l ng xanh ng i b nh ch, ế ọ ồ ả Nghĩ r ng đ th t hoá đ ch i!" ằ ồ ậ ồ ơ
"Ti n sĩ gi y" còn đế ấ ược g i là "Ông nghè tháng tám" m t th đ ch i trong d p T tọ ộ ứ ồ ơ ị ế Trung thu c a tr em. Bài th có hai l p nghĩa: v nh ông nghè tháng tám, qua đó, Nguy nủ ẻ ơ ớ ị ễ Khuy n châm bi m nh ng ti n sĩ gi y h danh, b t tài, vô d ng trong xã h i th c dânế ế ữ ế ấ ư ấ ụ ộ ự
n a phong ki n.ử ế
Hình nh ông nghè tháng tám, th đ ch i c a tr em đả ứ ồ ơ ủ ẻ ược tác gi miêu t c th , sinhả ả ụ ể
đ ng và hay b ng nhi u chi ti t: c , bi n, cân đai, m nh gi y, nét son, xiêm áo, gh tréoộ ằ ề ế ờ ể ả ấ ế
l ng xanh ng i b nh ch e. Câu th tám r t hóm h nh. Ông nghè tháng tám ch là m t thọ ồ ả ọ ứ ấ ỉ ỉ ộ ứ
đ ch i nh ng l i làm cho m i ngồ ơ ư ạ ọ ườ ưởi t ng l m là đ th t: "Nghĩ r ng đ th t hoá đầ ổ ậ ằ ồ ậ ồ
ch i".ơ
Trang 2S c ph c r c r , t th "ng i b nh ch e” r t bu n cắ ụ ự ỡ ư ế ồ ả ọ ấ ồ ười. M t th đ ch i c a tr em màộ ứ ồ ơ ủ ẻ làm được nh th phái nói là khéo tay. Vì th trong bài "Ti n sĩ gi y" bài 1, Nguy nư ế ế ế ấ ễ Khuy n m i vi t:ế ớ ế
"Rõ chú hoa man khéo v trò, ẽ
B n ông mà l i d th ng cu ỡ ạ ứ ằ Mày râu m t đó ch ng bao tu i, ặ ừ ổ
Gi y má nhà bay đáng m y xu" ấ ấ
L p nghĩa th hai c a bài 'Ti n sĩ gi y" th hi n cái nhìn s c s o c a tác gi v thânớ ứ ủ ế ấ ể ệ ắ ả ủ ả ề
ph n các ông nghè gi a th i bu i "Nào có ra gì cái ch Nho" (Tú Xậ ữ ờ ổ ữ ương)
Hai câu đ , ch "cũng" đề ữ ược đi p l i b n l n đã làm cho gi ng đi u gi u c t c t lênệ ạ ố ầ ọ ệ ễ ợ ấ cùng v i cái cớ ười m m v c bi n, cân đai c a các ông nghè. Trang ph c y, c bi nỉ ề ờ ể ủ ụ ấ ờ ể y đ u là c a vua ban cho "có kém ai". Cách so sánh đ h i y cũng hàm ý gi u c t:
"Cũng c , cũng bi n, cũng cân đai, ờ ể Cũng g i ông nghè có kém ai?" ọ
Hai câu th c nói v "thân giáp b ng" và "m t văn khôi" c a ông nghè. "Thân giáp báng"ự ề ả ặ ủ chí là "m nh gi y" m ng manh đả ấ ỏ ược "làm nên". "M t văn khôi" ch là "nét son", đặ ỉ ược "tô
v , đẽ ược "đi m rõ". Câu ba và câu b n đ i ch i nhau tài tình. Ngôn t và gi ng đi u g iể ố ố ọ ừ ọ ệ ợ cho ngườ ọi đ c nghĩ v s t m thề ự ầ ường c a nh ng ti n sĩủ ữ ế
Gi y trong cái xã h i th c dân n a phong ki n. Cái danh giá hão c a ông nghè ch làấ ộ ự ử ế ủ ỉ
"m nh gi y" đ rách, ch là "nét son" d nhoè mà thôi!ả ấ ề ỉ ễ
"M nh gi y làm nên thân giúp háng, ả ấ Nét son đi m rõ m t văn khôi" ể ặ
Cũng nói v cái h danh c a nh ng ông nghè, có lúc nhà th gi u c t:ề ư ủ ữ ơ ễ ợ
"Mày râu m t đó ch ng bao tu i, ặ ừ ổ
Gi y má nhà bay đáng m y xu! " ấ ấ
(Ti n sĩ gi y bài 1)ế ấ
C p câu lu n là s bình ph m, đánh giá v xiêm áo, v khoa danh c a ông nghè: "sao màặ ậ ự ẩ ề ề ủ
nh ", "th m i h i". H i là ti ng c , nghĩa là d dãi, giá r Nh và h i vì t m thẹ ế ớ ờ ờ ế ổ ễ ẻ ẹ ờ ầ ường. Không ph i là th c tài, th c danh nên m i nh , nên m i h i. Nh và h i vì vô d ng và chả ự ự ớ ẹ ớ ờ ẹ ờ ụ ỉ
là h danh, h v mà thôi. Tác gi s d ng câu nghi v n và câu c m thán kh ng đ nh, đ iư ư ị ả ử ụ ấ ả ẳ ị ố
Trang 3ch i nhau r t tài tình đ châm bi m, đ gi u c t; gi ng đi u th nh nhàng mà m a mai:ọ ấ ể ế ể ễ ợ ọ ệ ơ ẹ ỉ
"T m thân xiêm áo sao mà nh ? ấ ẹ Cái giá khoa danh y m i h i" ấ ớ ờ
Hai câu k t, tác giá s d ng ngh thu t tế ử ụ ệ ậ ương ph n th t s c s o:ả ậ ắ ả
"Gh tréo l ng xanh ng i b nh ch e, ế ọ ồ ả ọ Nghĩ r ng đ th t hoá đ ch i" ằ ồ ậ ồ ơ
Cái t th ng i r t oai: "ng i b nh ch e" trên "gh tréo", "dư ế ồ ấ ồ ả ọ ế ướ ọi l ng xanh". Ra v vênhẻ vang và t đ c, h m mình v s cao sang phú quý. Nh ng "ch là đ ch i". Tự ắ ợ ề ự ư ỉ ồ ơ ương ph n ýả câu b y và câu tám, t ng ph n gi a "đ th t" v i "đ ch i". T ng ph n đ châm
bi m cái h danh, h v c a nh ng ti n sĩ gi y dế ư ư ị ủ ữ ế ấ ưới th i Pháp thu c.ờ ộ
Trong g n m t nghìn năm, ch đ khoa c c a nầ ộ ế ộ ử ủ ước ta đã đào t o đạ ược hàng nghìn ti nế
sĩ. Có bi t bao ông nghè đã đem đ c tài làm r ng danh đ t nế ứ ạ ấ ước và dân t c, l u danh sộ ư ử sách. Dưới th i Pháp thu c, c dân t c là vong qu c nô, thì "Ông nghè, Ông c ng cũngờ ộ ả ộ ố ố
n m co", ho c ch tr thành h danh, h v mà thôi. Nguy n Khuy n là m t nhà nho th cằ ặ ỉ ở ư ư ị ễ ế ộ ự tài, ba l n đ đ u thi Hầ ỗ ầ ương, thi H i, thi Đình. Th nh ng trong c nh ng đ t nộ ế ư ả ộ ấ ước bị ngo i bang th ng tr có lúc ông c m th y “th n”:ạ ố ị ả ấ ẹ
"Sách v ích gì cho bu i y, ở ổ ấ
Áo xiêm nghĩ l i th n thân già" ạ ẹ
(Ngày xuân d n các con)ặ
Có lúc ông l i t cạ ự ười mình, cười cái h danh c a mình:ư ủ
"Nghĩ mình l i g m cho mình nh , ạ ớ ỉ
Th cũng bia xanh cũng b ng vàng" ế ả
(T trào)ự
"Ti n sĩ gi y" là b c tranh bi m h a ch gi u, châm bi m nh ng ông nghè trong th kế ấ ứ ế ọ ế ễ ế ữ ế ỉ XIX nở ước ta, tuy "Cũng c , cũng bi n, cũng cân đai" nh ng ch là th "đó ch i" c a b nờ ể ư ỉ ứ ơ ủ ọ Toàn quy n, Khâm s , Công s nh ng ông Tây b ng ph mà thôi.ề ứ ứ ữ ụ ệ
Ti ng cế ười trong "Ti n sĩ gi y" là ti ng cế ấ ế ười trong nước m t. Bài th cho th y nghắ ơ ấ ệ thu t dùng t , cách đ i x ng, t o gi ng đi u r t điêu luy n, đúng là c Tam nguyên Yênậ ừ ố ứ ạ ọ ệ ấ ệ ụ
Đ xu t kh u thành th ổ ấ ẩ ơ
Ngày nay, trong xã h i đã và đang xu t hi n không ít nh ng ti n sĩ gi y mà báo chí t ngộ ấ ệ ữ ế ấ ừ
Trang 4n i đ n. Đ c bài th này, ta càng c m ph c tài th Nguy n Khuy n.ổ ế ọ ơ ả ụ ơ ễ ế