Luận văn thạc sỹ triết học hoàn chỉnh dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay

Luận văn Thạc sỹ Triết học của chính tác giả xây dựng để tất cả các thành viên 123doc.net tham khảo;Luận văn hoàn chỉnh theo quy định và yêu cầu, đã bảo vệ thành công tại Hội đồng trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ

DÂN CHỦ LÀNG XÃ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY QUA THỰC TẾ Ở

HUYỆN ỨNG HÒA, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC Chuyên ngành: Triết học

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ NGỌC

DÂN CHỦ LÀNG XÃ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY QUA THỰC TẾ Ở

HUYỆN ỨNG HÒA, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60.22.03.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Công Nhất

Hà Nội – 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôidưới sự hướng dẫn của PGS.TS Phạm Công Nhất Các tài liệu, số liệu sử dụngtrong luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 12 tháng 03 năm 2016

Tác giả luận văn

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

BCĐ : Ban chỉ đạo

HĐND : Hội đồng nhân dânPLDC : Pháp lệnh dân chủUBND : Uỷ ban nhân dânMTTQ : Mặt trận Tổ quốcXHCN : Xã hội chủ nghĩa QCDC : Quy chế dân chủ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 3

3.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 7

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu 7

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận văn 8

7 Kết cấu của luận văn 8

NỘI DUNG 9

Chương 1: DÂN CHỦ LÀNG XÃ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 9

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 9

1.1 Khái niệm và đặc điểm của dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay 9

1.1.1 Quan niệm chung về dân chủ 9

1.1.2 Dân chủ làng xã ở nước và đặc điểm của nó 11

1.2 Nội dung và một số nhân tố tác động đến nội dung thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay 23

1.2.1 Một số nội dung cơ bản của dân chủ làng xã ở Việt Nam hiện nay 24

1.2.1.1 Thực hiện dân chủ làng xã thông qua việc lập và thực hiện các hương ước hoặc một số các quy định, quy ước của làng (tuỳ vào mỗi làng, xã mà có các hình thức khác nhau) 24

1.2.1.2 Thực hiện dân chủ làng xã thông qua việc tổ chức các sinh hoạt văn hoá cộng đồng, các lễ hội: như tổ chức làng vui chơi, làng ca hát, các lế hội truyền thống 24

1.2.1.3 Phối hợp với Đảng và Nhà nước tổ chức và thực hiện đời sống mới, nếp sống mới ở nông thôn 25

1.2.1.4 Phối hợp với Đảng và Nhà nước tổ chức và thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới 26

1.2.1.5 Phối hợp với Đảng và Nhà nước tổ chức và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở (nay là thực hiện Pháp lệnh dân chủ xã phường và thị trấn) tại khu vực nông thôn 26

1.2.2 Một số nhân tố tác động đến nội dung thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay 27

Chương 2: THỰC HIỆN DÂN CHỦ LÀNG XÃ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY QUA THỰC TẾ Ở HUYỆN ỨNG HÒA, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 33

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP 33

2.1 Thực trạng thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay qua thực tế ở huyện Ứng Hòa, Thành phố Hà Nội 33

2.1.1 Vài nét về tổ chức làng xã và truyền thống dân chủ làng xã ở Huyện Ứng Hòa, Thành phố Hà Nội hiện nay 33

2.1.2 Thực trạng thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay qua thực tế ở huyện Ứng Hòa, Thành phố Hà Nội hiện nay 37

2.1.2.1 Thực trạng những biểu hiện tích cực và nguyên nhân 37

2.1.2.2 Thực trạng những biểu hiện hạn chế và nguyên nhân 58

2.1.3 Một số vấn đề đặt ra 66

2.2 Một số giải pháp nhằm phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực khi thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay qua thực tế ở huyện Ứng Hòa, Thành phố Hà Nội 69

2.2.1 Nhóm giải pháp phát huy mặt tích cực 69

2.2.1.1.Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức về vai trò của dân chủ làng xã và vai trò tích cực của việc áp dụng dân chủ làng xã đối với sự phát triển đời sống xã hội nông thôn ở nước ta hiện nay 69

2.2.1.2 Khuyến khích khôi phục và áp dụng các hình thức hương ước, quy ước với các nội dung tích cực tại các khu vực nông thôn ở nước ta hiện nay 71

2.2.1.3 Đẩy mạnh các phong trào khôi phục các hoạt động văn hoá lễ hội truyền thống, các hình thức sinh hoạt văn hoá mới ở nông thôn nhằm thu hút và khuyến khích mọi người dân tham gia 72

2.2.1.4 Kết hợp thống nhất giữa các nội dung mặt tích cực trong dân chủ làng xã truyền thống với những nội dung trong Pháp lệnh thực hiện dân chủ cơ sở, chương trình xây dựng nông thôn mới trong thực hiện dân chủ làng xã hiện nay ở nước ta 73

2.2.2 Nhóm giải pháp hạn chế mặt tiêu cực 75

2.2.1.1 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức nhằm động viên khuyến khích mọi tầng lớp quần chúng nhân dân tham gia thực hiện, giám sát và hưởng thụ các thành quả trong quá trình thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay 75

2.2.1.2 Tích cực đấu tranh phòng chống việc khôi phục các hủ tục văn hóa lạc hậu, chống các tư tưởng cục bộ, bè phái, dòng họ, thái độ rụt rè thụ động hoặc dân chủ quá trớn trong quá trình thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay 77

2.2.1.3 Hoàn thiện cơ chế chính sách cho việc thực hiện dân chủ làng xã

ở nước ta hiện nay 78

2.2.1.4 Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và hệ thống chính trị cơ sở trong việc thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay 79

KẾT LUẬN 82

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

PHỤ LỤC 89

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đảng Cộng sản ViệtNam luôn khẳng định cách mạng là sự nghiệp của nhân dân, do nhân dân thựchiện và vì cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc của nhân dân

Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Trong bầu trời không có gì quý bằngquần chúng nhân dân Trong thế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kếtcủa nhân dân” [29,tr.276] và “Chế độ xã hội chủ nghĩa là do nhân dân laođộng làm chủ” [29,tr.273] Chính vì vậy, ngay từ đầu, Chủ tịch Hồ Chí Minh

và Đảng Cộng sản Việt Nam đã chú ý tuyên truyền, giác ngộ ý thức làm chủ

sự nghiệp cách mạng cho quần chúng nhân dân, cả trong cách mạng giảiphóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa

Bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa là dân chủ, theo đó dân chủ vừa

là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp cách mạng do Đảng và nhân dân taxây dựng Từ lâu, Đảng ta rất coi trọng và phát huy quyền làm chủ của nhândân, dựa vào dân, nên đã đưa cách mạng nước ta đi từ thắng lợi này đến thắnglợi khác Trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng xã hộichủ nghĩa, dân chủ hoá đời sống xã hội được Đảng Cộng sản Việt Nam xácđịnh là một trong những nội dung cốt lõi, trọng tâm Đặc biệt là dân chủ hoáđời sống xã hội từ cơ sở

Sau 30 năm đổi mới, kinh tế - xã hội của đất nước có nhiều thành tựu tolớn, tạo tiền đề cần thiết để chuyển sang thời kỳ phát triển mới - thời kỳ đẩymạnh công nghiệp hóa hiện đại hóa, từng bước nâng cao chất lượng đời sốngcủa nhân dân, nhất là trong giai đoạn hiện nay với Chương trình mục tiêuquốc gia về xây dựng nông thôn mới đã, đang được triển khai rộng rãi trong

cả nước, được nhiều địa phương quan tâm và ủng hộ đã tạo ra làn sóngchuyển đổi mạnh mẽ ở các địa phương, diện mạo nông thôn thay đổi, đường

xá được xây dựng khang trang, con người sống hài hòa, kinh tế xã hội phát

triển, an ninh quốc phòng được củng cố, tệ nạn xã hội được đẩy lùi, bộ mặtnông thôn được đổi mới

Với định hướng phát triển đất nước đã xác định, quá trình xây dựng nềndân chủ xã hội chủ nghĩa Việt Nam đang đặt ra những vấn đề cốt lõi khôngchỉ trong phương thức thực hiện mà cả trong thể chế và thiết chế Sự bất cập,

sự chậm trễ, sự méo mó, sự nửa vời trong thực hiện dân chủ xã hôi đã gây nênnhững bức xúc âm ỉ trong xã hội, đòi hỏi cần có những nghiên cứu, đề xuấtcác giải pháp cho phù hợp

Trong những năm qua, mặc dù đã có những thành tựu nhất định, xongquyền làm chủ của nhân dân vẫn bị vi phạm ở nhiều nơi, trên nhiều lĩnh vực;

tệ quan liêu, cửa quyền, hách dịch, tham nhũng, sách nhiễu dân vẫn xảy raphổ biến và nghiêm trọng Đây là nguy cơ lớn của Đảng cầm quyền Quanliêu và tham nhũng làm xói mòn bản chất cách mạng của Đảng, của Nhànước, làm suy thoái đội ngũ đảng viên, cán bộ công chức về đạo đức, chínhtrị, phá hoại mối liên hệ mật thiết giữa Đảng và quần chúng nhân dân Phươngchâm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” chưa được cụ thể hoá bằngpháp luật, thành cơ chế, nên chậm đi vào cuộc sống

Để không ngừng tăng cường việc thực hiện dân chủ làng xã và gópphần xem xét, đánh giá vấn đề một cách khách quan, khoa học, việc đi sâunghiên cứu, tổng kết, đánh giá quá trình thực hiện trên phạm vi toàn quốc haytừng địa phương cụ thể đều có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn Từ đó, tiêuđiểm mà tôi muốn đề cập, tập trung tìm hiểu là đời sống dân chủ ở các huyệnngoại thành Hà Nội qua thực tế tại huyện Ứng Hòa,

Với ý nghĩa như vậy, tôi chọn vấn đề: "Dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay qua thực tế ở huyện Ứng Hòa, Thành phố Hà Nội" để làm đề tài luận văn

thạc sĩ, nhằm vận dụng kiến thức đã học cũng như kinh nghiệm công tác thực

tế để làm rõ hơn vấn đề dân chủ làng xã trên một địa bàn huyện cụ thể

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

a Qua khảo sát tài liệu, có thể chia thành các nhóm tài liệu lớn như sau:

- Nhóm các tài liệu nghiên cứu về làng xã và truyền thống dân chủ làng xã;

- Nhóm các bài báo viết về đời sống nông dân, xã hội nông thôn, về dânchủ làng xã;

- Đề tài nghiên cứu về dân chủ làng xã

* Nhóm các tài liệu nghiên cứu về làng xã và dân chủ làng xã

- “Một số vấn đề làng xã Việt Nam” của Nguyễn Quang Ngọc đãnghiên cứu sự ra đời và biến đổi của làng xã Việt Nam trong tiến trình lịch sử;nghiên cứu sự xuất hiện và song hành cùng tồn tại trong thiết chế chính trị, xãhội nông thôn Việt Nam thời phong kiến; cơ chế, thiết chế quan phương vàphi quan phương, tính hành chính và tính tự trị, tính chính trị và tính xã hộitrong tổ chức và quản lý làng xã nông thôn Việt Nam qua các thời kỳ lịch sửcủa dân tộc Việt Nam Tác giả khẳng định, mặc dù làng xã truyền thống đãtrải qua nhiều biến đổi nhưng nó chưa hoàn toàn biến mất, thậm chí còn pháthuy tác dụng trong chừng mực nhất định và trong một số mặt nào đó của đờisống nông thôn hiện nay

Trong tác phẩm này, tác giả cũng khẳng định truyền thống dân chủ làng

xã Việt Nam có nét đặc trưng cơ bản là quyền lợi, trách nhiệm của con ngườikhông được xem xét với tư cách là cá nhân, mà luôn được xem xét và giảiquyết với tư cách là con người của cộng đồng, thuộc về dòng tộc

- Các công trình: "Về giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam" (nhiều tácgiả) gồm 2 tập, nhà xuất bản Thông tin lý luận, Hà Nội, 1983 và "Giá trị tinhthần truyền thống của dân tộc Việt Nam" của Trần Văn Giàu, nhà xuất bảnThành phố Hồ Chí Minh (tái bản năm 1993) đã phân tích một cách sâu sắc vềcác giá trị tinh thần truyền thống của người Việt Nam Đặc biệt ở góc độ sửhọc và đạo đức học, các tác phẩm đã phân tích sự vận động của những giá trịtinh thần truyền thống qua những sự kiện phong phú của Việt Nam

- Hội thảo khoa học Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam trong quá trình hội nhập (đề tài KX.03.14/06-10) tổ chức tại

Biên Hòa – Đồng Nai vào tháng 9 năm 2009 với gần 40 bài viết của các tácgiả nghiên cứu đã được trình bày tại hội thảo Phần thứ nhất gồm các bài viết

về giá trị văn hóa Việt Nam, chỉ ra những nét đặc sắc của nền văn hóa truyềnthống với các góc nhìn khác nhau Phần hai gồm tập hợp các bài viết về giá trịvăn hóa Việt Nam, chỉ ra những nét đặc sắc của văn hóa dân tộc và những vấn

đề đặt ra đối với bản sắc văn hóa Việt Nam trong quá trình đổi mới và hộinhập Phần ba và phần bốn là các bài viết về những nét đặc trưng và việc bảotồn, phát huy các giá trị văn hóa ở Nam Bộ và Đồng Nai

Cũng có hàng loạt các nghiên cứu về lịch sử nông thôn Việt Nam nhưcác chuyên khảo về làng xã, những đánh giá về triển vọng lịch sử của quátrình phát triển kinh tế xã hội (của Phan Đại Doãn, Đào Thế Tuấn), nhữngcách nhìn mới về " làng truyền thống" (của Trần Từ, Toan Ánh)

- Tác phẩm Hương ước trong quá trình thực hiện dân chủ ở nông thôn Việt Nam hiện nay: Sách tham khảo Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2004

do GS.TSKH Đào Trí Úc chủ biên đã đi sâu vào nghiên cứu hương ước và vaitrò quan trọng của hương ước trong quá trình thực hiện dân chủ ở nông thônViệt Nam Nội dung tác phẩm gồm có ba phần: Hương ước xưa và nay;hương ước và pháp luật; hương ước với việc thực hiện dân chủ ở nông thônhiện nay Ngoài ra, tác phẩm còn có thêm các phần phụ lục gồm một số vănbản của Đảng và Nhà nước ta về xây dựng, thực hiện hương ước, quy ướcmới và một số bản hương ước trong các giai đoạn tồn tại, phát triển củahương ước Việt Nam

Tác phẩm đã khái quát hóa và đi sâu nghiên cứu sự phát triển hươngước qua các thời kỳ lịch sử và qua đó vai trò trong quá trình thực hiện dân chủcủa hương ước đã được chỉ rõ, có tác động tích cực tới hệ thống pháp luật đểthực hiện dân chủ hóa ở nông thôn Việt Nam trong thời kỳ mới

Nhìn chung, các tác giả của những công trình đã nghiên cứu tòan diệncác vấn đề về làng xã cổ truyền, những giá trị của nó và sự kế thừa các giá trịtruyền thống trên bình diện chung của văn hóa dân tộc Việt Nam.

* Nhóm các bài báo viết về đời sống nông dân, xã hội nông thôn, vềdân chủ làng xã

- "Cộng đồng làng xã Việt Nam hiện nay" nhà xuất bản Chính trị quốcgia, Hà Nội, 2001 Phần 1 của cuốn sách tập trung nghiên cứu một số vấn đề

cơ bản của cộng đồng làng xã Việt Nam hiện nay, như: xây dựng cộng đồnglàng xã, tổ chức Đảng ở làng xã, hoạt động của chính quyền cơ sở cấp xã, vấn

đề làng xã Việt Nam hiện nay và xây dựng, thực hiện quy chế dân chủ ở cơ

sở, xây dựng đội ngũ cán bộ cấp cơ sở, vấn đè huy động sức dân để xây dựng

cơ sở hạ tàng nông thôn hiện nay và nghiên cứu đói nghèo ở các cộng đồnglàng xã Việt Nam thời gian qua Phần 2 của cuốn sách trực tiếp mô tả cụ thểcộng đồng làng xã ở một số địa phương, từ đó có những nhận xét, kiến nghịcho việc xây dựng thành công cộng đồng làng xã Việt Nam hiện nay theo chủtrương của Đảng

- “Thực hiện quy chế dân chủ và xây dựng chính quyền cấp xã ở nước

ta hiện nay” (TS Nguyễn Văn Sáu và GS Hồ Văn Thông đồng chủ biên).Công trình là những nghiên cứu tổng kết việc thực hiện Quy chế thực hiệndân chủ ở cơ sở sau 5 năm ban hành và xây dựng chính quyền cấp xã trên một

số hoạt động: quản lý xã hội, hoạt động kinh tế, quản lý tài chính, thực hiệnChương trình xóa đói giảm nghèo và phụ lục giới thiệu kinh nghiệm triểnkhai dân chủ ở cấp thôn của Trung Quốc

- Các công trình “Hệ thống chính trị ở cơ sở nông thôn nước ta hiệnnay”, nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004; “Dân chủ và dân chủ ở

cơ sở nông thôn trong tiến trình đổi mới” GS.TS Hoàng Chí Bảo, nhà xuất

bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2007, Nguyễn Việt Hương: “Dân chủ làng xã: Truyền thống và hiện đại” Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 8, năm

2004, tr.18-27; Lê Xuân Huy: “Ảnh hưởng của tâm lý sản xuất nhỏ đối với

việc thực hiện dân chủ ở nông thôn ta hiện nay” Tạp chí triết học, số 7, năm

2005, tr 12-17 … đều xoay quanh mảng chủ đề lớn, phức tạp, quan trọng vàcấp bách đối với sự phát triển của Việt Nam, đặc biệt nhìn từ góc độ văn hóadân chủ, góc độ nhân văn Các công trình nghiên cứu trên đã khảo sát, nghiêncứu, đánh giá về đời sống nông thôn Việt Nam trong lịch sử và hiện tại ở cảkhía cạnh thiết chế, thể chế trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xãhội; đã nêu bật tầm quan trọng của dân chủ và dân chủ ở cơ sở, đặc biệt là dânchủ cơ sở ở nông thôn nước ta hiện nay, những hạn chế, yếu kém trong quátrình thực hiện dân chủ ở cơ sở trong thời gian qua, đồng thời đề xuất nhữnggiải pháp khắc phục nhằm góp phần thực hiện ngày càng có hiệu quả hơn việcphát huy dân chủ trong đời sống xã hội, tạo động lực và mục tiêu cho sựnghiệp xây dựng một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa “dân giàu, nước mạnh,dân chủ, công bằng, văn minh”

b Một vài nhận xét

Nhìn chung, các tác giả của những công trình này đã nghiên cứu toàndiện vấn đề về làng xã cổ truyền, những giá trị của nó và sự kế thừa các giá trịtruyền thống trên bình diện chung của văn hóa dân tộc Việt Nam Các côngtrình trên đã khảo sát, nghiên cứu, đánh giá về đời sống nông thôn Việt Namtrong lịch sử và hiện tại ở cả khía cạnh thể chế, thiết chế trên các lĩnh vựckinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội; đã nêu bật được tầm quan trọng của dânchủ và dân chủ cơ sở ở nông thôn nước ta hiện nay, những hạn chế thực hiệndân chủ cơ sở trong thời gian qua, đồng thời đề xuất những giải pháp khắcphục nhằm góp phần thực hiện ngày càng có hiệu quả hơn việc phát huy dânchủ trong đời sống xã hội

Như vậy, về vấn đề dân chủ đã có nhiều công trình, bài viết của nhiềutác giả đề cập Từ những tài liệu mà tôi có được, tôi mong muốn lần tìm đượcmạch nguồn tiếp nối của dòng chảy liên tục của đời sống con người, xã hội ởvấn đề xây dựng nông thôn ở Việt Nam nói chung, qua đó nghiên cứu đượcmột phần nào đó về dân chủ trong đời sống của người dân Ứng Hòa nói riêng

3.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

a Mục đích

Trên cơ sở phân tích lý luận và quá trình khảo sát thực tế ở huyện ỨngHoà, Thành phố Hà Nội luận văn đi đến đề xuất một số giải pháp cơ bảnnhằm thực hiện có hiệu quả dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay

b Nhiệm vụ

- Phân tích những vấn đề lý luận về dân chủ và thực hiện dân chủ ở làng xã;

- Đánh giá thực trạng thực hiện dân chủ làng xã trên địa bàn huyện ỨngHòa (Hà Nội), chỉ rõ những thành tựu, hạn chế, nguyên nhân

- Đề xuất những giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh hiệu quả việc thực

hiện dân chủ làng xã trên địa bàn huyện Ứng Hòa hiện nay

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu quá trình thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay quathực tế ở huyện Ứng Hòa, Thành phố Hà Nội

* Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Nghiên cứu quá trình thực hiện dân chủ làng xã ở nước

ta hiện nay qua thực tế ở huyện Ứng Hòa, Thành phố Hà Nội

- Về không gian và thời gian:

+ Không gian: Hà Nội – huyện Ứng Hoà;

+ Thời gian: từ năm 2000 đến nay

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu

a Cơ sở lí luận

Luận văn sử dụng hệ lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng HồChí Minh, các quan điểm , chính sách của Đảng và Nhà nước về vấn đề dânchủ làng xã ở nước ta hiện nay Ngoài ra, còn một số công trình trong vàngoài nước nghiên cứu về dân chủ làng xã đã được công bố cũng là cơ sở líluận của đề tài

b Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận triết học: chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duyvật biện chứng; các phương pháp chung: hệ thống hóa, khái quát hóa, phântích và tổng hợp, đôi chiếu so sánh; ngoài ra còn sử dụng các phương phápđiều tra liên ngành như: điều tra, phỏng vấn sâu, lập biểu….

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận văn

a Về thực tiễn

Qua nghiên cứu, điều tra, phân tích quá trình thực hiện dân chủ làng xãtrên địa bàn huyện Ứng Hòa, đề tài khái quát một số kết quả bước đầu, chỉ ranhững hạn chế, nguyên nhân của nó; đồng thời đề xuất những phương hướng,giải pháp cụ thể phù hợp với địa bàn huyện

b Về lí luận

Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo, làm cơ sở trong các trườngtrong giảng dạy, nghiên cứu, vận dụng trong thực tiễn

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn gồm 2 chương, 4 tiết, không kể danh mục tài liệu tham khảo

và phần phụ lục

Chương I: Dân chủ làng xã nước ta hiện nay- một số vấn đề lí luậnChương II: Thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay qua thực tế ởhuyện Ứng Hòa, Thành phố Hà Nội – Thực trạng và giải pháp

NỘI DUNG Chương 1: DÂN CHỦ LÀNG XÃ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

1.1 Khái niệm và đặc điểm của dân chủ làng xã ở nước ta hiện

nay

1.1.1 Quan niệm chung về dân chủ

* Khái niệm dân chủ:

Dân chủ là một khái niệm đa nghĩa, phức tạp, thuộc phạm trù chính trị

có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp Ở đây, “Dân chủ” là một từ ghép bao gồm hai

chữ: Demos (có nghĩa là người bình dân, dân chúng) và Kratia (chữ gốc là Kratos - có nghĩa là quyền cai trị, là sức mạnh) Do vậy, từ Demos Kratia có

nghĩa là dân chủ, quyền lực, là sự cai trị của người bình dân Theo đó, dânchủ có nghĩa là quyền lực của nhân dân; dân chủ là sự cai trị của nhân dân -

nó được biểu hiện theo nghĩa đối lập với chế độ độc tài Nhân dân là chủ thểcủa quyền lực, sử dụng quyền lực, trong đó quyền lực chính trị là quan trọngnhất để tổ chức, quản lý xã hội, thực hiện sự nghiệp giải phóng con người vàgiải phóng nhân loại cần lao khỏi áp bức, xiềng xích, bất công

Theo Chủ nghĩa Mác-Lênin dân chủ trước hết là một hình thức Nhànước V I Lênin viết: “Chế độ dân chủ, đó là một Nhà nước thừa nhận việcthiểu số phục tùng đa số, nghĩa là sự tổ chức đảm bảo cho một giai cấp thihành bạo lực một cách có hệ thống chống lại giai cấp khác” [33,tr.101] Vìvậy, dân chủ luôn mang tính giai cấp, nó tồn tại và biến đổi cùng với sựbiến đổi của cuộc đấu tranh giai cấp và sự thay đổi của phương thức sảnxuất chủ yếu của xã hội Dân chủ xã hội chủ nghĩa là một hiện tượng hợpquy luật, là bước phát triển cao hơn về chất so với các kiểu dân chủ khác vàbản chất của dân chủ xã hội chủ nghĩa là giải phóng con người, để conngười có thể thực hiện được những quyền tự nhiên của mình, tự làm chủvận mệnh và quyết định những vấn đề xã hội Theo C.Mác, dân chủ xã hội

chủ nghĩa thực chất là chế độ “do nhân dân tự quy định Nhà nước”, nhândân là chủ thể tối cao của quyền lực Nhà nước Nhân dân tự tổ chức quyềnlực nhà nước qua bầu cử, tham gia quản lý và quyết định những vấn đềquan trọng, kiểm tra, giám sát hoạt động của Nhà nước thông qua hình thứcdân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện Lênin đã khái quát quyền dân chủtrong lĩnh vực chính trị của nhân dân thành ba nội dung lớn: quyền bầu cử,quyền tham gia quản lý các công việc của Nhà nước và quyền bãi miễn.Tiếp thu và kế thừa các quan điểm về “dân chủ” của nhân loại, Chủtịch Hồ Chí Minh lý giải khái niệm “dân chủ” một cách đơn giản, hết sức

cô đọng và dễ hiểu, dễ thực hiện và dễ kiểm soát Người nói: “Chế độ ta làchế độ dân chủ, tức là dân làm chủ”, “nước ta là nước dân chủ, địa vị caonhất là dân, vì dân là chủ” [28,tr.515] Người viết:

“Nước ta là nước dân chủ

Bao nhiêu lợi ích đều vì dân

Bao nhiêu quyền hạn đều của dân

Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân

Chính quyền từ xã đến Chính phủ do dân cử ra

Đoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chức nên

Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân” [28,tr.698]Như vậy, “dân là chủ” và “dân làm chủ” là cốt lõi trong khái niệm

“dân chủ” của Chủ tịch Hồ Chí Minh Quan điểm trên thể hiện nội dung cơbản mà nhân loại thừa nhận: dân chủ nghĩa là quyền lực thuộc về nhân dân

Song nghiên cứu về dân chủ, chúng ta phải đứng trên quan điểmcủa chủ nghĩa Mác - Lênin, khi dùng khái niệm “nhân dân” không bao giờđược đánh đồng các giai cấp, tầng lớp.Vì dân chủ gắn liền với xã hội cógiai cấp, khái niệm dân có thể thay đổi về số lượng, chất lượng và đốitượng tùy theo tính chất của một xã hội trong từng thế kỷ, từng nấc thangphát triển nhất định Có thể nói, khái niệm “dân” đồng nhất với khái niệmnhân dân, dân chúng, quần chúng nhân dân Và việc thực hiện cho được

“dân là chủ, dân làm chủ” đấy chính là thực hiện sứ mệnh lịch sử, vai trò tolớn của quần chúng nhân dân, bởi vì quần chúng nhân dân là lực lượng cơbản của mọi cuộc cách mạng, là người trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất

và sáng tạo ra những giá trị tinh thần, nhân tố quyết định sự tồn tại và pháttriển của nhân loại

Dân chủ là khát vọng được làm chủ, là quyền tự nhiên của con ngườitrong đó có quyền sử dụng tất cả sức mạnh để thực hiện vai trò của ngườichủ và quyền làm chủ đó có lúc, có nơi đã được những người cầm quyềntrong lịch sử nhận thức và thể chế thành pháp luật thực định cùng các thiếtchế chính trị - xã hội khác Song, chỉ đến khi nền dân chủ vô sản – dân chủ

xã hội chủ nghĩa ra đời, thì đó mới là chế độ dân chủ thực sự, dân chủ của

đa số nhân dân với sự đảm bảo thực hiện của pháp luật, của Nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân

1.1.2 Dân chủ làng xã ở nước và đặc điểm của nó

- Khái niệm làng xã

Khái niệm “Làng” là danh từ (theo tiếng Nôm), dùng để chỉ đơn vị tụ

cư nhỏ nhất nhưng chặt chẽ và hoàn thiện nhất của người Việt Trong buổiđầu được gọi là các Kẻ, Chạ, Chiềng của người Việt cổ, về sau được gọi làLàng, còn ở khu vực miền núi được gọi là Bản, Mường, Buôn, Plei, Plum,Đê,…

Khái niệm “Xã” là danh từ (theo tiếng Hán) có nơi gọi là Thôn, dùng

để chỉ đơn vị hành chính thấp nhất của nhà nước Phong kiến ở các vùngnông thôn Việt Nam xưa Ngày nay tên gọi xã vẫn dùng để chỉ đơn vị hànhchính địa phương cở sở ở nông thôn[20,tr.1]

Mối quan hệ giữa Làng và Xã có một vị trí quan trọng trong sinhhoạt cộng đồng Thông thường một “xã” bao gồm một hoặc nhiều “làng”,làng là đơn vị cấu thành của xã, đôi lúc mỗi xã chỉ có một làng (xã ngangbằng với làng)

Trường hợp một xã gồm nhiều thôn, thì thôn là phân thể hành chínhcủa xã nhưng không có tư cách pháp nhân.

Trường hợp xã tương đương với thôn thì thôn mang tính chất độc lập

và nó cũng có tư cách pháp nhân là đơn vị hành chính địa phương, cơ sởcủa nhà nước trung ương

Tuy có trường hợp xã tương đương với làng, nhưng xét về sắc thái, ýnghĩa thì giữa chúng vẫn có sự khác biệt: làng mang tính chất truyền thống,được sử dụng để biểu thị tình cảm, còn xã mang ý nghĩa về mặt hành chính,thường được sử dụng trên giấy tờ

Trong trường hợp thôn có tư cách pháp nhân giống như xã thì người

ta gọi ghép là xã thôn Do có nhiều xã chỉ gồm có một làng duy nhất nênngười ta gọi chung là làng xã Do làng là một tập hợp bao gồm nhiều xómnên người ta gọi là làng xóm

Như vậy, làng không phải bao giờ cũng trùng với xã Xã là biểu hiệnxác định của một tồn tại ở khía cạnh thực thể đơn vị hành chính (địa giới,cấu trúc thực thể với mối quan hệ nội tại và mối quan hệ với chính quyềncấp trên, với xã hội bên ngoài); làng với đời sống văn hóa truyền thống, lànền tảng tinh thần “hồn”, “cốt” của làng xã, đời sống tinh thần, khía cạnhtình cảm của dân quê gắn chặt với làng Khái niệm làng xã như một đơn vị

tụ cư, đơn vị kinh tế, đơn vị tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng văn hóa,đơn vị hành chính cấp cơ sở Với những truyền thống văn hóa đặc trưngcủa làng xã cổ truyền cùng với tiến trình phát triển lâu dài trong lịch sử,làng xã, văn hóa truyền thống làng xã ở nông thôn Việt Nam đang ảnhhưởng đến quá trình xây dựng, thực hiện dân chủ và đời sống dân chủ ởphạm vi cơ sở của nước ta hiện nay

- Khái niệm dân chủ làng xã:

+ Những quan niệm khác nhau về dân chủ làng xã:

Nhận thức về dân chủ làng xã có nhiều quan điểm và cách tiếp cậnkhác nhau, trong đó có một số quan điểm cụ thể sau:

* Quan điểm cho rằng: dân chủ làng xã là dân chủ truyền thống ởViệt Nam, gắn với chế độ phong kiến, các mối quan hệ dân chủ này có thểdiễn ra cả các khu đô thị Việt Nam xưa như Hà Nội, phố Hiến, Hội An…đều có những mối quan hệ dân chủ mang tính chất làng xã Với quan điểmnày thì dân chủ làng xã là một xã hội thu nhỏ trong các khu đô thị (đó làđặc trưng riêng có), gắn với tư tưởng “quân vương – thần dân” dựa trên tưtưởng Nho giáo theo “tam cương, ngũ thường”, chia giai cấp Vì vậy, cụm

từ “dân chủ” ở đây không thể hiện đầy đủ ý nghĩa của nó Quan điểm nàychỉ phù hợp trong tìm hiểu văn hóa – lịch sử, truyền thống nhằm làm rõhơn đặc trưng văn hóa truyền thống của xã hội Việt Nam qua các thời kỳ

* Quan điểm cho rằng: dân chủ làng xã là dân chủ gắn với khu vựcnông thôn Việt Nam xưa và hiện nay: dân chủ gắn với nghề trồng lúa nước,dân chủ diễn ra quanh các mối quan hệ họ hàng, làng nước, giữa cá nhân,gia đình và cộng đồng thôn xóm

Truyền thống bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc tagắn liền với nghề trồng lúa nước lâu đời, nó trở thành đặc trưng trong tiếntrình phát triển của dân tộc Việt Nam Dân chủ làng xã gắn với khu vựcnông thôn Việt nam xưa và nghề trồng lúa nước, gia đình, cộng đồng, thônxóm dựa trên đặc điểm cơ bản về lịch sử phát triển của dân tộc ta Ở đó,dân chủ được thể hiện như một vai trò của cá nhân đối với cộng đồng vớicác nhiệm vụ như nhau, thể hiện tình làng nghĩa xóm, nghĩa tình giữa cánhân với cá nhân, cá nhân với xã hội Dân chủ làng xã gắn với “làng quê”với các thiết chế khép kín

* Quan điểm cho rằng: dân chủ làng xã thực chất là mối quan hệ giữangười với người trong cộng đồng dân cư tại các làng xã (khu vực nôngthôn) thể hiện qua nội dung các cam kết cộng đồng của các bản hương ước

Hương ước của các làng xã là “bản cam kết” thể hiện nguyện vọngchung của nhân dân trong cùng một khu vực dân cư, ở đó quy định “lệ” củalàng xã Với quan điểm này, dân chủ làng xã là dân chủ của một cộng đồng

riêng biệt (vì mỗi làng xã, bộ phận dân cư lại có các “lệ” khác nhau) thểhiện tính “riêng biệt” trong phạm vi rộng hơn là vùng miền và lãnh thổquốc gia.

* Quan điểm cho rằng: dân chủ làng xã thực ra để chỉ các sinh hoạtcủa các cộng đồng dân cư trong các làng xã thuộc các khu vực nông thônBắc bộ của Việt Nam xưa và nay

Với quan điểm này cũng mang tính truyền thống văn hóa đặc trưngnhư các quan điểm trên, tuy nhiên phạm vi của hình thức dân chủ này mang

“quy mô” rộng hơn – phạm vi vùng miền (chứ không đơn thuần bó hẹp ởcác làng xã) Trong đó, khu vực đồng bằng Bắc Bộ thể hiện đầy đủ các nétđặc trưng về văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam, những nét đặctrưng văn hóa đó là cốt lõi, tinh túy thể hiện hồn cốt dân tộc như văn hóa:Kinh Bắc, Hà Thành… đều tập trung phát huy nét làng xã cổ truyền Việtcho đến nay

Tuy nhiên các quan điểm trên về dân chủ làng xã chưa thực sự thểhiện được bản chất của dân chủ làng xã Dân chủ trong các quan điểm trênmang tính cục bộ, bó hẹp trong không gian đóng, chưa thể hiện được tính

cố kết cộng đồng trên phạm vi rộng, hoặc là dân chủ hình thức vì vậynhững quan điểm trên chưa phù hợp so với quan niệm hiện nay về dân chủ

Cộng đồng dân cư là nơi con người tồn tại, sinh sống, phát triển vàgắn bó với nhau bởi các mối quan hệ xã hội Ở đó, mối quan hệ giữa người

và người được thiết lập trên các mối quan hệ về kinh tế, văn hóa, chính

trị-xã hội… vì mục tiêu phát triển Trong hệ thống tổ chức chính quyền từTrung ương đến cơ sở, làng xã được coi là nền tảng, cốt lõi của cộng đồngdân tộc mở rộng ra là cộng đồng dân cư của một quốc gia – Làng xã làcộng đồng dân cư đặc trưng nhất ở nước ta trong tiến trình lịch sử pháttriển của dân tộc

Quần chúng nhân dân là những người trực tiếp sản xuất ra những giátrị vật chất và sáng tạo ra giá trị tinh thần Trong lao động và sinh sống,

nhân dân luôn gắn bó mật thiết với một đơn vị, một tổ chức, một địa bàndân cư nhất định Bất cứ một tổ chức nào, xét theo hệ thống cấu trúc, cũngbao gồm hệ thống cấu trúc từ nhỏ đến lớn Những cấu trúc nhỏ nhất trongmột hệ thống có tư cách như một chỉnh thể tương đối hoàn chỉnh, độc lập,

là nền tảng cho toàn bộ hệ thống được gọi là cơ sở Cơ sở là “tế bào” của

hệ thống Bất cứ một công dân, một thành viên nào của tổ chức cũng đềugắn bó và sinh sống, lao động, học tập ở một cơ sở nhất định trong hệthống Đó chính là xã, phường, cơ quan, doanh nghiệp, tổ chức kinh tế cơsở…nơi diễn ra các quan hệ nhiều mặt giữa các tầng lớp nhân dân Hệthống chính trị của nước ta được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tậptrung dân chủ, nguyên tắc cơ bản của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, được

tổ chức thành 4 cấp: trung ương, tỉnh, huyện và xã (cơ sở) là cấp cuối cùng

Xã, phường, thị trấn là nơi trực tiếp thực hiện đường lối của Đảng, chínhsách pháp luật của Nhà nước, là nơi kiểm nghiệm một cách chính xác nhấtđường lối của Đảng trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa trong thựctiễn khách quan Dân chủ, với ý nghĩa tối cao nhất là quyền tự nhiên củacon người được thực hiện trước hết là ở cơ sở Nhân dân có quyền đượcbiết, được bàn và được tham gia giải quyết và kiểm tra giám sát mọi hoạtđộng diễn ra ở cơ sở Dân chủ ở cơ sở được thực hiện dưới hình thức giántiếp và dân chủ trực tiếp, là hình thức nhân dân thực hiện quyền làm chủcủa mình bằng cách trực tiếp thể hiện ý chí, nguyện vọng đối với nhữngvấn đề về tổ chức và hoạt động ở cơ sở Dân chủ trực tiếp là hệ thống báođộng nhạy cảm nhất những vấn đề về chính trị, kinh tế, văn hóa Dân chủtrực tiếp giúp cho Đảng và Nhà nước kiểm nghiệm chính sách pháp luậtmột cách nhanh nhất, sát với thực tế khách quan, khắc phục bệnh chủ quan,duy ý chí, tăng cường mối liên hệ mật thiết giữa chính quyền với nhân dân

Tăng cường, hoàn thiện và thực hiện dân chủ thực sự là mục tiêulâu dài và thường xuyên của Đảng và Nhà nước Mỗi bước phát triển củadân chủ phải được ghi nhận bởi các quy định của pháp luật Dân chủ phải

gắn liền với pháp luật và thực hiện pháp luật Song việc phát huy và mởrộng dân chủ phải phù hợp với trình độ phát triển kinh tế - xã hội, trình độdân trí, truyền thống văn hóa, phong tục tập quán của mỗi cộng đồng, dânchủ gắn liền với kỷ cương Hiện tại, các quy định về thực hiện dân chủ ở

cơ sở của Nhà nước ta mới chỉ thể chế đối với cơ sở ở xã, phường, thị trấn,

cơ quan doanh nghiệp nhà nước, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữuhạn Trong đó, dân chủ ở xã, phường, thị trấn là một nội dung quan trọng,chủ yếu đề cập đến thực hiện dân chủ ở cấp cơ sở trong hệ thống chínhquyền 4 cấp ở nước ta theo phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dânkiểm tra” Còn rất nhiều loại hình cơ sở khác chưa có quy định về thựchiện dân chủ đặt ra cho Đảng, Nhà nước yêu cầu tiếp tục được nghiên cứu,

bổ sung, hoàn thiện các quy định của pháp luật về dân chủ ở cơ sở

Vì có vị trí cốt lõi, quan trọng trong hệ thống tổ chức chính quyền,

do đó đảm bảo dân chủ làng xã sẽ là cơ sở thực hiện chế độ dân chủ trênphạm vi cả nước hay nói một cách khác thực hiện chế độ dân chủ trongphạm vi cả nước chính là đạt tới mục tiêu thực hiện dân chủ cơ sở ở làng xã Tổchức chính quyền địa phương ở nước ta đã được khẳng định rất rõ tại khoản 1,Điều 110, Hiến Pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 2013:

“Các đơn vị hành chính của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam đượcphân định như sau:

Nước chia thành tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương;

Tỉnh chia thành huyện, thị xã và thành phố thuộc tỉnh; Thành phốtrực thuộc trung ương chia thành quận, huyện, thị xã và đơn vị hành chínhtương đương;

Huyện chia thành xã, thị trấn; thị xã và thành phố thuộc tỉnh chiathành phường và xã; quận chia thành phường” [45,tr.29]

Trong các đơn vị hành chính cấp xã, phường bao gồm nhiều thôn,làng, bản, buôn… như vậy có thể thấy cấp cơ sở cuối cùng đó chính là cáccộng đồng dân cư trong các làng xã

Làng xã là kết quả của sự tổ chức đời sống cộng đồng ở trình độcông xã nông thôn kết hợp với sự quản lý hành chính nhất định của chínhquyền trung ương, nó tương thích với cơ cấu giai cấp xã hội và sự vận hànhcủa song hành quyền lực: tự quản và hành chính Ở đó vị thế và quyềntham gia vào đời sống của làng xã của người nông dân được thực hiện ởphạm vi hẹp, nội dung đơn giản do không gian sống khép kín, các mốiquan hệ cộng đồng về cơ bản là đơn giản liên quan đến những nhu cầuhàng ngày.

Dân chủ là mục tiêu của các cuộc cách mạng xã hội, là nguyện vọngcủa toàn thể nhân dân Ở nước ta, thực hiện dân chủ là minh chứng chomục tiêu xây dựng nhà nước “của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân”nhằm hướng tới xây dựng chế độ XHCN Dân chủ làng xã chính là cáchthức thực hiện quyền làm chủ của người dân trên mọi mặt của đời sống xãhội ở phạm vi cơ sở, phạm vi cộng đồng dân cư gắn liền với các thiết chế,thể chế và các quy chế đảm bảo bằng hành lang pháp lý để người dân thựcthi quyền làm chủ của mình Dân chủ làng xã là cơ sở để xây dựng đờisống dân cư phát triển, góp phần thực hiện thành công mục tiêu “dân giàu,nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh” mà Đảng và nhà nước tahướng tới Do đó, mọi quyền dân chủ phải được thực thi và hiện thực hóa ởcấp độ cộng đồng làng xã Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, việc thực hiệntốt chế độ dân chủ làng xã có ý nghĩa vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúcđẩy xã họi phát triển

Yếu tố dân chủ trong làng xã của Việt Nam chính là biểu hiện ở tính

tự trị, tự quản của tất cả các nhóm xã hội, các thành viên trong cộng đồnglàng xã Tuy nhiên, làng xã chỉ thừa nhận quyền dân chủ giữa những conngười một khi họ là thành viên chính thức của mình, chỉ bảo đảm quyền lợibình đẳng của họ với tư cách là thành viên của cộng đồng Trong làng,người nông dân không tồn tại với tư cách là công dân của một đất nước màthực chất chỉ là thành viên của một làng, mọi nghĩa vụ, mọi trách nhiệm

cũng như mọi quan hệ ưng xử của họ đều không phải là của cá nhân mà với

tư cách là thành viên của một gia đình, một dòng họ hay một cộng đồnglàng xã Làng xã không bao giờ công nhận quyền cá nhân của con ngườivới tư cách là một thực thể độc lập

Tác giả đưa ra định nghĩa dân chủ làng xã như sau: Dân chủ làng xã

là một thuật ngữ chính trị - xã hội, trong nó chứa đựng yếu tố văn hóanhưng nổi bật là yếu tố chính trị - xã hội Dân chủ làng xã chính là quyềnlàm chủ của người dân trong cộng đồng làng xã trên tất cả các mặt của đờisống kinh tế, chính trị - văn hóa và xã hội được đảm bảo thực hiện bằngcác quy định của pháp luật, nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp của nhândân để xây dựng và phát triển đất nước Dân chủ làng xã là một khái niệmdùng để chỉ các mối quan hệ dân chủ thể hiện trong các cộng đồng dân cưnông thôn Việt Nam trong sản xuất và sinh hoạt văn hoá lấy làng, xã làmđơn vị độc lập cơ bản

Dân chủ làng xã được coi là một hình thức sinh hoạt dân chủ độc đáocủa người Việt Nam dưới chế độ phong kiến nhưng đồng thời nó cũngđược phát huy cho đến tận ngày nay

- Đặc điểm dân chủ làng xã

Xét chung về làng xã và dân chủ về làng xã, có thể nhận định một sốđặc điểm quan trọng và nổi bật dưới đây:

Thứ nhất, tính cộng đồng cao: dân chủ thường dành cho số đông:

thông qua các sinh hoạt văn hoá, cộng đồng tập thể nên mọi người dân đều

có cơ hội tham gia

Một nguyên tắc quan trọng hình thành nên làng là tính cộng đồng.Tính cộng đồng có vai trò gắn kết các thành viên trong làng lại với nhauthông qua các biểu tượng mang tính truyền thống, như cây đa, bến nước,sân đình Hầu hết, mọi làng của người Việt đều hội tụ cả ba biểu tượngnày Dù đi xa mãi đâu mỗi khi về làng, hình ảnh mà người ta mong chờđược nhìn thấy đầu tiên chính là cây đa đầu làng Phải nói rằng, cây đa

chính là nơi hội tụ giao tiếp của làng với thế giới bên ngoài, là chốn nghỉchân của lữ khách qua đường hay của những người dân sau một ngày laođộng nơi đồng ruộng Nói tới cây đa, người ta luôn dành cho biểu tượngnày những lời thành kính, thậm chí là sợ hãi như là: Thần cây đa, ma câygạo hay sợ thần sợ cả cây đa Bên cạnh cây đa, bến nước chính là nơi tậptrung cho sinh hoạt thường nhật của dân làng, đặc biệt là những người phụ

nữ Bến nước có thể là một đoạn của con sông chảy qua làng hay một hồlớn của làng thậm chí đôi khi chỉ là một giếng nước Đây chính là chỗ giaolưu, tâm sự chuyện trò của chị em phụ nữ trong khi tắm cho con, vo gạo,rửa rau… Nếu như, bến nước là nơi tập trung của phụ nữ trong làng thìcánh đàn ông của làng lại thường tập trung ở sân đình Sân đình chính làtrung tâm hành chính, văn hoá xã hội của làng Tất cả các việc quan trọngcủa làng đều diễn ra ở đây như hội họp việc làng, xét xử kiện tụng, đónrước quan trên, hội hè ăn uống, văn hoá văn nghệ giải trí

Thứ hai, nội dung các quy định về dân chủ thường được thể hiện

trong các hương ước hay các quy định, luật lệ của làng, xã

Trong xã hội từ xưa đến nay, một công cụ quan trọng nhằm đảm bảo

sự tồn tại và phát triển của cộng đồng là hệ thống rất phong phú các quy tắc

xã hội Các quy tắc này tác động vào các quan hệ xã hội, điều chỉnh cácquan hệ xã hội cũng như các hành vi ứng xử của các cá nhân trong cộngđồng Hệ thống các quy tắc này bao gồm các quy phạm pháp luật, quy tắcđạo đức, tập quán, truyền thống, tín ngưỡng tôn giáo, các quy định mangtính chất điều lệ của các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội và các đoàn thểquần chúng… trong đó hương ước là một loại quy tắc xã hội có vai tròquan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội ở làng, thôn Hươngước là một thành tố quan trọng trong quản lý nông thôn, đề cao tính tự trị,

tự quản của thôn làng, là nói tới một nét văn hóa quản lý phổ biến ở khuvực Đông Nam Á Ở Việt Nam, hương ước gắn với cộng đồng của từnglàng, được coi như “cương lĩnh tinh thần” của làng Việt Trong đó các điều

khoản của hương ước rất phong phú, quy định các nguyên tắc xử sự trongnhiều mặt của đời sống làng xã từ đặc điểm về địa lý, lịch sử, truyền thốngđến khuyến khích phát triển sản xuất, bảo vệ trật tự trị an, cảnh quan môitrường, di tích lịch sử văn hóa và các quy định về thủ tục ma chay, cướixin, khuyến khích học hành, mở mang nghề nghiệp, cơ cấu tổ chức và hoạtđộng của bộ máy tự quản trong cộng đồng Trên thực tế đó có thể ví hươngước như một “bộ luật” của làng, hương ước trực tiếp điều chỉnh hầu hết cácquan hệ giữa các cá nhân, gia đình, dòng họ trong nội bộ làng và với cáccộng đồng làng khác và với nhà nước.

Hương ước quy định các chuẩn mực, những quy phạm về việc làmchủ ở cơ sở Nói cách khác đây chính là vấn đề định ra những quy phạm,nguyên tắc tự quản ở nông thôn trên cơ sở làm chủ rộng rãi của nhân dân

mà phạm vi tự quản là trong khuôn khổ những gì mà pháp luật không điềuchỉnh Nét đặc sắc của hương ước đó chính là chỗ nó được chính các dân

cư ở thôn, làng đưa ra và thống nhất với nhau Bản chất của hương ước,quy ước tự nó đã cho thấy vai trò hết sức quan trọng của nó trong quá trìnhcải cách pháp luật và dân chủ hóa nông thôn Việt Nam hiện nay Đó cũng

là đặc điểm của dân chủ làng xã ở cơ sở nói chung, trên địa bàn huyện ỨngHòa nói riêng

Thứ ba, Nội dung các quy định về dân chủ của làng xã thường mang

tính độc lập (thể hiện ý chí độc lập của cộng đồng dân cư làng xã) so vớicác quy định quản lý xã hội chung của nhà nước hiện hành (chủ yếu là nhànước phong kiến trước đây, phép vua thua lệ làng) Hiểu theo khía cạnhkhác đó chính là tính tự trị của làng xã

Tính tự trị cũng là một đặc trưng gốc rễ trong văn hoá làng của ngườiViệt Tính tự trị nhấn mạnh đến sự khác biệt, là nền tảng tạo nên tính độclập của cộng đồng Đối với làng, biểu tượng truyền thống của tính tự trị làluỹ tre làng Luỹ tre trở thành thành luỹ kiên cố của làng bất khả xâmphạm Đối với người Việt, bên ngoài luỹ tre làng là cả một thế giới khác

cho nên có người cả đời không bước ra khỏi luỹ tre làng Do tính chất khépkín dẫn đến làng người Việt luôn mang trong mình tính bảo thủ, địaphương cục bộ như “Trống làng nào làng đấy đánh, Thánh làng nào làngnấy thờ” hay “Ta về ta tắm ao ta, Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn” Tính tựtrị cũng tạo cho người Việt tính gia trưởng tôn ti hay óc bè phái tư hữu ích

kỷ Bởi vậy trong làng, người ta coi trọng họ to, họ nhỏ, con trưởng conthứ, tư tưởng thứ bậc, thói gia đình chủ nghĩa

Thứ tư, Giới hạn phạm vi chỉ diễn ra trong khu vực làng xã.

Bên cạnh đó tính độc lập, tự trị của làng xã thể hiện và bắt nguồn từviệc các làng, các thôn có những đặc điểm khác nhau về địa lý, dân cư, vềphương thức sản xuất, về cơ cấu dân số, phong tục tập quán… chính từ sự

đa dạng này mà mỗi làng, thôn có những yêu cầu riêng, mục tiêu phấn đấuriêng của mình và để thực hiện được mục tiêu đó họ phải sử dụng mọi công

cụ mà trước hết là nội lực của bản thân cộng đồng dân cư trong làng, thôn

đó Chính vì vậy mà dân cư trong làng xã cùng ước thúc nhau, đồng tâmhiệp lực thực hiện những mục tiêu này thông qua các quy chế thiết chế củalàng xã mình - dân chủ làng xã vì lẽ đó có thể thấy một đặc điểm nữa là chỉdiễn ra trong khu vực làng xã, nhưng không tách ra khỏi chỉnh thể xã hộichung và thống nhất trên phạm vi đất nước

Thứ năm, xét về mặt lịch sử truyền, thống dân chủ làng xã (xét trong

điều kiện ở Việt Nam) có lẽ ra đời và gắn liền với chế độ phong kiến.Nguyên nhân chủ yếu do đặc điểm quản trị của chế độ phong kiến vớiquyền lực quản lý xã hội tuyệt đối thuộc về các ông vua đứng đầu chế độquân chủ chuyên chế Chính cái “quyền lực tuyệt đối” của người đứng đầuchế độ phong kiến cũng có mặt trái của chính nó, khi thuận lợi sẽ tạo ramột xã hội có tôn ti trật tự, nhưng khi không thuận lợi có thể tạo ra các

“phản ứng ngược”, thậm chí có thể trực tiếp hoặc gián tiếp tạo ra các thếlực cát cứ phong kiến (điển hình như tình trạng “12 Sứ quân” cuối thời kỳBắc thuộc hoặc hiện tượng “Cung Vua”, “Phủ Chúa” thời Hậu Lê…) Tuy

nhiên, hiện tượng khá phổ biến trong xã hội Việt Nam thời kỳ phong kiến

là xuất hiện phổ biến tình trạng không tuân thủ tuyệt đối các luật lệ do nhàvua ban ra tại các khu vực làng xã nông thôn mà lý do hợp lý nhất có thểgiải thích cho hiện tượng này chính là “phép vua” trong nhiều trường hợpchưa đáp ứng để giải quyết được tất cả các hiện tượng kinh tế, văn hoá và

xã hội đã và đang diễn ra tại khu vực nông thôn Và để khoả lấp đượckhoảng trống quyền lực này, nhiều đơn vị làng xã đã đặt ra các quy ước,hương ước hay nói đơn giản là các luật lệ do chính họ đặt ra trên cơ sở bànbạc, trao đổi và thống nhất một cách dân chủ mà chúng ta hay gọi tắt là “lệlàng” Lệ làng có thể lúc đầu chỉ được coi là một giải pháp tình thế nhằmkhắc phục những hạn chế của hệ thống pháp luật phong kiến được đặt ranhằm quản lý có hiệu quả các cộng đồng cư dân khu vực nông thôn, nơi bắtđầu từ tập hợp của nhiều gia đình – vốn là các tế bào của xã hội Lệ làngxuất hiện lúc đầu có thể thách thức quyền lực nhà vua và chính quyềnphong kiến nhưng về sau chính quyền phong kiến cùng chấp nhận và tôntrọng các luật lệ và cho phép nó tồn tại và được áp dụng tại các khu vựclàng xã miễn là nó không làm phương hại đến quyền lợi của giai cấp phongkiến, đến lợi ích và an ninh quốc gia Khác với hệ thông luật pháp phongkiến chủ yếu do ý chí của nhà vua tạo ra, lệ làng tại các làng xã xưa kiathường được hình thành dựa trên một cơ chế dân chủ của đông đảo thànhviên cộng đồng dân cư cùng tạo ra nên nó có sức mạnh của nó đối với cácthành viên trong cộng đồng Trong nhiều trường hợp người ta có thể tuântheo lệ làng mà không cần quan tâm đến phép vua Vậy nên mới nói: “PhépVua, thua Lệ làng” là hàm ý như vậy Việc xuất ra đời các quy ước, hươngước hay lệ làng đã chứng tỏ truyền thống dân chủ làng xã được phát huy.Tuy nhiên, do được hình thành từ chế độ phong kiến nên bên cạnh nhữngnội dung tích cực (góp phần giải phóng con người, tăng cường khả năngtập hợp, đoàn kết cộng đồng, góp phần tạo động lực chung cho sự nghiệpphát triển nông thôn…) thì dân chủ làng xã ở Việt Nam hiện nay còn bộc lộ

những nét hạn chế, tiêu cực: nặng về tính tôn ti, trật tự, ngôi thứ trong làng

xã, chưa tin tưởng vào lớp trẻ (khôn chi đến trẻ), bất bình đẳng về giới(nhiều làng, xã còn tổ chức tế lễ họ mạc chỉ tính suất trai đinh (nhất namviết hữu, thập nữ viết vô), cục bộ bản vị địa phương chủ nghĩa (đèn nhà ainhà ấy rạng), v.v cùng với đó là hàng loạt các quan niệm mang tính chất

“lạc hậu” cần loại bỏ Đặc điểm này sẽ là cơ sở để quán triệt, thực hiện, cảicách hệ thống pháp luật về dân chủ càng ngày càng hoàn thiện hơn Mặttiêu cực của làng xã tạo ra các quy chế, thiết chế mới cho nhà nước, xã hộiquản lý tốt hơn, xây dựng các nội dung phù hợp cũng như xây dựng nềnvăn hóa vừa tiên tiến, vừa đậm đà bản sắc dân tộc, đem lại dân chủ thực sựcho dân cư ở cơ sở

Thứ sáu, một số nội dung trong dân chủ làng xã ở Việt Nam hiện nay

là một bộ phận của nội dung thực hiện dân chủ cơ sở tại xã phương, thị trấndưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Điều này thể hiện sự tiến

bộ và dần tiến tới sự hoàn thiện của các thể chế, thiết chế pháp luật Cho dùdân chủ làng xã thể hiện thông qua các quy chế, quy ước và hương ước củacác thôn, làng (có những nội dung truyền thống vượt ra khỏi phạm vi điềuchỉnh của pháp luật) thì bên cạnh đó, sự hoàn thiện và với vai trò quantrọng của pháp luật, một số nội dung trong dân chủ làng xã là một bộ phậncủa nội dung thực hiện dân chủ cơ sở tại các xã, phường (thể hiện rõ nhấtthông qua pháp lệnh số 34 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa 11).Trong đó quy định các phương châm để thực hiện dân chủ làng xã (dân chủ

cơ sở) có hiệu quả nhất Vì vậy dân chủ làng xã với các đặc trưng riêng của

nó không tách rời và là bộ phận quan trọng của nội dung dân chủ ở địaphương – nền móng cho quá trình hiện thực hóa đời sống dân chủ của xãhội

1.2 Nội dung và một số nhân tố tác động đến nội dung thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay

1.2.1 Một số nội dung cơ bản của dân chủ làng xã ở Việt Nam hiện nay

1.2.1.1 Thực hiện dân chủ làng xã thông qua việc lập và thực hiện các hương ước hoặc một số các quy định, quy ước của làng (tuỳ vào mỗi làng, xã mà có các hình thức khác nhau).

Từ những đặc điểm đã đề cập ở phần trên, thực hiện dân chủ làng xãđược thể hiện trong các quy ước, hương ước của làng xã khác nhau Do đó,dân chủ làng xã mang tính đa dạng, mang tính “riêng” không thể lẫn Tuynhiên, các quy ước, hương ước này không trái thuần phong mỹ tục, khôngtrái với các quy định của pháp luật, hiến pháp Quá trình xây dựng quy ước,hương ước cũng chính là quá trình thực thi, xác lập và xây dựng dân chủlàng xã nói riêng, dân chủ cơ sở nói chung Đồng thời trong quy ước,hương ước làng xã cũng thể hiện các nội dung cơ bản về chủ trương, đườnglối, chính sách của Đảng và nhà nước với vai trò định hướng đời sống dânchủ của nhân dân Việc xác lập, xây dựng và thực hiện các quy ước, hươngước được thực hiện trong các cuộc họp, sinh hoạt chung của cộng đồnglàng xã – là xây dựng “bản cam kết” tự nguyện chung cùng thực hiện Vìvậy, nó thể hiện việc thực thi dân chủ ở làng xã một cách rất rõ nét

1.2.1.2 Thực hiện dân chủ làng xã thông qua việc tổ chức các sinh hoạt văn hoá cộng đồng, các lễ hội: như tổ chức làng vui chơi, làng ca hát, các lế hội truyền thống.

Bên cạnh đó, dân chủ làng xã còn được biểu hiện và thể hiện thôngqua việc tổ chức các sinh hoạt văn hóa cộng đồng, qua các lễ hội truyềnthống Đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng dân cư ở làng xã làmối dây liên kết tình làng nghĩa xóm Thông qua các lễ hội, người dân gắnkết với nhau, cùng nhau hưởng thành quả chung sau hoặc trong quá trìnhlao động sản xuất Các lễ hội như: làng vui chơi, làng ca hát, các lễ hội hạđiền, lễ tết… luôn là nơi giao thoa văn hóa, phong tục tập quán chung củamột cộng đồng làng xã và giữa các cộng đồng làng xã khác nhau Thông

qua đó, mọi cá nhân được sống trong không khí lễ hội, không có sự phântách về vị thế, tầng lớp, giai cấp Nó trở thành nơi sinh hoạt rộng rãi chotoàn thể cộng đồng dân cư Việc tạo ra môi trường văn hóa, sân khấu vuichơi, giải trí cho cộng đồng dân cư là một trong những chủ trương quantrọng của Đảng, nhà nước trong công cuộc xây dựng đời sống văn hóa ởkhu dân cư trên phạm vi cả nước.

1.2.1.3 Phối hợp với Đảng và Nhà nước tổ chức và thực hiện đời sống mới, nếp sống mới ở nông thôn

Quá trình thực hiện dân chủ làng xã luôn gắn với quá trình thực hiệnđời sống mới, nếp sống mới ở nông thôn Thông qua phong trào xây dựngđời sống văn hóa và xây dựng nông thôn mới đã góp phần giữ gìn, phát huytruyền thống và bản sắc văn hóa của gia đình Việt Nam, xây dựng và bồidưỡng nhân cách, đạo đức con người, làm cho mối quan hệ giữa gia đình vớicộng đồng và xã hội ngày càng khắng khít, tạo động lực thúc đẩy phát triểnkinh tế - xã hội ở từng địa phương Người dân ý thức đầy đủ hơn về tráchnhiệm, nghĩa vụ đối với Nhà nước, với địa phương; gìn giữ mối tình làngnghĩa xóm, phát huy tinh thần tương thân tương ái giúp nhau giảm nghèo bềnvững, đoàn kết xây dựng quê hương giàu đẹp, cải thiện cảnh quan môi trườngthôn xóm Ở nhiều thôn, làng việc bố trí, sắp xếp nơi ăn ở, sinh hoạt, chỉnhtrang xây dựng tường rào, cổng ngõ, xây dựng các công trình vệ sinh, chuồngtrại chăn nuôi gia đình được chú trọng, góp phần tạo nên diện mạo nông thônmới văn minh, hiện đại Việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới,việc tang và lễ hội có những chuyển biến tích cực

Nhờ gắn kết chặt chẽ, đồng bộ với thực hiện các chương trình mục tiêuquốc gia về nông thôn mới mà Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đờisống văn hóa” tiếp tục được duy trì và phát triển khá tốt Việc thực hiện cácnội dung, tiêu chí của Phong trào ngày càng đi vào thực chất; bệnh thành tích,chạy theo số lượng từng bước được hạn chế, khắc phục, đã hình thành được

nếp sống văn hóa, văn minh qua đó cũng đồng thời thực hiện tốt dân chủ làng

xã trên địa bàn

1.2.1.4 Phối hợp với Đảng và Nhà nước tổ chức và thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới

Chương trình xây dựng nông thôn mới là chủ trương lớn của Đảng,

đã và đang được thực hiện với nhiều phong trào sôi nổi, nhằm xây dựngnông thôn theo hướng hiện đại hóa, tạo điều kiện tốt nhất cho người dân có

cơ hội thuận lợi nhất để phát triển kinh tế, văn hóa – xã hội Việc thực hiệnchương trình không tách rời các hoạt động khác của cộng đồng dân cư, huyđộng mội bộ phận của làng xã cùng tham gia, qua đó thực hiện chủ trươnglớn của Đảng mang tính chất dân chủ Thực chất, đây là hoạt động chủ yếucủa làng xã trong nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới dưới sự lãnh đạo củaĐảng, quản lý của nhà nước Việc tham gia phối hợp, tổ chức thực hiệnchương trình xây dựng nông thôn mới luôn gắn với quá trình thực hiện dânchủ làng xã ở cơ sở Qua đó, người dân thực hiện nghĩa vụ công dân củamình theo phương châm “nhà nước và nhân dân cùng làm” Trên hết đó làquyền tự chủ thuộc về nhân dân trong tất cả các khâu “dân biết, dân làm,dân bàn, dân kiểm tra”

1.2.1.5 Phối hợp với Đảng và Nhà nước tổ chức và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở (nay là thực hiện Pháp lệnh dân chủ xã phường và thị trấn) tại khu vực nông thôn

Trên cơ sở thực tiễn, qua quá trình nghiên cứu, thử nghiệm, tìm tòi,

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Pháp lệnh số UBTVQH11 ngày 20 tháng 4 năm 2007 Pháp lệnh đã khẳng định: "Khâuquan trọng và cấp bách trước mắt là phát huy quyền làm chủ của nhân dân

34/2007/PL-ở cơ s34/2007/PL-ở"[52,tr.11] Dân chủ 34/2007/PL-ở xã, phường là thực hiện những nội dung dânchủ một cách trực tiếp và rộng rãi, đến với từng người nhằm phát huy cao

độ quyền làm chủ của nhân dân trong đời sống chính trị, kinh tế, kinh tế, xãhội, an ninh, quốc phòng

Trong bốn cấp chính quyền của bộ máy nhà nước, chính quyềnphường, xã là cấp cơ sở; là nền tảng của xã hội, là nơi đông đảo nhân dânsinh sống; là nơi dân thực hiện dân chủ một cách trực tiếp và rộng rãi nhằmgiải quyết các công việc trong cộng đồng dân cư, bảo đảm đoàn kết, giữ gìntrật tự, an toàn xã hội và vệ sinh môi trường; là nơi dân sản xuất, kinhdoanh, lao động, học tập; xã, phường cũng là nơi nảy sinh nhiều yêu cầubức xúc hàng ngày của các lĩnh vực kinh tế, chính trị - xã hội; cũng là nơithực hiện trực tiếp mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Dovậy cũng là nơi đang có nhiều đòi hỏi về quyền làm chủ, nơi diễn ra sựtiếp xúc và thể hiện các mối liên hệ đan chéo nhau, như: Đảng với dân, dânvới dân, các tổ chức, các đơn vị kinh tế, xã hội với dân

Dân chủ ở làng xã diễn ra trên các lĩnh vực của đời sống xã hội mộtcách trực tiếp và sinh động, liên tục đối với mọi người, nó được thực hiệnthông qua các tổ chức trong hệ thống chính trị ở cơ sở và liên quan đếntrình độ nhận thức, khả năng của mỗi người Nhưng dù thế nào thì dân chủ

ở làng xã cũng phải dựa trên cơ sở của hiến pháp, pháp luật của nhà nước,

và theo đúng đường lối của Đảng

1.2.2 Một số nhân tố tác động đến nội dung thực hiện dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay

Tuỳ vào các nhân tố tác động này có thể làm cho nội dung dân chủlàng xã vận động theo hướng tích cực hoặc tiêu cực

1.2.2.1 Tác động của yếu tố thời đại, công cuộc đổi mới đang có tác động đến việc tạo ra các nội dung tích cực trong dân chủ làng xã

Thời đại ngày nay là thời đại kinh tế thị trường, kinh tế tri thức vớinhiều biến động và xu hướng hội nhập toàn cầu hóa đang có tác độngquan trọng tới mọi mặt đời sống kinh tế, chính trị trong nước, tác động tớimọi lĩnh vực của đời sống xã hội Trong đó đối với công cuộc xây dựng

và thực hiện dân chủ làng xã ở cơ sở, công cuộc đổi mới cũng đặt rakhông ít thách thức cũng như tạo ra các cơ chế thuận lợi, tích cực

Thứ nhất, sau 30 năm đổi mới, đất nước ta đã đạt được những thànhtựu quan trọng, đặc biệt là sự phát triển về kinh tế, làm cho đời sống của cáctầng lớp nhân dân được cải thiện, nâng cao Đó chính là điều kiện dân sinh, lànền tảng của quá trình dân chủ hóa.

Thứ hai, chúng ta trước sau như một kiên định với lý tưởng xã hội chủ

nghĩa và đang làm hết sức mình vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ,công bằng, văn minh Một mặt, Đảng và Nhà nước khuyến khích mọi người

phấn đấu làm giàu chính đáng; mặt khác lại tích cực thực hiện chương trình

xóa đói, giảm nghèo, thực hiện một hệ thống chính sách xã hội, hỗ trợ đắc lựccho các đối tượng có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn Các hoạt động nhân đạođược cổ vũ, khuyến khích Đó chính là bầu không khí chính trị - xã hội, làmôi trường xã hội thuận lợi để phát triển dân chủ xã hội chủ nghĩa

Thứ ba, trình độ dân trí nhìn chung đã được nâng lên đáng kể, điều đókhông chỉ thông qua hệ thống giáo dục, đào tạo mà còn thông qua hệ thốngtruyền thông đại chúng ngày càng được mở rộng và phát triển Sóng truyềnhình được phủ khắp các địa phương trong toàn quốc, phương tiện truyềnthanh và sách báo rất phong phú, đa dạng tạo điều kiện thuận lợi để người dântiếp cận với thông tin nhiều chiều Đây là một bước tiến lớn của tình hình hiệnnay so với những năm trước đây

Thứ tư, cùng với sự hội nhập, giao lưu quốc tế, với sự phát triển củađầu tư nước ngoài và của dịch vụ du lịch, các tầng lớp nhân dân ta được trựctiếp tiếp xúc với người nước ngoài, từ đó bớt đi những mặc cảm, tâm lý tự tydân tộc - yếu tố quan trọng để hình thành ý thức dân chủ

1.2.2.2 Tác động của hệ thống cơ chế chính sách từ trung ương đến địa phương cũng có thể ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực đến nội dung dân chủ làng xã ở nước ta hiện nay

Với hệ thống các văn bản pháp luật ngày càng hoàn thiện, sau gần 30năm thực hiện phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” và

hơn 15 năm thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, các cấp ủy đảng, chínhquyền, mặt trận, đoàn thể từ Trung ương tới cơ sở đã có nhiều biện pháp chỉđạo, triển khai sâu rộng, làm chuyển biến tích cực về nhận thức, quan điểm,chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đối với xây dựng

và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở của các tầng lớp nhân dân; góp phầnquan trọng phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, giữ vững quốc phòng, an ninh;góp phần xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh và không ngừng tăng cườngvai trò lãnh đạo của Đảng đối với toàn xã hội Những nội dung người dânbiết, dân bàn và biểu quyết đã từng bước được phát huy; nhân dân tích cựctham gia phong trào xóa đói giảm nghèo, các hoạt động an sinh xã hội, thi đualàm giàu Đặc biệt, các phong trào: “toàn dân xây dựng đời sống văn hóa”,xây dựng “Làng văn hóa”, “Gia đình văn hóa”; các hình thức hoạt động: câulạc bộ, tổ, đội văn hóa ngày càng nảy nở và phát triển do có sự đóng góp trítuệ, công sức của nhân dân; các quỹ khuyến học, khuyến tài đã phát huy hiệuquả, với mục tiêu giúp đỡ học sinh, sinh viên nghèo, vượt khó học giỏi, cáchọc sinh nghèo người dân tộc thiểu số, các con em gia đình chính sách.v.v

Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực đã đạt được, còn có những hạn chế ,mặt tiêu cực cần khắc phục Nhiều vấn đề có quan hệ đến lợi ích thiết thựccủa nhân dân chưa được công khai đầy đủ; nhiều công trình, dự án thuộc thẩmquyền quyết định của Chính phủ, của Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện,thực hiện trên địa bàn cấp xã không được công khai theo quy định hoặc chỉcông khai khi chuẩn bị triển khai thực hiện (như việc giải tỏa, bồi thường, hỗtrợ giải phóng mặt bằng) Đây là một trong nhiều nguyên nhân dẫn đến tìnhtrạng khiếu kiện ngày càng tăng; nhất là việc thu hồi đất, hỗ trợ giải phóngmặt bằng, tái định cư Đó cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng quan liêu,tham nhũng, lãng phí, vô trách nhiệm, lộng quyền, xâm phạm quyền và lợi íchhợp pháp của nhân dân của một số chính quyền cấp cơ sở Nội dung thựchiện dân chủ làng xã có liên quan mật thiết tới các cơ chế chính sách từ trungương cho tới cơ sở Nắm bắt được tâm tư, nguyện vọng của nhân dân sẽ có

tác động tích cực trong việc điều chỉnh sao cho các chủ trương, chính sáchphù hợp, tác động hiệu quả tới đời sống nhân dân.

1.2.2.3 Tác động của phong tục tập quán truyền thống, của thói quen và mong muốn chủ quan của người dân đang sinh sống tại các khu vực nông thôn cũng có thể tạo ra những tác động tích cực hoặc tiêu cực đến nội dung dân chủ làng xã

Vì mang tính chất tự chủ, độc lập cho nên các làng xã nông thônViệt Nam có các phong tục, tập quán không mang tính đồng nhất, điều đóthể hiện ở thói quen, mong muốn mang tính chất chủ quan của số đôngtrong một cộng đồng dân cư Xét về mặt này, có thể chia ra hai trườnghợp tác động của tâm lý, thói quen tới nội dung dân chủ làng xã được điềuchỉnh bởi các quy ước, hương ước:

Thứ nhất, mặt tích cực, các phong tục tập quán phù hợp, tiến bộ,nhận thức tích cực của người dân, trình độ dân trí cao sẽ là mặt thuận lợitrong xây dựng và thực hiện dân chủ làng xã, sẽ là tiền đề phát huy dânchủ trong cộng đồng dân cư ở cơ sở, sẽ tạo ra cơ chế “tự điều chỉnh” phùhợp với xu thế mới mang ý nghĩa tích cực;

Thứ hai, mặt tiêu cực, trong những trường hợp còn lại, thói quen,hành vi, mong muốn, phong tục truyền thống lạc hậu, khép kín, lợi íchnhóm, bè phái “đèn nhà ai, nhà nấy rạng”, bảo thủ không chịu thay đổi…

sẽ cản trở việc thực hiện các nội dung dân chủ tiến bộ ở làng xã

Do vậy, việc nắm bắt tâm lý, thói quen, phong tục tập quán sẽ tạođiều kiện cho việc điều chỉnh các nội dung phù hợp trong việc triển khaithực hiện dân chủ làng xã ở cơ sở

1.2.2.4 Tác động của các cơ chế và một số chính sách trực tiếp

có liên quan

- Tác động của mô hình hệ thống chính trị cấp cơ sở (cấp xã, thôn)tại địa phương: mô hình chính trị cấp xã, thôn có ảnh hưởng trực tiếp tớinội dung thực hiện dân chủ làng xã Một mặt, đây là các cơ quan bộ máy

nhà nước nhỏ nhất trong hệ thống hành chính của nhà nước, tuy nhiênviệc xây dựng, bố trí sao cho phù hợp sẽ có tác động tích cực hay tiêu cựctới đời sống nhân dân trên địa bàn nói chung, đối với việc thực hiện dânchủ làng xã nói riêng Mô hình thuận lợi, sát thực tiễn sẽ thức đẩy việcthực hiện dân chủ có hiệu quả cao và ngược lại Điều quan trọng nhấttrong các mô hình chính trị ở cơ sở này đó là phải luôn nâng cao vai tròlãnh đạo của Đảng tuyệt đối về mọi mặt.

- Tác động của các chính sách có liên quan như: chính sách xâydựng nông thôn mới, chính sách xây dựng đời sống mới ở nông thôn,pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã phường, thị trấn… Các cơ chế, chínhsách này đã và đang tạo ra những thay đổi lớn và có ảnh hưởng tích cựcđến nội dung dân chủ làng xã ở Việt Nam hiện nay Bên cạnh sự hoànthiện không ngừng của hệ thống pháp luật trong quản lý nhà nước và xãhội thì các công cụ, chính sách của nhà nước cũng góp phần không nhỏvào sự phát triển và ổn định chung của xã hội Đặc biệt, đối với khu vựcnông thôn, cơ sở thì các cơ chế chính sách liên quan tới xây dựng nôngthôn mới, pháp lệnh dân chủ ở xã phường, thị trấn… vừa là cơ sở để thựcthi và xây dựng dân chủ, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, vừa làtiêu chí kiểm tra giám sát việc thực hiện dân chủ làng xã ở cơ sở Vì vậy,một trong những nội dung quan trọng của dân chủ làng xã có liên quan vôcùng mật thiết và trực tiếp từ các cơ chế chính sách và pháp lệnh… đểphát triển đời sống kinh tế - xã hội ở địa phương

Tiểu kết chương 1

Những nét khái quát chung về dân chủ cũng như dân chủ làng xãthông qua một số khái niệm mang tính chất lý luận là cơ sở để tìm hiểu sâuhơn về thực trạng thực hiện dân chủ làng xã trên địa bàn huyện Ứng Hòa(Thành phố Hà Nội) nói riêng, mở rộng hơn là đối với các địa phương, cơ

sở, làng xã nông thôn trên lãnh thổ Việt Nam nói chung Qua tìm hiểu,nghiên cứu về dân chủ làng xã, một số nội dung cơ bản và các nhân tố tác

động đến các nhân tố đó sẽ là những nội dung cốt lõi, then chốt để đảm bảocho việc thực hiện dân chủ làng xã trở nên thiết thực và đạt hiệu quả cao hơntrong đời sống thực tiễn hiện nay của cộng đòng dân cư trên địa bàn huyệnỨng Hòa để từ đó thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương ngày càng tiến bộ,văn minh, là cơ sở để tìm ra hướng giải quyết nhằm nâng cao hơn nữa dânchủ làng xã ở cơ sở trong phạm vi đề tài nghiên cứu