Folklore và mô hình dung thông trong thi pháp tiểu thuyết của Chinghiz Aitmatov

Folklore là nét đặc trưng trong tư duy và kết cấu của hầu hết tác phẩm Aitmatov. Folklore tham gia vào toàn bộ cấu trúc tác phẩm tạo thành dạng cốt truyện đồng tâm, không gian - thời gian tái sinh vô tận, nhân vật song trùng và tạo ra nhiều khả năng chủ đề, mô hình dung thông trong thi pháp.

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN Số 2 (27) - Tháng 3/2015

FOLKLORE VÀ MƠ HÌNH DUNG THƠNG TRONG THI PHÁP TIỂU THUYẾT CỦA CHINGHIZ AITMATOV

NGUYỄN THỊ TUYẾT (*)

TĨM TẮT

Folklore là nét đặc trưng trong tư duy và kết cấu của hầu hết tác phẩm Aitmatov Folklore tham gia vào tồn bộ cấu trúc tác phẩm tạo thành dạng cốt truyện đồng tâm, khơng gian - thời gian tái sinh vơ tận, nhân vật song trùng và tạo ra nhiều khả năng chủ

đề, mơ hình dung thơng trong thi pháp Folklore trở thành bức bình phong để nhà văn thể hiện thái độ tư tưởng chính trị một cách khơn ngoan, là một loại chất liệu đặc biệt để phản ánh những vấn đề cấp bách trong đời sống xã hội Xơ viết nửa sau thế kỷ XX, và những vấn

đề nhân sinh muơn thuở, tạo nên nội dung triết học đạo đức sâu sắc cho tác phẩm

Từ khĩa: Folklore, Chinghiz Aitmatov, cốt truyện đồng tâm, nhân vật song trùng,

thi pháp dung thơng

ABSTRACT

Folklore is the characteristic feature of Aitmatov’s thinking mode and almost of his novel structure Folklore participates in the whole works structure to form concentric plot, infinitely regenerative space-time, parallel characters, creating many possibilites for themes, and many models in communication poetics Folklore is a screen for Aitmatov to show wisely his political ideology attitude, and is special material for him to reflect urgent problems of Soviet society in the second half of the twentieth century, and also the human’s age-old problems, creating profound moral philosophical content for literary works

Key words: Folklore, Chinghiz Aitmatov, concentric plot, parallel characters, communication

poetics

1 MỞ ĐẦU*

Khi những vấn đề cấp thiết của hiện

sinh đi tìm khuơn đúc trong những mẫu

hình muơn thuở là khi con người trở về với

nguồn cội bản thể trong một niềm cảm ứng

đặc biệt Theo Đặng Anh Đào thì “ở mức

độ phổ quát nhất, sự trở về với huyền thoại

thường bộc phát khi cĩ hiện tượng tỉnh

thức trước một số vấn đề mới của hiện

sinh” Văn chương của Aitmatov là một

hiện tượng như thế, từ những bức bách

(*) ThS, Trường Đại học An Giang

trong đời sống chính trị xã hội Xơ viết nửa sau thế kỷ XX, nhà văn đã tìm thấy “bảo bối” trong quá khứ, trong chiều sâu văn hĩa dân tộc - nguồn lực folklore

Chinghiz Aitmatov (1928-2008) là nhà văn người Kirghizia, sống dưới thời Xơ viết, viết văn bằng hai ngơn ngữ: tiếng mẹ

đẻ và tiếng Nga Ngay từ những truyện ngắn đầu tiên, Aitmatov đã miêu tả được một phần hiện thực bộn bề của cuộc sống

Xơ viết, đến Jamilya (1958), Người thầy

đầu tiên (1962),… đã tạo nên tiếng vang

mạnh mẽ và xác lập vị trí vững vàng của

Aitmatov trên văn đàn, và vị trí danh dự ấy

không thể thay thế khi những tác phẩm nổi

tiếng khác của ông lần lượt xuất hiện: Vĩnh

biệt Gunxarư! (1966), Con tàu trắng

(1970), Sếu đầu mùa (1975), Con chó

khoang chạy ven bờ biển (1977), Và một

ngày dài hơn thế kỷ (1980), Đoạn đầu đài

(1986), Khi những ngọn núi sụp đổ

(2006) Những thay đổi trong đời sống

chính trị xã hội Xô viết (đặc biệt là từ sau

1965) dần lộ rõ những hạn chế, sai lầm và

bản thân những đổi mới trong quan điểm tư

tưởng và nghệ thuật của Aitmatov, tác

phẩm xuất sắc của ông báo trước một xu

thế biến chuyển của lịch sử, và từ núi đồi

quê hương, từ folklore của dân tộc mình đã

nói lên những vấn đề chung của con người,

của nhân loại

Văn chương Aitmatov thấm nhuần văn

hóa dân gian Kirghizia giàu đẹp, tự bản

nguyên cội nguồn gặp gỡ một cách kỳ lạ

với folklore thế giới, với vô thức nhân loại,

Aitmatov góp mặt vào dòng văn học thế

giới một cách đầy ấn tượng: cùng lúc, bằng

yếu tố folklore (những huyền thoại, truyền

thuyết, câu chuyện cổ, motif Kinh

thánh,…), ông chỉ ra những điểm nhức

nhối trong đời sống đạo đức, kinh tế, xã

hội Xô viết nửa sau thế kỷ XX, và đưa ra

những chỉ dẫn cho thời đại bằng cách nhìn

sâu vào quá khứ văn hóa dân tộc Folklore

trong tác phẩm của Aitmatov vô cùng đa

dạng và phong phú về số lượng cũng như

thể loại, trong đó truyền thuyết và huyền

thoại đóng vai trò “mũi nhọn” trong việc

truy tìm cội nguồn văn hóa, ký ức dân tộc;

và như toan tính của nhà văn, folklore đóng

vai trò chủ đạo trong toàn bộ kết cấu tác

phẩm, từ nội dung tư tưởng đến hình thức

nghệ thuật; hơn nữa, đối với độc giả, nó

như là một hệ thống mở, luôn mời gọi bạn

đọc giải mã và kiến tạo trong suốt quá trình tiếp nhận

Rõ nét nhất là từ Vĩnh biệt Gunxarư! đến Đoạn đầu đài, sự tham gia của yếu tố

folklore không chỉ tạo ra nhiều khả năng chủ đề và cốt truyện mà nó còn chi phối cách tổ chức không gian, thời gian, hệ thống nhân vật, tất cả tạo thành mô hình dung thông trong thi pháp

2 NỘI DUNG

2.1 Dung thông

Dung thông (Communication) là thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong Phật giáo

Trong Viên dung vô ngại của Kinh Hoa

Nghiêm xem đó là sự dung thông Tam thế:

“Tất cả pháp trong vũ trụ đều đồng một thể tánh”(1), “Không chỉ có sự dung hợp riêng

lẻ của không gian và thời gian mà còn có

cả sự dung hợp giữa nhiều không gian và nhiều thời gian, trong không gian có thời gian, trong thời gian có không gian, dung dung nhiếp nhiếp vô cùng vô tận”(2), “vũ trụ là một cảnh ứng tiếp về tinh thần”(3); Thiền Sư Hương Hải (1628-1715) trong

bài thơ Sự lý dung thông, lại xem như một

sự thông suốt về đạo và đời

Tư tưởng về sự tương thông này cũng thật trùng khít với những nghiên cứu mới nhất của vật lý lượng tử mà A Einstein đã khẳng định: continue-không thời gian, và chúng cũng vận hành theo triết lý Dung thông (thuyết Bootstrap) của G Chew Triết lý ấy từ bỏ hoàn toàn thế giới quan cơ học trong vật lý Newton, ở đó, vũ trụ được hiểu như là một mạng lưới động chứa toàn những biến cố liên hệ với nhau; không một tính chất nào của bất kỳ thành phần nào trong mạng lưới này là cơ bản; tất cả chúng đều sinh ra từ tính chất của những thành phần khác, và chúng tương thích toàn diện trong quá trình tương tác của những cấu trúc xác định trong toàn mạng lưới

Nếu ta xem tác phẩm văn học là một

cơ thể, một cấu trúc hoàn chỉnh thì các bộ

phận, các phương diện của cấu trúc ấy có

mối quan hệ mật thiết, thống nhất chặt chẽ

với nhau Song, đâu là hạt quark(4) tạo ra

trường lực tương tác ấy trong mỗi thế giới

nghệ thuật luôn là một bí mật và luôn khác

nhau; với tác phẩm của Aitmatov, có thể

nói, yếu tố folklore là “hạt cơ bản” tạo nên

sự dung thông độc đáo trong thi pháp Ở

đây chúng tôi hiểu dung thông là sự tương

ứng, tương đồng, (nhiều khi là đồng nhất)

Thi pháp dung thông trong tiểu thuyết

Aitmatov được thể hiện rõ trong hệ thống

chủ đề, trong cấu trúc cốt truyện đồng tâm,

trong không - thời gian tái sinh vô tận và

hệ thống nhân vật song trùng độc đáo

2.1 Mô hình dung thông trong

thi pháp tiểu thuyết Aitmatov

2.2.1 Cốt truyện đồng tâm

Nếu quan niệm cốt truyện là “hệ thống

sự kiện làm nòng cốt” thì những câu chuyện folklore nằm ngoài các cốt truyện của Aitmatov, nhưng hiểu theo một cách khái quát hơn, “cốt truyện là hệ thống các quan hệ qua lại của các nhân vật, là lịch sử phát triển và tổ chức một tính cách nào đó”(5) và cốt truyện liên quan mật thiết tới hành động (cảm xúc, ý định trong hành vi,

cử chỉ, nét mặt,…) của nhân vật, thì các folklore ấy lại nằm trong chỉnh thể cốt truyện của ông

Trong mô hình tác phẩm Aitmatov thường có nhiều câu chuyện, nhiều thời đại cùng tồn tại: folklore - câu chuyện quá khứ

và câu chuyện hiện tại thời Xô viết Chúng tôi đã thống kê những cốt truyện cơ bản trong một số tiểu thuyết tiêu biểu của Aitmatov như sau:

folklore

Vĩnh biệt

Gunxarư!

(25 phần)

Cuộc đời Tanabai và con ngựa Gunxarư trong thời kỳ tập thể hóa nông nghiệp

Câu chuyện về người thợ săn già

Thuộc phần 22

Con tàu trắng

(7 phần)

Cuộc sống nghèo khó và bị

áp bức của Momun và thằng

bé ở chân núi hoang vu bên

hồ Isuckul

Huyền thoại

Mẹ Hươu Sừng

phần 4 (chính giữa tác phẩm)

Con chó

khoang chạy

ven bờ biển

(12 phần)

Hành trình ra khơi lần đầu tiên của Kirixk gặp tai nạn và

sự hy sinh của những người lớn

Huyền thoại về vịt Luvrơ Cả hai truyện

được kể lần đầu đều ở phần 2 Huyền thoại về

Người Đàn bà Cá

Và một ngày

Hành trình của Edigej đi qua

30 vexta trên thảo nguyên đến nghĩa trang Mẹ để chôn

Câu chuyện tình yêu của chàng danh ca già

dài hơn thế kỷ

(12 phần)

cất Kazangap

Câu chuyện viễn tưởng về tàu vũ trụ và hành tinh Ngực rừng

Truyền thuyết về nghĩa trang Mẹ

Phần 6 (chính giữa tác phẩm)

Đoạn đầu đài

(3 phần)

Hành trình cứu vớt điều thiện của Apdi

Cuộc sống hợp tác hóa đầy bức xúc (của Boston)

Câu chuyện Sáu người và người thứ bảy

Thuộc phần 1

Cuộc đối thoại

giữa Jesu và Pilat

Thuộc phần 2 (chính giữa tác phẩm)

Gia đình sói Acbara và Tastrainar

Xuyên suốt cả tác phẩm

Kết cấu cốt truyện của tiểu thuyết

Aitmatov được tổ chức rất hấp dẫn, hoạt

lực ấy còn được nhân lên nhờ thành phần

tạo nghĩa của các yếu tố folklore: folklore

làm hệ quy chiếu cho những sự kiện được

miêu tả trong đường dây cốt truyện chính

(câu chuyện hiện tại), trở thành những câu

chuyện ngụ ngôn, đồng thời, nó có vai trò

mở rộng hệ chủ đề, cốt truyện và dung

lượng tác phẩm

Tâm trong cốt truyện đồng tâm chính

là ý nghĩa sâu xa trong các câu chuyện

folklore giao thoa với những vấn đề trong

cuộc sống Xô viết đương thời, đó chính là

điểm gặp gỡ của nhiều tuyến cốt truyện:

vùng giao thoa hoặc nhiều khi trùng khít về

nội dung tư tưởng, triết lý nhân sinh ẩn

đằng sau những câu chuyện folklore

Folklore là hồng tâm phát sáng những triết

lý ấy Điều này cũng được thể hiện rất rõ

trong nỗ lực tổ chức tác phẩm của

Aitmatov: phần lớn, những câu chuyện

folklore trung tâm nằm chính giữa tác

phẩm, như bảng trên đã thống kê ở trên

(Huyền thoại Hươu Mẹ nằm chính giữa tác

phẩm Con tàu trắng, truyền thuyết về

nghĩa trang Mẹ nằm chính giữa tác phẩm

Và một ngày dài hơn thế kỷ, cuộc đối thoại

giữa Pilat và Jesu nằm chính giữa tác phẩm

Đoạn đầu đài)

Ở Vĩnh biệt Gunxarư! cuộc đời

Tanabai không chỉ được bổ sung và thống nhất với cuộc đời con ngựa của ông, Gunxarư, mà còn thống nhất với bài hát cổ, trong việc thể hiện những vấn đề cuộc sống

Xô viết hiện đại Trong bài hát của người thợ săn già, Karagul như một mẫu hình về

người anh hùng trong cuộc sống (một thợ

săn rất giỏi), song lại là con người bi kịch

và cuối cùng bị trừng phạt theo lời nguyền của con dê cái xám Hình mẫu anh hùng của Karagul như một đường dẫn, một sự kết nối với sự điên rồ thời trẻ của Tanabai, trong quá trình tập thể hóa nông nghiệp Trước đây chính ông là người cầm đầu những kẻ vô thần trong bản, chính ông đã chủ trương xóa bỏ lều du mục, xóa bỏ lối sống hàng nghìn năm văn hóa mà cha ông

để lại, và xưa kia, chính Tanabai Bakaxov đấu tố cả anh trai mình, không kể gì đến tình thâm ruột Tanabai ngạo mạn tin chắc vào sự ngay thẳng của bản thân đến mức

gần như mất cả tính người cũng giống như

trái tim sắt đá của Karagul nhẫn tâm giết

hết loài dê xám, để ngoài tai mọi lời cầu

xin và nguyền rủa của con dê cái già tội

nghiệp Đến cuối tác phẩm Tanabai nhận ra

những sai lầm của mình thì đã quá muộn,

ông cảm thấy cô đơn như chính tâm trạng

của Karagul một mình trên mỏm đá suốt

mấy ngày đêm, nhưng không có cách nào

khác để thay đổi quá khứ… Bằng việc kết

hợp nhân vật chính trong tác phẩm với

người thợ săn Karagul trong câu chuyện

folklore, Aitmatov cho thấy tính chất bi

kịch của cuộc đời Tanabai và cuộc đấu

tranh giai cấp đẫm máu, khốc liệt như

chính sự tuyệt diệt của loài dê núi

Con tàu trắng có rất nhiều câu chuyện

dân gian, song câu chuyện trung tâm là

huyền thoại về Mẹ Hươu Sừng Câu

chuyện không chỉ nằm chính giữa tác phẩm

mà nó còn được tái lặp, các nhân vật đều

biết và nhắc đến nhiều lần Tác phẩm nêu

lên vấn đề nhức nhối của xã hội đương thời

là sự suy thoái của niềm tin, sự xuống dốc

của đạo đức, và bằng những câu chuyện

dân gian như một ẩn dụ để báo trước tương

lai của xã hội đó Nếu những kẻ độc ác, bội

bạc trong những câu chuyện cổ đều bị

trừng phạt đích đáng thì chính kẻ bội tín

Orozkul cũng đang bị trừng phạt một cách

đau đớn nhất; và như người tù binh bị tước

đoạt sự sống, nhưng trong trái tim anh vẫn

lưu giữ hồn dân tộc trong những bài ca, thì

cậu bé ra đi mang theo niềm tin bất biệt

trong trái tim non nớt

Ở Con chó khoang chạy ven bờ biển

hành động huyền thoại liên tục tái diễn

trong đời sống tinh thần của con người Sự

tái diễn này là trung tâm tư tưởng của câu

chuyện Aitmatov, nơi các sự kiện đều

không có ranh giới rạch ròi, không phải

xuất hiện duy nhất mà là sự tái lặp của hai

huyền thoại: việc sáng thế của vịt Luvrơ và nguồn gốc của người Nivkh, từ sự kết hợp của một ngư dân què và Người Đàn bà Cá Như vịt Luvrơ một mình giữa biển khơi vô tận, công việc của những ngư dân đi biển cũng lênh đênh trên sóng nước và khát vọng tìm thấy một hoang đảo có khác nào với tiếng kêu quàng quạc vô vọng muôn thuở trước Họ luôn gặp nhau và đồng nhất: luôn luôn thấy mình ở giữa biển vô biên, luôn nhỏ bé vô cùng và yếu đuối vô cùng trước thiên nhiên vĩ đại, bí hiểm Biển

cả thuở hồng hoang ngút ngàn tầm mắt đến bây giờ vẫn luôn vĩ đại, rộng lớn, tinh khiết, bí ẩn, nguyên sơ, nên nỗi tuyệt vọng trong tiếng kêu thảng thốt của vịt Luvrơ cũng là niềm kinh hoàng của Kirixk, của những người đi biển luôn phải đối mặt, và lớn lao hơn, tác phẩm của Aitmatov như một ẩn dụ về niềm tuyệt vọng của con người hậu bán thế kỷ XX

Hầu hết tác phẩm của Aitmatov có cấu trúc tương ứng nhau: nhiều dòng thời gian gắn với nhiều tuyến cốt truyện, nhà văn thường tích hợp yếu tố folklore vào việc miêu tả bức tranh hiện thực - cốt truyện trung tâm, phơi lộ những bệ rạc, khủng

hoảng của xã hội đương thời Song Và một

ngày dài hơn thế kỷ có cấu trúc phức tạp

hơn: kết hợp chặt chẽ huyền thoại, truyền thuyết từ trong quá khứ và yếu tố khoa học viễn tưởng (một nỗ lực đổi mới tiểu thuyết)

là giả thuyết tương lai, quá khứ và tương lai được miêu tả ngay trong hiện thực xã hội Xô viết đương thời Ba dòng thời gian

ấy khá rõ ràng trong đường dây sự kiện:

hiện tại (cái chết của Kazangap và công việc chôn cất) - quá khứ (truyền thuyết về nghĩa trang Mẹ) - tương lai (tuyến truyện viễn tưởng về cuộc sống ngoài hành tinh), song nó thống nhất chặt chẽ trong tư tưởng

tác phẩm Trong Và một ngày dài hơn thế

kỷ cốt truyện viễn tưởng cũng có chức

năng như những câu chuyện folklore, song

nếu câu chuyện dân gian cho thấy quá khứ

của dân tộc thì yếu tố viễn tưởng mở ra

tương lai nhân loại, như chỉ ra trách nhiệm

của Xô viết về việc cô lập trái đất Cốt

truyện viễn tưởng cũng được hỗ trợ bởi hai

câu chuyện folklore: câu chuyện về tên nô

lệ mankurt và câu chuyện của Rajmaly,

những câu chuyện được Elizarov, Edigej

kể, và Abutalip miệt mài chép lại, xem đó

như di sản của ông cha, và chính nó trở

thành bằng chứng chống lại anh khi anh

bị bắt

Huyền thoại về tên nô lệ mankurt tạo

thành một hệ thống liên kết chặt chẽ đến

từng chi tiết trong cả ba tuyến cốt truyện,

nó như “động mạch chủ” của cơ thể sống,

tác phẩm Và một ngày dài hơn thế kỷ

Trước nhất là ở cái tên nghĩa trang Ana

Bejit, trong huyền thoại, đó là nơi bà Ana

bị đứa con mất ký ức bắn chết; trong tuyến

truyện hiện tại là nghĩa trang Mẹ, nơi mà

Edigej đang muốn chôn cất người bạn

Kazangap thân thiết; và trong cốt truyện

viễn tưởng nó là một phần của sân bay vũ

trụ Nếu tình yêu thương bao la của người

Mẹ vĩ đại trong câu chuyện huyền thoại

hóa thân thành biểu tượng Lòng Mẹ, nghĩa

trang vùng Sarozek trở thành di sản văn

hóa ngàn năm thì trong tương lai viễn

tưởng, tín ngưỡng ấy chẳng có ý nghĩa gì

cả Aitmatov đang đặt ra những vấn đề,

những câu hỏi lớn lao của thời đại, mà

điểm nhìn được kết nối từ quá khứ đến

tương lai

Nếu trong huyền thoại, tên nô lệ mất trí

là bởi hình phạt nhục hình dã man bằng

khoanh da lạc đà nóng thít chặt vào da đầu

cạo nhẵn, nó ăn sâu vào da thịt như một

vành đai ép chặt não con người, thì trong

tuyến truyện viễn tưởng vành đai sắt mà

con người tạo nên là biểu tượng cho sự cô lập trái đất Cắt đứt với quá khứ và tương lai là những hành động tuy khác hướng nhưng hậu quả là như nhau: sự mất gốc và hủy diệt Và trong cốt truyện hiện tại, Shabitzhan một cán bộ công chức cấp tỉnh sẵn sàng chấp nhận sự phá hủy nghĩa trang Ana Bejit, cũng là một tên mankurt chính cống Di sản của dân tộc chẳng có ý nghĩa

gì đối với anh ta, mọi thứ chẳng có ý nghĩa

gì cả, từ cái chết của người bố đến truyền thống văn hóa… Một cách thâm thúy và độc đáo, Aitmatov đã phóng chiếu bài học đạo đức và những giá trị từ huyền thoại mankurt vào các truyện kể có vẻ ít điểm chung với nó, và chỉ thông qua lăng kính của huyền thoại mới có thể hiểu đầy đủ và đánh giá đúng đắn các vấn đề mà nhà văn đang đặt ra

Bên cạnh huyền thoại về tên nô lệ, câu chuyện tình bất hạnh của nghệ nhân già, Rajmaly, và cô gái trẻ đẹp Begimaj cũng

“giao điểm” trong các đường dây cốt truyện và chủ đề tác phẩm Câu chuyện, nằm ở phần 10 của tác phẩm, về mặt cốt truyện, như là một cách giải quyết hợp tình cho mối tình khó xử giữa Edigej và quả phụ trẻ tuổi Zaripa Nếu mối tình của Rajmaly với Begimaj là không thể chấp nhận, thì tình thương mến trong sáng của Edigej dành cho Zaripa cũng không có lối thoát Tình cảm đó làm cả ba người thật khó xử: Edigej, Ukubala - vợ Edigej, và cả Zaripa nữa Kazangap đã nhắc lại câu chuyện cũ của ông cha, và như một bài học

từ quá khứ, và Edigej đã tìm thấy cách giải quyết vấn đề của mình, song không tránh khỏi những bâng khuâng, đau khổ,… Tác

phẩm Và một ngày dài hơn thế kỷ không

chỉ là câu chuyện của một cuộc đời, một con người, mà là câu chuyện lịch sử của cả dân tộc, trong đó, những câu chuyện

folklore như là những chỉ dẫn quan trọng

để định hướng tương lai, đó là dụ ngôn, là

bài học từ quá khứ

Đoạn đầu đài là một nỗ lực cách tân

mạnh mẽ của Aitmatov trong cấu trúc cốt

truyện, các chủ đề và sự kết hợp văn phong

táo bạo trong những vấn đề thời sự có tính

chất báo chí và những vấn đề nhân sinh

muôn thuở: vấn đề thiên nhiên, môi sinh

(câu chuyện về gia đình sói Arbara và

Tastrainar), vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo

(huyền thoại ngày Chúa bị đóng đinh), vấn

đề gay gắt của xã hội đương thời: tệ nạn

ma túy, nông trường hợp tác xã (gia đình

Boston) Sâu xa là vấn đề truyền thống

văn hóa dân tộc, đấu tranh giữa thiện và

các các yếu tố folklore là hồng tâm phát

sáng những triết lý ấy

Folklore đóng vai trò quan trọng như

những câu chuyện sáng tạo độc đáo trong

tác phẩm Aitmatov Những câu chuyện đó

vô cùng phong phú và đa dạng, vừa liên tục

mở rộng quy mô truyện kể vừa dẫn dắt bạn

đọc xuyên qua một loạt các sự kiện từ quá

khứ đến hiện tại, và nhà văn tin rằng, từ

những bài học của lịch sử, của quá khứ,

chúng ta có thể tìm ra con đường đúng đắn

để giải quyết những tồn tại của xã hội

Chức năng ngụ ngôn của folklore trong tác

phẩm của Aitmatov tạo sự đa nghĩa, hấp

dẫn, và chính điều này là cội nguồn của sự

“lấp lửng lưỡng nan” (người khôn ăn nói

nửa chừng, ca dao) trá hình thái độ phê

bình của tác giả đối với những vấn đề,

những hiện tượng, những “thói tật” trong

cuộc sống Xô viết Aitmatov đã dùng

folklore như một phương tiện hữu hiệu để

thể hiện quan điểm (bất đồng chính kiến)

của mình trong cuộc chiến chống lại sự

chuyên chế nhưng theo một cách nhẹ

nhàng và tinh vi hơn sự công khai bạo

động của A Solzhenitsyn Đó là tài năng

“đã đi trước so với nhiều người”, “thể hiện một kiểu tư duy mới trong văn học” của Aitmatov

2.2.2 Không gian vĩnh cửu - Thời gian tái sinh vô tận

Mỗi tác phẩm của Aitmatov thường có nhiều tuyến cốt truyện gắn liền với nó là nhiều mô hình không gian, mạch chảy của các mô hình ấy là sự trộn lẫn các mảng hiện thực và huyền thoại xuôi dài theo hai dòng quá khứ và hiện tại, đi về giao thoa trong điểm kết là tính chất tương ứng của các không gian Chính tính chất tương ứng này mà người đọc có thể nhận thấy tính chất ngụ ngôn trong những câu chuyện cổ

và song chiếu giữa quá khứ và thực tại tác phẩm trở nên đa âm và gợi cho độc giả nhiều tưởng tượng đồng sáng tạo Tính chất dung thông này còn được thể hiện rõ nét hơn trong thi pháp thời gian trong tiểu thuyết của Aitmatov: ở tính đồng thời của lịch sử, ở cấu trúc của giấc mơ và trong quan niệm thời gian tuần hoàn

Thời gian tái sinh vô tận là một đặc điểm rất quen thuộc trong tiểu thuyết Aitmatov, bởi tác giả thường chọn hình thức trần thuật là hồi cố, nhưng sự trần thuật không phải được tiến hành từ trong quá khứ mà là trong hình thức thời hiện tại, nghĩa là tác giả đang miêu tả sự hồi tưởng Hầu hết, trong những tác phẩm mà chúng tôi khảo sát thì có hai người kể chuyện,

hình thức này bắt đầu từ Cánh đồng mẹ

trong hành trình sáng tạo của Aitmatov Trong hai người kể chuyện đó: một là nhân vật chính, một là người kể chuyện ngôi thứ

ba (tác giả), thường nhân vật là người kể câu chuyện folklore, và với hình thức trần thuật là đảo thuật Ở đây, kể chuyện thật ra

là thuật lại những câu chuyện đã hoàn kết (huyền thoại, truyện cổ, truyền thuyết,…) song lại từ điểm nhìn hiện tại, nghĩa là biểu

đồ thời gian liên tục vận động theo cả hai

chiều quá khứ và hiện tại Lịch sử là câu

chuyện của thời gian, nhưng trong tác

phẩm của Aitmatov, thời gian đã không

hoàn toàn thuộc về lịch sử, bởi bên trong

thế giới tâm hồn nhân vật luôn đeo đẳng

những miền ký ức huyền thoại xa xưa, bạn

đọc sẽ có được những khoảnh khắc trải

nghiệm huyền thoại như là sự giao cắt

tương ngộ giữa bạn đọc và nhà văn, trong

những thông điệp nhân sinh sâu sắc, như

giấc mơ quen thuộc của Organ về Người

Đàn bà Cá, như niềm tin mãnh liệt trong

tâm hồn Momun và thằng bé không tên về

Hươu Mẹ vĩ đại… Theo J.G.Frazer, tính

chu kỳ là một “đặc tính phổ quát của huyền

thoại nguyên thủy”, nhằm mục đích nhấn

mạnh “ý nghĩa siêu hình vĩnh cửu của

chúng” Huyền thoại trở thành thi pháp

trong tiểu thuyết Aitmatov, và nó không

chỉ hiện diện trong “vòng xoáy” của thời

gian, trong nghệ thuật trần thuật mà bản

thân huyền thoại trở thành một ẩn dụ tình

huống trong xã hội hiện đại

Thứ nữa, thời gian tái sinh vô tận là

bởi sự giao hòa của ba dòng thời gian quá

khứ - hiện tại - tương lai trong một chiều

sâu triết lý: cái thiện Những câu chuyện

cổ, truyền thuyết, huyền thoại đã vĩnh

viễn viên mãn từ thuở khai sinh, trải qua

thời gian, nó lại được tái sinh và liên tục

được tái sinh, bởi khát vọng về cái đẹp,

điều thiện luôn là ngưỡng vọng muôn đời

của con người Sự giao hòa của ba thời

gian ấy được thể hiện trong hình thức giấc

mơ, những motif giống nhau được tái lặp,

Đặc điểm này được thể hiện rõ nét nhất

trong tác phẩm Con chó khoang chạy ven

bờ biển, ở đó các hành động của câu

chuyện diễn ra hầu như không có thời gian,

không gian cụ thể mà tất cả như một chu

kỳ mà một sự kiện siêu việt, một sự tái

diễn đời đời Mọi nỗ lực phân hóa không

gian, thời gian trong Con chó khoang chạy

ven bờ biển (CCKCVBB) trở nên vô hiệu,

bởi quá khứ và hiện tại đều chung một không gian là biển - “nước vĩnh cửu”, thời gian vận hành theo những chu kỳ giống nhau, hay đơn giản là sự lặp lại của quá khứ? Hiểu theo cách nào cũng đưa đến một

sự hòa quyện một cách có ý thức: hiện tại được kể từ trong hành động sáng thế, bằng cách trở lại trong thời gian khi vịt Luvrơ đã bay kêu quang quác tìm kiếm của một nắm đất để đẻ trứng, vậy mà, chỉ có biển cả và bầu trời mênh mông trong sự khăng khít không thể chia cắt: “Chỉ có nước… chỉ có bầu trời… Đấy là toàn bộ thế giới có thực,

và không còn gì khác hơn Nước bao trùm thế gian từ đầu này đến đầu kia” (CCKCVBB, tr.455) cũng như bốn nhân vật trôi trong sương mù: “Sương mù vĩ đại

đã âm thầm bao trùm khắp đại dương, một mình độc chiếm tất cả và bất di bất dịch Sương mù vĩ đại chìm đắm trong sự hôn

mê vĩ đại của mình” (CCKCVBB, tr.501) Không gian nguyên thủy, thời gian tái sinh vô tận còn được kết nối trong không gian đất và biển đời đời trong cuộc đấu tranh không ngừng nghỉ Ngay sau khi vịt Luvrơ tạo đất ở giữa đại dương vô tận, nước và đất bắt đầu cuộc chiến không ngừng nghỉ: “biển không thể yên lòng, biển tấn công đất liền, đất liền chống lại biển” (CCKCVBB, tr.441) Hành động sáng thế tạo ra cuộc xung đột đầu tiên Cuộc đấu tranh đất - nước xuất hiện như là xung đột nguyên thủy, và cũng là xung đột muôn đời, khi con người bị kẹt giữa hai lực lượng

đó, “biển không ưa đất liền vì con người gắn bó với đất liền nhiều hơn biển” Xung đột trong huyền thoại trở thành ý thức sâu sắc trong tâm hồn mỗi con người bộ tộc Nivkh, và cả cuộc đời họ, dường như là sự

tiếp nối cho của cuộc chiến nguyên thủy

này: “Ôi, giá như vịt Luvrơ sẽ biết được

thế gian này sẽ khổ sở như thế nào kể từ

ngày đất rắn xuất hiện giữa vương quốc

bao la của nước… Biển và đất cứ quần

nhau như thế kể từ ngày khai tịch”

(CCKCVBB, tr 440) Sự tái diễn của

huyền thoại sáng thế còn diễn ra trong giấc

mơ của Kirixk, sau cơn khát khủng khiếp,

nhiều ngày bất lực trong sương mù, anh

kiệt sức và mê sảng Giấc mơ đó là sự đồng

nhất với huyền thoại, sự trở lại đời đời của

huyền thoại ở tầng sâu vô thức: giấc tìm

đất của vịt Luvrơ Nếu thuở hồng hoang vịt

Luvrơ đã hi sinh bản thân mình cho sự sinh

tồn của các thế hệ sau thì Organ và những

nhân vật khác cũng đã hành động như thế,

họ quyết định chọn cái chết để có thể bảo

tồn sự sống cho thế hệ tương lai, như là

bản nguyên nhân văn sâu sắc khởi đi từ

trong lòng vũ trụ

S.Freud xem giấc mơ là “con đường

vương giả” dẫn tới vô thức, các khao khát

không được đáp mà xuất hiện như một yếu

tố quan trọng của huyền thoại của Organ và

giấc mơ cũng là một phần của sự “trở lại

đời đời” trong câu chuyện của Aitmatov

Nếu trong huyền thoại Người Đàn bà Cá bỏ

mặc lời nguyện cầu tha thiết của chàng trai,

để mình chàng gặm nhấm nỗi buồn thì

trong giấc mơ của Organ, khát vọng mãnh

liệt của ông cũng trớ trêu và ngang trái

Chàng trai nghèo trong huyền thoại, sau khi

Người Đàn bà Cá ra đi, đã hao mòn tương

huyết, nỗi buồn dẫn dụ chàng tỏ bày khát

khao qua bài hát xót xa; bài hát ấy bây giờ

được cất lên vào các ngày lễ của bộ tộc

Nivkh, và đi vào giấc mơ của Organ, như

tiếng nức nở cộng hưởng tự ngàn xưa Thời

gian vừa vô tận vừa tuần hoàn (hiệu quả

được đem lại từ việc sử dụng bút pháp

huyền thoại) lồng ghép những hệ không

gian đối nghịch vào nhau: mê cung của những giấc mơ, hữu thức và vô thức, giữa quá khứ và hiện tại Với thuyết Tương đối, Einstein đã đập vỡ dòng thời gian tuyệt đối, tuyến tính của thời đại Newton, thời gian trở nên tan chảy và đồng hiện, dung thông Trong quan niệm về sự tái sinh vô tận của thời gian, Aitmatov có vẻ như muốn “nuôi lại giấc mơ dang dở” của dòng thời gian có dáng hình thời đại Euclid, “giấc mơ” không thành nhưng chính sự không thành ấy, lại là chỗ hơn người của ông, nó để lại một dư

âm sâu sắc, một nỗ lực mạnh mẽ trong sự nối liền xưa và nay, giữa truyền thống quá khứ và cách tân hiện đại

2.2.3 Nhân vật song trùng

Một thủ pháp mà Aitmatov nỗ lực trong suốt quá trình xây dựng hệ thống nhân vật trong hầu hết tác phẩm và nó đã trở thành như một hệ quy chiếu là tính chất song chiếu, ở đây, chúng tôi tạm gọi là nhân vật song trùng (Parallel Characters)(6) Nhân vật song trùng là kiểu nhân vật có những đặc điểm tương tự, hoặc trái ngược hẳn nhau để làm nổi bật những tính năng khác nhau của cùng một tính cách Thông thường có hai kiểu song trùng: kiểu song trùng như là sự tồn tại không thể thiếu nhau,

và kiểu song trùng tồn tại như là sự ám ảnh của nhau Trong tác phẩm của Aitmatov thường là nhân vật song trùng theo kiểu có những đặc điểm tương tự, tồn tại không thể thiếu nhau Với hệ quy chiếu này cho phép

ta đọc tác phẩm với nhiều cách khác nhau, nhưng dù theo mối liên hệ nào, trong cách

tổ chức văn bản, nhà văn cũng luôn ngầm

ẩn một quy ước: hệ thống nhân vật folklore

là tọa độ gốc

Ở đây, chúng tôi tập trung tìm hiểu tác

phẩm Đoạn đầu đài (ĐĐĐ), hệ thống nhân

vật có thể được sơ đồ hóa như sau:

Sơ đồ nhân vật trong tác phẩm Đoạn

đầu đài

Trong sơ đồ trên, chúng ta thấy

không gian tác phẩm mở rộng từ đồng cỏ

Moiuncumu rộng lớn đến cuộc sống tập thể

hóa nông nghiệp ở một nông trang gần hồ

Isuckul, và không gian Jerusalem trong

huyền thoại Thánh kinh; thời gian tâm

tưởng của nhân vật kéo dài đến gần 2000

năm, và đặc biệt, tác giả đã xây dựng nhiều

bộ ba nhân vật tương ứng về tính cách, số

phận và chức năng như Apdi - Jesu -

Boston; Grisan, Caldalov - Pilat, Kaipha -

Corcobaev, Bazaibai; Ingar - Maria -

Guliumcan; Vợ Pilat - Tursun

Apdi - Jesu - Boston đều là những con

người biểu tượng cho điều thiện ở những

thời đại khác nhau, họ đều nỗ lực đấu tranh

với cái xấu cái ác, với kẻ thù, và họ đều

phải bước lên đoạn đầu đài của mình

Grisan, Caldalov - Pilat, Kaipha -

Corcobaev, Bazaibai: là những bộ ba nhân

vật đối cực với những nhân vật chính diện,

họ biểu tượng cho cái xấu, cái ác trong xã

hội, ví như Grisan (chân thọt) được miêu tả

như là kẻ chống Chúa; Caldalov là kẻ “tháo

vát” suy thoái; Pilat độc ác và kiêu ngạo,

Corcobaev lẻo mép, sách vở và ngu dốt;

Bazarbai sâu rượu, vô liêm sỉ…

Ingar - Maria - Guliumcan: Hình tượng những nhân vật nữ mang vẻ đẹp của sự nâng đỡ và tái sinh điều thiện bằng “Nữ tính vĩnh hằng”

Vợ Pilat - Tursun: là những người vợ hiểu biết và can ngăn chồng mình làm điều

ác, song họ đều thất bại

Những bộ ba nhân vật này không chỉ được xây dựng trong diện mạo và chức năng như nhau, mà đặc biệt hơn, nhân vật trong câu chuyện hiện tại còn mang đầy đủ hình mẫu, sống bằng những ám ảnh và đam

mê của nhân vật folklore Tiêu biểu nhất là trường hợp Jesu và Apdi: Apdi mang tất cả

lý tưởng điều thiện và bi kịch thập giá của Jesu Cuộc đời và số phận Apdi như là hậu sinh của Chúa Kito, sau 2000 năm, anh vẫn mang đầy đủ những phẩm tính và bi kịch

ấy Ngay tên anh, “cái tên lạ lùng theo kiểu

Cựu ước” Là con của một trợ tế, và học

trong chủng viện, từ khi anh biết cuộc đời thì “Anh đã thầm gánh chịu nỗi đau khổ của người trên vai mình tới mức òa lên khóc nức nở khi đọc đến đoạn Giuda phản bội Người trong vườn Hepximania! (ĐĐĐ,

tr 89) Tính chất cộng thông ấy trở nên cực

kỳ rõ nét khi Apdi và Chúa Jesu cùng sống