Như vậy, mục tiêu giáo dục của nước ta trong giai đoạn trước mắt phải là hình thành và phát triển con người Việt Nam có những phẩm chất sau: Một là, có những hiểu biết cơ bản về tri thức
Trang 1BỘ NỘI VỤ HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
Tiểu luận
Yếu tố ảnh hưởng tới chất lượng giáo dục của Việt Nam
Môn: Quản lý nhà nước về giáo dục
Giảng viên: TS Thiều Huy Thuật
Họ và tên sinh viên: Lưu Viết Hồng
Lớp: KH17 Thanh tra
Hà Nội/ 2019
Trang 2ĐẶT VẤN ĐỀ
Nelson Mandenla đã từng khẳng định“ Để phá huỷ một quốc gia nào không cần phải sử dụng đến bom nguyên tử hoặc tên lửa tầm xa, chỉ cần hạ thấp chất lượng giáo dục và cho phép gian lận trong các kì thi của sinh viên” Thật vậy, ở một giai đoạn nào, một xã hội nào cũng vậy, nền giáo dục đóng một vai trò hết sức quan trọng, nó thúc đẩy mọi sự phát triển kinh tế và xã hội Để có một nền kinh tế phát triển thì cần có những công trình nghiên cứu khoa học Muốn có một xã hội văn minh trước hết phải có một nền giáo dục vững chắc Xã hội ngày càng đi lên thì giáo dục càng phải phát triển không ngừng Ngày nay, khi nền khoa học phát triển ngày càng cao thì càng đòi hỏi phải có những con người năng động, biết tự tìm tòi, nghiên cứu, học hỏi để tìm ra cho mình những kiến thức mới Đặc biệt, trong công cuộc đổi mới kinh tế, xã hội đang diễn ra từng ngày, từng giờ trên khắp đất nước, nó đòi hỏi phải có những con người lao động mới có bản lĩnh, có năng lực, chủ động, sáng tạo dám nghĩ, dám làm, thích ứng với thực tiễn đời sống xã hội luôn luôn phát triển Trong suốt quá trình đấu tranh giành độc lập dân tộc, công tác giáo dục luôn luôn được Đảng và Bác Hồ đặc biệt coi trọng Chủ Tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” Vì vậy, mặc dù trong hoàn cảnh chiến tranh diễn ra ác liệt thì công tác dạy
và học vẫn luôn được đảm bảo Sau hòa bình lập lại, việc đầu tư cho giáo dục càng được Đảng và Nhà nước ta quan tâm Đảng và Nhà nước ta luôn xác định:
“Giáo dục là quốc sách hàng đầu của quốc gia” Trước những yêu cầu của thời đại mới, giáo dục lại càng phải chuyển mình, phải tiên phong đi đầu dẫn kịp xu thế của thời đại và thế giới để tạo ra cho nhà nước những “chất liệu” có tri thức
để phát triển quốc gia Tuy nhiên trên thực tế, tình hình chất lượng giáo dục của chúng ta vẫn còn nhiều bất cập, chưa đáp ứng được những yêu cầu đặt ra Vậy đâu là nguyên nhân dẫn tới tình trạng này, yếu tố nào đã ảnh hưởng tới chất lượng giáo dục của nước ta? Bài viết dưới đây xin được làm rõ một khía cạnh trong vấn đề này !
Trang 3GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
GS.TS Hoàng Tuỵ đã từng nới “ Không phải giáo dục ta lạc hậu đâu, lạc hậu ráng đuổi theo may còn kịp, nó lạc hướng ! Lạc hướng chính là lạc hướng
về triết lý giáo dục” Hiểu nôm na, triết lý giáo dục chính là việc chúng ta xác định mục tiêu xây dựng và thực hiện nền giáo dục nước nhà Bằng nền giáo dục hiện nay, chúng ta muốn đào tạo nên những con người như thế nào ?
Theo Luật giáo dục năm 2019: “Mục tiêu của giáo dục nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hoá, sức khoẻ, thẩm mĩ
và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng và khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân, nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế
Từ năm 1996, Uỷ ban Văn hoá, Khoa học và Giáo dục của Liên Hiệp Quốc, UNESCO cũng đã công bố một báo cáo, trong đó xác định mục tiêu chung của giáo dục trong thế kỉ mới phải là: 1) Học để biết, 2) Học để làm, 3) Học để sống và 4) Học để cùng chung sống Để biết, tức là để có tri thức, và để làm, tức là có khả năng vận dụng tri thức học được vào lao động sản xuất, là những điều ta từng biết Điều được nhấn mạnh ở đây chính là mục tiêu 3) và 4)
Đó là để sống được trong thế kỉ mới nhiều biến động phức tạp, nhiều đổi thay bất định, con người phải tăng cường việc học nhằm nâng cao năng lực thích nghi và sáng tạo cần thiết để tồn tại và phát triển trong môi trường mới Như vậy, mục tiêu giáo dục của nước ta trong giai đoạn trước mắt phải là hình thành
và phát triển con người Việt Nam có những phẩm chất sau:
Một là, có những hiểu biết cơ bản về tri thức của thời đại và những cảm thụ
sâu sắc đối với tinh hoa của truyền thống văn hoá dân tộc, từ đó có một năng lực
tư duy độc lập, một khả năng thích nghi và sáng tạo trong môi trường mới của cuộc sống
Trang 4Hai là, có ý thức cùng chung sống, nói cụ thể hơn là có ý thức trách nhiệm
của một người và một công dân ( đối với gia đình, cộng đồng, đất nước và thế giới…)
Tuy nhiên, trên thực tế, nền giáo dục của chúng ta hiện nay lại chưa đáp ứng được những yêu cầu đặt ra Thay vì đào tạo ra những con người tự do, biết suy nghĩ và có suy nghĩ độc lập cho một xã hội sáng tạo thì chúng ta lại đang đào tạo ra những con người chỉ biết chấp hành, vâng lời, phục tùng, hết sức dễ bảo mà ở đó mọi việc đều được chỉ huy tập trung răm rắp, một xã hội mà mọi vấn đề đều đã được suy nghĩ sẵn và mọi người cứ thế học thuộc lòng và làm theo Đây chính là mấu chốt của vấn đề
Giáo sư Hoàng Tuỵ cũng đã nói: “Để khắc phục khó khăn hiện nay, chỉ có một lối thoát duy nhất là hiện đại hoá giáo dục” Nhưng để hiện đại hoá được giáo dục, trước hết cần hiện đại trong triết lý giáo dục mà nó theo đuổi Và triết
lý giáo dục hiện đại là xây dựng một nền giáo dục không phải để nhằm tạo nên những cái máy tính xảo được nạp một bộ nhớ kiến thức khổng lồ mà là tạo nên những con người biết và dám độc lập suy nghĩ, biết cách tự mình chiếm lĩnh lấy kiến thức, tự mình đi khám phá những chân lý, lẽ phải từ đó làm chủ cuộc sống của mình, của đất nước…
Triết lý giáo dục chi phối, chỉ đạo toàn bộ các khâu, các lĩnh vực cụ thể của giáo dục, từ nội dung đến phương châm, từ phương pháp cho đến tổ chức của giáo dục Triết lý giáo dục ảnh hưởng quyết định đến tất cả các cấp từ tiểu học, THCS, THPT cho đến đại học và trên đại học Kiểu triết lý giáo dục nào thì đưa đến kiểu nội dung, phương châm, phương pháp và tổ chức giáo dục đó
Chẳng hạn, hiện nay chúng ta có thể thấy rằng sách giáo khoa của chúng ta
là quá nặng nề, bỏ bớt cái gì đi cũng thấy thiếu, thêm vào đâu cũng chưa thấy
đủ Nhưng vì sao mãi vẫn không sửa được? Chỉ vì chương trình ấy được soạn theo triết lý cho rằng xã hội cần có những quy chuẩn cứng mà mọi thành viên phải thuộc nằm lòng và cứ suốt đời nhất nhất răm rắp tuân theo, thế giới gồm những chân lý bất biến đã được định sẵn mà mọi người chỉ có việc theo đấy mà sống và làm việc Vậy nên phải dạy cho kì hết những quy chuẩn, những chân lý
Trang 5muôn đời đó cho mọi người, có vậy thì xã hội mới ổn định, thế giới mới bình yên Với một triết lý giáo dục như vậy, số lượng kiến thức chúng ta đang nhét vào đầu cho dù có là bao nhiêu cũng không đủ, không bao giờ là đủ
Trong khi đó có một cách dạy và học khác hẳn, cơ sở trên một triết lý giáo dục ngược hẳn lại: trang bị cho con người không phải chủ yếu là kiến thức, mà
là trang bị cho họ phương pháp để họ tự biết và dám tự mình chiếm lĩnh kiến thức, tự mình đi tìm lấy những gì mình tin là chân lý và sống, làm việc theo những chân lý đó Những con người như vậy là những con người có năng lực tư duy độc lập, giàu khả năng và ý chí sáng tạo, nền tảng của một xã hội phát triển
Ở trên đây, xin nhấn mạnh tới từ “dám” bởi người dám tự mình đi chiếm lĩnh lấy kiến thức, chân lý là người không tin một cách tiên nghiệm, như một niềm tin tôn giáo, rằng có những chân lý tuyệt đối, bất biến được rao giảng như những tín điều đặc kín trong các sách giáo khoa dày cộp Con người đã dám tự mình đi khám phá thế giới, với những phương pháp mà nhà trường đã trang bị, gợi ý cho họ Đó là những con người sâu sắc từ bên trong Thiết nghĩ, đó chính
là điều chúng ta tha thiết mong ở lớp trẻ của chúng ta, có được một lớp trẻ như vậy, một lớp trẻ thật sự lành mạnh về tinh thần và trí tuệ, có bản lĩnh vững chắc, đầy tự tin, thật sự độc lập trong chính mình
Một triết lý giáo dục nhằm tạo ra con người sáng tạo, thì cũng là tất yếu đòi hỏi một phương pháp giáo dục khác hẳn phương pháp chúng ta đang thực hiện hiện nay ở các nhà trường Và có lẽ, chúng ta cũng đang nhầm lẫn giữa giáo dục
và tuyên truyền Giáo dục phải hoàn toàn khách quan và phải tôn trọng thói quen thảo luận, trao đổi, khuyến kích tinh thần tự nghiên cứu, khai phá của người học Phải dứt khoát đoạn tuyệt với lề lối giáo dục áp đặt và nhồi nhét hiện nay Cho nên cần cải tiến phương thức giảng dạy để làm sao có sự tham gia suy nghĩ, tự học của các đối tượng, tạo tinh thần dân chủ giữa thầy và trò để học sinh có thói quen bảo vệ ý kiến của mình trước đám đông Phương pháp giáo dục này đòi hỏi trước tiên một sự tôn trọng tối đa với người học, coi người học không phải là những cái bình vô cảm bị động để cứ thế rót kiến thức vào, mà là những chủ thể sáng tạo, từng chủ thể sáng tạo, có tiềm năng sáng tạo vô tận, cần được khơi gợi
Trang 6để cho tiềm năng ấy mở ra và hoạt động, thậm chí khi được khai mở ra rồi thì nó
có thể hoạt động rộng lớn, phong phú, sáng tạo hơn cả điều ta dự kiến, vượt cả thầy, vượt cả sách Chỉ có như vậy, tuổi trẻ mới có bản lĩnh, tự tin mới thành công trong hoà nhập và cạnh tranh trong xu thế toàn cầu Phải đào tạo cho được ngoài khả năng chuyên môn còn phải có khả năng sáng tạo, khả năng phản biện, khả năng giao tiếp, khả năng sinh hoạt nhóm… Ngoài ra phương thức giảng dạy phải sinh đông cho chân thực, không tuyên truyền một chiều mà phải khách quan vô tư Ngay cả bức tranh hiện thực cũng cần phải có cả bóng tối Nhưng với tuổi trẻ cũng cần phải có những bức tranh khác nhau, những bức tranh lãng mạn, những bức tranh ấn tượng và siêu thực, những giấc mơ, những hoài bão Giáo dục chân chính tạo điều kiện để tuổi trẻ có kiến thức chân thực, có tự do chọn lựa, có thông tin đa chiều…
Một cách dạy và học như vậy nhẹ nhàng và còn quan trọng hơn là rất hay, học như vậy là một hạnh phúc lớn Đối với người giáo viên, rất vui vì trước mặt thầy cô mỗi học sinh là một thế giới đầy tiềm năng phải tìm cho được cách dò tìm, khám phá, khai mở, không người nào giống người nào, không thế giới nào giống thế giới nào, cuộc khai mở cũng đầy mạo hiểm, phậm phồng của sáng tạo Đối với người học, rất vui vì suốt quá trình học là cả một cuộc đi tìm, một cuộc khám phá bất tận, một cuộc phiêu lưu đầy bất ngờ thú vị với những chân lý do chính tự mình khám phá ra - cùng với và được sự hỗ trợ của người bạn lớn là người thầy
Chúng ta đều biết trong thế giới ngày nay, sống cũng có nghĩa là học thường xuyên, học suốt dời, không còn học nữa thì theo một ý nghĩa nào đó cũng là đã chết, về mặt trí tuệ, tinh thần Không thể đến trường suốt đời nhưng nhà trường cho ta cái quý nhất để ta có thể học suốt đời, đó là ý chí và khả năng
tự học, niềm say mê, và khả năng tự khám phá thế giới GS Hoàng Ngọc Hiến cũng đã từng định nghĩa trình độ đại học là khả năng tự học Người viết cho nói như thế là rất đúng, thậm chí có thể nói hơn nữa: Không chỉ ở đại học, ngay cả ở các cấp phổ thông cơ bản cũng vậy Người có học là người biết tự học Ở rất nhiều nước hiện nay người ta đã thực hiện một cách phổ biến điều này, coi đó là
Trang 7nguyên lý cơ bản nhất của giáo dục, của việc xây dựng con người nói chung ở tất cả các cấp học, từ thấp tới cao Người ta coi làm trái, làm ngược lại thực chất chính là đang kìm hãm sự phát triển của một quốc gia Đáng tiếc, có lẽ chúng ta hiện nay lại đang đi chệch theo con đường nguy hiểm này
Nền giáo dục của chúng ta hiện nay như một cơn bệnh nặng và trầm kha, chạy chữa như thế nào khi đã có rất nhiều đơn thuốc khác nhau đưa ra nhưng vẫn không chữa khỏi Giáo sư Hoàng Tuỵ cũng có nhắc đến khối u dị dạng của giáo dục cần phải cắt bỏ Và trong các khối U của giáo dục đó, khối u biểu hiện tập trung nhất, rõ nhất, mưng mủ nhất, hàng năm lại làm nhức nhối cả toàn xã hội chính là khối U thi cử, đặc biệt là thi đại học Khối U này chi phối tất cả các khối U khác (Năm 2018, sinh viên đỗ đại học sư phạm chỉ với 9 điểm 3 môn; năm 2019, xảy ra tình trạng gian lận trong chấm bài thi ở các tỉnh Hà Giang, Hoà Bình, Sơn La…)
Thi là để đánh giá, nhưng không không nhất thiết chỉ có một cách đánh giá
là thi Thật ra đánh giá bằng thi cử là một cách đánh giá kém hiệu quả, nhiều may rủi, tốn kém và dễ sinh nhiều tiêu cực Ở hầu hết các nước, người ta đã bỏ thi cử
Không có thi người ta thay thế bằng một hệ thống đánh giá trong suốt quá trình học Ở Mỹ, hệ thống đánh giá quá trình học ở cấp 3, gồm 4 năm, từ lớp chín tới lớp mười hai để công nhận tốt nghiệp phổ thông dựa theo các tiêu chí sau đây:
Thứ nhất, điểm trung bình trong bốn năm học phổ thông
Thứ hai, các hoạt động ngoại khoá, ý thức được biểu hiện qua các hoạt
động này vì người ta quan niệm những người tỏ ra có khả năng trong các lĩnh vực này tất phải trả qua khổ luyện, từ đó mà có thể đánh giá được anh ta, đặc biệt về ý thức tập thể, ý thức đồng đội
Thứ ba, các hoạt động xã hội, ý thức cộng đồng Ví dụ: học sinh trung học
đi dạy các lớp nhỏ hơn, đi bán hàng, đi làm việc trong các thư viện, đi làm tình nguyện công tác xã hội
Trang 8Thứ tư, những học bổng mà người học sinh nhận được trong quá trình học
phổ thông (do các tổ chức khác nhau trao) chứng tỏ quá trình phấn đấu của người học sinh đó
Thứ năm, việc tham gia các hội nghị, hội thảo chứng tỏ khả năng lãnh đạo
của mình
Ngoài ra có một kì thi rất nhẹ nhàng, chỉ kiểm tra hai môn chính, gọi là SAT, thường là thi trắc nghiệm
Qua chủ trương đánh giá theo tiêu chí thay cho việc thi cử nặng nề, bộc lộ những ưu điểm sau đây:
Một, cách đánh giá kiểu này thực chất, chính xác, dân chủ, nhẹ nhàng và
hiệu quả toàn diện hơn nhiều, loại bỏ được những may rủi và tiêu cực mà một kì thi căng thẳng như đang thực hiện ở nước ta có thể tạo ra
Hai, cách đánh giá này, quan trọng hơn nữa, biểu hiện sâu sắc một triết lý
giáo dục thật sự tân tiến: Triết lý giáo dục rõ ràng nhằm đào tạo cho xã hội người thành viên trưởng thành toàn diện, có năng lực toàn diện, có đạo đức xã hội rất toàn diện, rất tự do đồng thời cũng đầy trách nhiệm xã hội
Ba, cách đánh giá này đòi hỏi một quan niệm dạy học hoàn toàn mới mẻ.
Nó đòi hỏi một quan niệm khác hẳn về người thầy giáo Đấy phải là một người thầy giáo có năng lực toàn diện, có lương tâm nghệ nghiệp, có tinh thần trách nhiệm rất cao trước học sinh là những chủ nhân tương lại của xã hội mà xã hội giao cho mình nhiệm vụ đào tạo những thành viên xứng đáng Khi đó, nghề giáo thực sự trở thành một nghề hết sức khó khăn và nặng nhọc Khó khăn, nặng nhọc và thật là vinh quang
Do quan niệm và cách làm đó, đi đôi với hệ thống đánh giá học sinh như vừa trình bày vắn tắt, cần một hệ thống đánh giá giáo viên mà quan trọng nhất là đánh giá của học sinh, theo một mẫu đánh giá đại thể gồm những điểm chính sau đây:
Thứ nhất, đánh giá chung: Khoá học có đáp ứng được yêu cầu người học
hay không ?
Trang 9Thứ hai, giáo viên giảng có rõ ràng, tài liệu có vừa sức, ít hay nhiều ? Giáo
viên hướng dẫn có cố vấn tốt cho học ính trong lĩnh vực mình trình bày không ? phương pháp trình bày, sử dụng trang thiết bị như nào ?
Thứ ba, chương trình, giáo trình, sách giáo khoa có thích hợp không ? Thứ tư, theo anh/chị khoá học này có đáng để học không ? Vì sao ? Nếu
đáng để học thì người định học cần chuẩn bị những gì ?
Nếu ta thay đổi hình thức thi cử bằng hình thức đánh giá như trên, thì tất yếu sẽ dẫn đến một chuyển động lớn của một khâu khác cực kì quan trọng của giáo dục: Khâu người thầy Và người viết cũng rất tin tưởng là sẽ có nhiều giáo viên dạy được theo cách này Sở dĩ lâu nay họ không làm như vậy vì họ ở trong một hệ thống giáo dục được chỉ đạo bằng một triết lý giáo dục hoàn toàn ngược lại, bị chi phối sâu sắc bởi triết lý giáo dục đó Tức là vấn đề là ở trong cái đầu, trong cách nghĩ, cách quan niệm, chứ không phải ở tài năng, khả năng Ở các nước phát triển, họ khác ta về quan niệm giáo dục Triết lý giáo dục của chúng
ta vô tình đã làm hao mòn đi tài năng, trí tuệ và cả tinh thần trách nhiệm của người giáo viên Triết lý giáo dục cũ đã khiến cho một bộ phận không nhỏ giáo viên quen với lối dạy cũ mà có thể chính họ cũng không phải không hoàn toàn nhận ra nhưng phải theo vì đó là “đường lối giáo dục chính thống”
KẾT LUẬN
Giáo dục là một vấn đề luôn được xã hội quan tâm Giáo dục luôn gắn liền với sự phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia Chính vì điều đó, giáo dục phải luôn được quan tâm đầu tư đúng mức Chất lượng giáo dục có sự tác động của nhiều yếu tố khách quan lẫn chủ quan, nhưng theo em, vấn đề cốt lõi vẫn chính là nằm ở triết lý giáo dục của chúng ta Thay đổi được triết lý giáo dục, chúng ta sẽ thay đổi được nhiều vấn đề khác Thay đổi được triết lý, giáo dục mới thực sự đi lên Vẫn biết rằng, đây là một vấn đề khó, không phải dễ chơi, dễ bàn, lại mang tính chất chủ quan giới hạn ngoài khả năng thực tiễn chuyên ngành của người viết nên không tránh khỏi những sai sót, em rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ Thầy Em xin chân thành cảm ơn !