Tiểu luận môn Bảo hiểm Tình trạng trốn, nợ đọng BHXH Việt Nam – Thực trạng và giải pháp

Tiểu luận môn Bảo hiểm Tình trạng trốn, nợ đọng BHXH Việt Nam – Thực trạng và giải pháp Chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH) là một trong những chính sách lớn của Đảng, luôn được chú trọng và liên tục hoàn thiện kể từ khi Nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa thành lập cho đến nay. BHXH đóng một vai trò quan trọng, nhằm gắn kết người lao động với những nhu cầu thiết yếu, đồng thời đáp ứng những đòi hỏi của người sử dụng lao động, qua đó người sử dụng lao động dùng BHXH để đáp ứng lại tất cả những yêu cầu của người lao động thông qua việc hình thành một quỹ BHXH do các bên tham gia BHXH đóng góp với sự hỗ trợ của Nhà nước. Đây là hoạt động không kinh doanh, không vì mục đích lợi nhuận.

DANH SÁCH THÀNH VIÊN

NHÓM 4

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU 3

CHƯƠNG I: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI 4

1 Khái niệm 4

2 Bản chất 4

3 Đối tượng áp dụng bảo hiểm xã hội 4

4 Vai trò của bảo hiểm xã hội 7

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG TRỐN, NỢ ĐỌNG QUỸ BHXH VIỆT NAM 8

1 Công tác thu quỹ bảo hiểm xã hội Việt Nam 8

2 Thực trạng trốn, nợ đọng quỹ BHXH Việt Nam 9

3 Hậu quả 11

III NGUYÊN NHÂN VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN QUỸ BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM 13

1 Nguyên nhân 13

2 Giải pháp 15

KẾT LUẬN 18

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

LỜI NÓI ĐẦU

Chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH) là một trong những chính sách lớn của Đảng, luôn được chú trọng và liên tục hoàn thiện kể từ khi Nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa thành lập cho đến nay BHXH đóng một vai trò quan trọng, nhằm gắn kết người lao động với những nhu cầu thiết yếu, đồng thời đáp ứng những đòi hỏi của người sử dụng lao động, qua đó người sử dụng lao động dùng BHXH để đáp ứng lại tất cả những yêu cầu của người lao động thông qua việc hình thành một quỹ BHXH do các bên tham gia BHXH đóng góp với sự hỗ trợ của Nhà nước Đây là hoạt động không kinh doanh, không vì mục đích lợi nhuận

Tuy nhiên, trong tình hình hiện tại, tình trạng trốn, nợ đọng đang là vấn để hết sức nghiêm trọng Nó không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả của các chính sách Nhà nước

mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của công dân Để giải quyết được vấn đề trên, chính sách BHXH ở nước ta cần phát triển toàn diện, cần nâng cao vai trò quản lí của Nhà nước và ý thức tự giác của mỗi công dân trong xã hội

Hiểu được tầm quan trọng của BHXH và tình trạng trốn đóng, nợ đọng BHXH

đã và đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống của toàn xã hội nói chung và mỗi cá

nhân nói riêng, nhóm em đã chọn đề tài: “Tình trạng trốn, nợ đọng BHXH Việt Nam

– Thực trạng và giải pháp” nhằm đánh giá thực trạng, tìm hiểu nguyên nhân, qua đó

đề xuất biện pháp tháo gỡ khó khăn

Qua đây, chúng em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến GV Nguyễn Thị Hà, người

đã luôn tận tâm chỉ dạy chúng em trong suốt quá trình làm tiểu luận Do kiến thức và kinh nghiệm còn nhiều hạn chế, bài tiểu luận sẽ khó tránh khỏi nhiều sai sót trong quá trình làm bài tập nhóm Chúng em rất mong nhận được những góp ý phản hồi từ phía

cô để chúng em có nền tảng kiến thức thật vững vàng, phục vụ cho công việc trong tương lai

Chúng em xin chân thành cảm ơn!

CHƯƠNG I: GIỚI THIỆU CHUNG

VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI

1 Khái niệm

Bảo hiểm là biện pháp chia sẻ rủi ro của một người hay một số ít người cho cả cộng đồng những người có khả năng gặp rủi ro cùng loại bằng cách mỗi người trong cộng đồng góp một số tiền nhất định vào một quỹ chung và từ quỹ chung đó bù đắp thiệt hại cho thành viên trong cộng đồng không may bị thiệt hại do rủi ro đó gây ra

Bảo hiểm là một cách thức trong quản trị rủi ro, thuộc nhóm biện pháp tài trợ rủi ro, được sử dụng để đối phó với những rủi ro có tổn thất, thường là tổn thất về tài chính, nhân mạng Ngoài ra, bảo hiểm được xem như là một cách thức chuyển giao rủi ro tiềm năng từ một cá thể sang cộng đồng thông qua phí bảo hiểm

Theo điều 3 luật BHXH số 58/2014/QH13:

“Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm khoản thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm do những rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội.”

2 Bản chất

Bản chất của BHXH thể hiện rõ nhất ở mối quan hệ 3 bên là người lao động, chủ sử dụng lao động và cơ quan BHXH Dưới góc độ pháp lý, BHXH là một chế độ pháp định bảo vệ người lao động, người sử dụng lao động Dưới gốc độ xã hội, BHXH

là một chính sách nhằm đảm bảo đời sống cho các thành viên trong xã hội, qua đó bảo

vệ và phát triển lực lượng lao động xã hội

BHXH được chia ra làm 3 loại hình: Bảo hiểm xã hội bắt buộc bao gồm các chế độ: ốm đau; thai sản; tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; hưu trí; tử tuất Bảo hiểm xã hội tự nguyện bao gồm các chế độ: hưu trí; tử tuất Còn Bảo hiểm thất nghiệp bao gồm

các chế độ: trợ cấp thất nghiệp; hỗ trợ học nghề; hỗ trợ tìm việc làm

3 Đối tượng áp dụng bảo hiểm xã hội

Theo quy định của pháp luật lao động nước ta, chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc được áp dụng cho các đối tượng sau đây:

a Người lao động

Người lao động là công dân Việt Nam tham gia BHXH bắt buộc theo quy định

tại Nghị định này, bao gồm: Người làm việc theo HĐLĐ và người đi làm việc ở nước

ngoài theo hợp đồng quy định tại Luật NLĐ Việt Nam và các đối tượng được quy định

rõ trong Điều 2 Nghị định số 115/2015/NĐ-CP ngày 11/11/2015 quy định chi tiết một

số điều của Luật BHXH về BHXH bắt buộc (có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2016)

b Người sử dụng lao động

Điều 4 quyết định 959/QĐ-BHXH quy định người sử dụng lao động tham gia BHXH bắt buộc bao gồm cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp, đơn vị vũ trang nhân dân; tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp,

tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội khác; cơ quan, tổ chức nước ngoài, tổ chức quốc tế hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam; doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh cá thể, tổ hợp tác, tổ chức khác và cá nhân có thuê mướn, sử dụng và trả công cho người lao động

c Mối quan hệ giữa các bên tham gia bảo hiểm xã hội

Mối quan hệ xuyên suốt trong hoạt động BHXH là mối quan hệ giữa nghĩa vụ, trách nhiệm và quyền lợi của các bên tham gia BHXH Khác với bảo hiểm thương mại, trong BHXH, mối quan hệ này dựa trên quan hệ lao động và diễn ra giữa 3 bên:

bên tham gia BHXH, bên BHXH và bên được BHXH

Bên tham gia BHXH là bên có trách nhiệm đóng góp BHXH theo quy định của

pháp luật BHXH Bên tham gia BHXH, như đã nêu, gồm có người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước (trong một số trường hợp)

Người lao động tham gia BHXH để bảo hiểm cho chính mình trên cơ sở san sẻ rủi ro của số đông người lao động khác và san sẻ rủi ro của chính mình theo thời gian Người sử dụng lao động có trách nhiệm phải bảo hiểm cho người lao động mà mình thuê mướn Khi tham gia BHXH, người sử dụng lao động còn vì lợi ích của chính họ

Ở đây người sử dụng lao động cũng thực hiện san sẻ rủi ro giữa tập đoàn những người

sử dụng lao động, để bảo đảm cho quá trình sản xuất của họ không bị ảnh hưởng khi phát sinh nhu cầu BHXH của người lao động

Nhà nước tham gia BHXH với hai tư cách Thứ nhất, Nhà nước tham gia với tư cách là người sử dụng các công chức/viên chức và những người hưởng lương từ ngân sách Khi đó, Nhà nước phải tham gia đóng góp BHXH thông qua kinh phí từ ngân

sách, với tỷ lệ đóng góp tương đương người sử dụng lao động trong các doanh nghiệp Thứ hai, Nhà nước tham gia BHXH với tư cách là người bảo hộ cho các hoạt động của quỹ BHXH, bảo đảm giá trị đồng vốn và hỗ trợ cho quỹ trong những trường hợp cần thiết Ngoài ra, Nhà nước tham gia BHXH còn với tư cách chủ thể quản lý, định ra những chế độ, chính sách, định hướng cho các hoạt động BHXH

Bên BHXH, đó là bên nhận tiền đóng góp BHXH từ những người tham gia

BHXH Bên BHXH thường là một số tổ chức (cơ quan, ) do Nhà nước lập ra (ở một

số nước có thể do tư nhân, tổ chức kinh tế - xã hội lập ra theo quy định của pháp luật)

và được nhà nước bảo trợ, quản lý quỹ BHXH theo quy định chặt chẽ của pháp luật Bên BHXH có trách nhiệm thực hiện chi trả trợ cấp cho bên được BHXH khi có nhu cầu phát sinh và có trách nhiệm quản lý và đầu tư cho quỹ BHXH phát triển Như vậy,

về thực chất, bên BHXH là một tổ chức thực hiện dịch vụ công, thực hiện các chính sách BHXH do Nhà nước đề ra và do đó có thể có một hoặc một số tổ chức thực hiện dịch vụ này (ví dụ tổ chức BHXH cho quân đội, tổ chức BHXH cho những ngành có tính đặc thù)

Bên được BHXH là bên được quyền nhận các loại trợ cấp khi phát sinh những

nhu cầu BHXH, để bù đắp thiếu hụt về thu nhập do các loại sự kiện, rủi ro được bảo hiểm gây ra

Giữa các bên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau về nghĩa vụ, trách nhiệm và quyền lợi, trên cơ sở các quy định của pháp luật (khác với bảo hiểm thương mại là trên

cơ sở hợp đồng) Nếu không thực hiện đúng các quy định về nghĩa vụ, trách nhiệm đóng góp (của bên tham gia BHXH) cũng như trách nhiệm đảm bảo quyền lợi cho người thụ hưởng (của bên nhận BHXH), thì đều là vi phạm pháp luật về BHXH

d Mức đóng BHXH bắt buộc

Mức đóng BHXH được nhà nước điều chỉnh thường xuyên qua các năm để phù hợp với tình hình phát triển đất nước Theo Quyết định số 595/ QĐ-BHXH có hiệu lực thi hành từ ngày 1/5/2017, kể từ ngày 01/07/2017, người sử dựng lao động phải đóng cho nhân viên của mình bảo hiểm xã hội: trong đó, người lao động đóng 8% (vào quỹ hưu trí và tử tuất) và người sử dụng lao động phải đóng 17% (Trong đó: 3% vào quỹ

ốm đau và thai sản, 14% vào quỹ hưu trí và tử tuất) và 0.5% (Từ ngày 01/6/2017) trên quỹ tiền lương đóng BHXH vào quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp

4 Vai trò của bảo hiểm xã hội

Hoạt động của BHXH là loại hoạt động dịch vụ công mang tính xã hội cao lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động Chính vì vậy, nó có vai trò hết sức quan trọng trong đời sống kinh tế chính trị xã hội

Trước hết, BHXH tạo ra mạng lưới an toàn xã hội cho những đối tượng tham gia, góp phần ổn định an ninh chính trị xã hội Trong cuộc sống, con người luôn phải đối mặt với những rủi ro như ốm đau, tai nạn, tuổi già làm giảm khả năng lao động dẫn đến tình trạng thu nhập thấp, hoặc mất khả năng lao động Dưới hình thức huy động các nguồn vốn góp từ người lao động, chủ sử dụng lao động, Nhà nước BHXH trợ cấp và khắc phục những khó khăn về kinh tế cho người lao động Nếu không có nguồn hỗ trợ khi người lao động mất thu nhập, họ có thể đi vào con đường xấu của tệ nạn xã hội

BHXH cũng góp phần làm tăng hiệu quả sản xuất bên cạnh đó giúp người lao động yên tâm làm việc, tạo tâm lý ổn định thúc đẩy sự phát triển trí tuệ và khả năng lao động, tăng sự gắn bó mật thiết giữa người lao động, chủ sử dụng lao động và Nhà nước Khi người chủ thực hiện đóng góp BHXH để người lao động được hưởng thì họ

đã tạo được niềm tin cho người lao động, tạo động lực để khuyến khích người lao động toàn tâm toàn ý với mình Bên cạnh đó khi có tai nạn trong quá trình sản xuất, bảo hiểm giảm bớt phần lớn gánh nặng tài chính đối với doanh nghiệp Thông qua bảo hiểm xã hội, Nhà nước đã đảm bảo cho mọi cá nhân, tổ chức, đơn vị bình đẳng, công bằng trong hoạt động sản xuất kinh doanh và trong đời sống xã hội, góp phần ổn định kinh tế chính trị xã hội

Ngoài ra, BHXH góp phần tăng thêm nguồn vốn đầu tư để phát triển kinh tế Với nguyên tắc lấy số đông bù số ít, trong những khoảng thời gian nhất định, quỹ bảo hiểm tạm thời có những khoảng thời gian nhàn rỗi để đầu tư vào lĩnh vực khác tăng thêm nguồn thu nhập

BHXH còn giữ vai trò quan trọng trong việc tái phân phối thu nhập giữa những người lao động Biểu hiện cụ thể là giữa những người có thu nhập cao với những người có thu nhập thấp, giữa những người đang lao động với những người đang nghỉ việc góp phần điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, duy trì và bảo vệ công bằng xã hội

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG TRỐN, NỢ ĐỌNG

QUỸ BHXH VIỆT NAM

1 Công tác thu quỹ bảo hiểm xã hội Việt Nam

Quỹ BHXH là một quỹ tài chính độc lập, tập trung nằm ngoài ngân sách Nhà nước, ra đời tồn tại phát triển gắn liền với mục đích bảo đảm ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình họ khi gặp rủi ro làm giảm hoặc mất thu nhập từ lao động

mà không nhằm mục đích kinh doanh kiếm lời Quỹ BHXH là tập hợp những đóng góp bằng tiền của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác, hình thành một quỹ tiền tệ tập trung, được sử dụng để chi trả cho những người được BHXH

và gia đình họ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do bị giảm, mất khả năng lao động, mất việc làm hoặc bị chết Quỹ BHXH được Nhà nước bảo hộ không bị phá sản, Bảo hiểm xã hội Việt Nam là cơ quan nhà nước duy nhất được giao quản lý, bảo toàn, tăng trưởng quỹ BHXH để đủ khả năng chi trả các chế độ BHXH cho người lao động và thân nhân của họ góp phần đảm bảo an sinh xã hội

Thu BHXH là việc nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng phải đóng BHXH theo mức phí quy định hoặc cho phép một số đối tượng được tự nguyện tham gia, lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình Trên cơ sở đó hình thành một quỹ tiền tệ tầm trung nhằm mục đích đảm bảo cho các hoạt động BHXH

Theo Bảo hiểm xã hội (BHXH) Việt Nam, số thu toàn ngành từ đầu năm đến đầu tháng 5/ 2017 ước đạt 83.467 tỷ đồng, đạt 29,46% so với kế hoạch giao (tăng 21,05% so với cùng kỳ năm 2016), trong đó: thu BHXH là 57.017 tỷ đồng, thu BHTN

là 3.914 tỷ đồng, thu BHYT là 22.535 tỷ đồng Tính đến hết 30/4, ước số người tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc là 13,15 triệu người; bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) là 11,23 triệu người, BHXH tự nguyện là 237 nghìn người và bảo hiểm y tế (BHYT) là 76,27 triệu người, đạt tỷ lệ bao phủ BHYT là 82,01% dân số Tuy nhiên,

Số nợ ước đến 30/4/2017 là 16.366 tỷ đồng, chiếm 5,7% so với số phải thu, tăng 2.347

tỷ đồng (16,7%) so với thời điểm 31/3/2017

Từ những con số đáng lưu ý trên, có thể thấy việc thu quỹ BHXH Việt Nam đã đạt được các kết quả như sau: Công tác phát triển đối tượng tham gia BHXH, BHTN, BHYT đã đạt được những kết quả nhất định, đối tượng tham gia và số tiền thu vào quỹ

BHXH năm sau đều cao hơn năm trước; quỹ BHXH được quản lý tập trung, minh bạch, cải cách phù hợp hơn với thực tiễn

Ngoài những mặt tích cực đã đạt được, công tác quản lý quỹ BHXH vẫn còn nhiều vấn đề tồn động như: Số người tham gia BHXH bắt buộc tuy tăng đều qua các năm nhưng còn thấp so với thực tế phải tham gia; số người tham gia BHXH tự nguyện thấp hơn nhiều so với tiềm năng; tình trạng trốn đóng, chậm đóng, nợ đọng BHXH, còn xảy

ra phổ biến ở hầu hết các tỉnh và chưa được giải quyết triệt để làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động

2 Thực trạng trốn, nợ đọng quỹ BHXH Việt Nam

Vấn đề trốn, nợ BHXH của các đã được kéo dài nhiều năm trở lại đây và đã trở thành một "vấn nạn" khó giải quyết Các doanh nghiệp, công ty lớn nhỏ đều tìm cách trốn tránh nộp BHXH, lách luật bằng cách không ký kết hợp đồng Khu vực doanh nghiệp chủ yếu là các doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp tư nhân thường xảy ra tình trạng không đóng, trốn đóng hoặc đóng BHYT không đầy đủ cho người lao động Điều đáng lo ngại là tình trạng trốn đóng, nợ đọng BHXH đang diễn ra ở hầu hết các địa phương, số nợ BHXH hiện nay lên tới hàng nghìn tỷ đồng

Theo báo cáo của Cơ quan Bảo hiểm xã hội Việt Nam (BHXH), tình hình trốn đóng, nợ đọng BHXH tương đối phức tạp, số nợ hằng năm có giảm, nhưng những tháng gần đây có xu hướng gia tăng Hiện, các doanh nghiệp có 3 hình thức nợ BHXH làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động Thứ nhất là trường hợp người lao động bị doanh nghiệp nợ đóng toàn bộ và hoàn toàn không được thụ hưởng chính sách BHXH Thứ hai là một số doanh nghiệp làm ăn được nhưng cố tình chây ì không đóng BHXH cho người lao động Thứ ba là trường hợp một bộ phận doanh nghiệp thực sự khó khăn, không có khả năng đóng

Năm 2014, Doanh nghiệp nợ BHXH gần 8.000 tỷ đồng tăng gần gấp đôi so với cuối năm 2013 (khoảng 4.600 tỷ đồng), chiếm 6,72% tổng số thu của quỹ Tổng số tiền nợ đóng các quỹ BHXH VN đến hết năm 2015 là hơn 9.900 tỉ đồng, tương đương với khoảng 4,88% của số phải thu Trong đó, nợ từ 12 tháng là hơn 4.000 tỉ đồng, trong đó 1.400 tỉ thuộc vào các đơn vị đã phá sản, giải thể và gần như không thể thu hồi được Đến cuối năm 2016 số nợ BHXH có giảm khoảng 7.500 tỷ đồng bằng khoảng 3,3% số phải thu

Năm 2013 Năm 2014 Năm 2015 Năm 2016 Năm 2017

0

2000

4000

6000

8000

10000

12000

14000

16000

4600

8000

9900

7500

14000

Số nợ đọng BHXH của các Doanh nghiệp từ năm 2013 - Q1/ 2017

đơn vị: tỷ đồng

Tính đến hết Quý I/2017, tình hình số nợ tăng thêm gần bằng 4,5% số phải thu, bằng gần 14.000 tỷ đồng, tăng hơn so với 2016 Số liệu của Tổng cục Thuế cho thấy,

cả nước có khoảng gần 500 nghìn doanh nghiệp đang hoạt động, nhưng mới có 235 nghìn DN đóng BHXH, đạt khoảng 47% Trong đó 1 phần thuộc vào các đơn vị đã phá sản, giải thể và gần như không thể thu hồi được, Số nợ này đã làm cho hơn 500.000 nghìn người lao động bị ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của mình

Cũng trong quý I/2017, có nhiều doanh nghiệp nợ BHXH tương đối lớn Đơn

cử như Công ty CP xe khách Phương Trang (TP HCM) nợ 28 tỷ đồng, Cty TNHH Nam Phương (TP HCM) nợ hơn 20 tỷ đồng, Công ty CP Lilama 3 (Hà Nội) nợ hơn 25

tỷ đồng…

Không chỉ vậy, tình trạng trốn đóng, nợ đọng còn diễn ra trên tất cả các thành phố Tính đến hết năm 2016, Cục Thuế TP Hà Nội đã phối hợp với BHXH TP Hà Nội liên ngành kiểm tra nội dung trích đóng BHXH tại 392 DN, phát hiện 83 DN vi phạm, trốn đóng BHXH, với số lao động chưa được đăng ký tham gia BHXH là 3.413 lao động Số tiền nợ BHXH thu được sau kiểm tra liên ngành là trên 77,3 tỷ đồng Tháng 9 năm 2016, số doanh nghiệp chậm, nợ đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh là 40.997 doanh nghiệp, với số tiền nợ trên 2.750 tỷ đồng Số nợ, chậm đóng trên 2.750 tỷ đồng tiền các khoản bảo hiểm tập trung chủ yếu ở doanh nghiệp ngoài khu vực Nhà nước (37.191 doanh nghiệp) và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (3.065 doanh nghiệp)

Tình trạng trốn đóng, nợ đọng không chỉ ngày một gia tăng, mà việc truy thu