Đặc sắc nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng

Bài viết tìm hiểu, nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng, xác định những nét đặc sắc nổi bật trong nghệ thuật truyện ngắn của nhà văn, thể hiện trên một số phương diện cơ bản: nghệ thuật dựng truyện, tạo tình huống, xung đột; nghệ thuật xây dựng nhân vật; nghệ thuật tổ chức giọng điệu và ngôn ngữ...

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN Số 6 (31) - Tháng 8/2015

Đặc sắc nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng

The special art of Nguyen Quang Sang’s short stories

ThS Nguyễn Văn Lịch Viện Đào tạo Nhân lực và Hợp tác Quốc tế

M.A Nguyen Van Lich Institute for Human Resources Training and International Cooperation

Tĩm tắt

Bài viết tìm hiểu, nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng, xác định những nét đặc sắc nổi bật trong nghệ thuật truyện ngắn của nhà văn, thể hiện trên một số phương diện cơ bản: nghệ thuật dựng truyện, tạo tình huống, xung đột; nghệ thuật xây dựng nhân vật; nghệ thuật tổ chức giọng điệu và ngơn ngữ

Từ khĩa: đặc sắc nghệ thuật, truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng

Abstract

This article studies the special arts in Nguyen Quang Sang’s stories From unique insight about people and the life real to the art of story buiding, making event, conflicts, the art of language and tone organization, the stories of Nguyen Quang Sang show clear hallmarks

Keywords: artisticall exceptional, Nguyen Quang Sang’s short stories

1 Nguyễn Quang Sáng (1932 – 2014)

- bút danh Nguyễn Sáng, là một nhà văn

tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại

Trong suốt hơn 50 năm cầm bút, ơng đã để

lại một di sản văn học khá đồ sộ bằng

nhiều thể loại khác nhau: truyện ngắn, tiểu

thuyết, ký, kịch bản phim,… Cĩ khơng ít

những tác phẩm của ơng đáng được xem là

“để đời”, tiêu biểu như Ơng Năm Hạng

(truyện ngắn), Quán rượu người câm

(truyện ngắn), Cánh đồng hoang (kịch bản

phim), Mùa giĩ chướng (kịch bản phim),

Sáng tác bằng nhiều thể loại khác

nhau, nhưng truyện ngắn thực sự vẫn là thể

loại thành cơng nhất của Nguyễn Quang

Sáng Dấu ấn phong cách truyện ngắn

Nguyễn Quang Sáng được thể hiện rõ trên nhiều phương diện, từ cái nhìn độc đáo về con người và hiện thực đời sống, đến nghệ thuật dựng truyện, tạo tình huống, xung đột, nghệ thuật tổ chức giọng điệu và ngơn ngữ

Cĩ thể thấy, dường như ở bất cứ khâu nào, phương diện nào của thi pháp truyện ngắn (từ tạo dựng tình huống, xung đột, nhân vật, sự kiện, tình tiết, đến kết cấu, tổ chức tất cả các thành tố để tạo nên những thế giới nghệ thuật mới lạ, hấp dẫn ) cũng đều bộc lộ những nét đặc sắc riêng của ngịi bút Nguyễn Quang Sáng

2 Vai trị quan trọng của yếu tố tình

huống trong cấu trúc truyện ngắn - như xác

định của nhiều công trình lý luận văn học(1)

và nghiên cứu, phê bình(2), bao giờ cũng

đáng được xem là hàng đầu Tình huống

truyện, có thể hiểu là khoảnh khắc, là bối

cảnh không gian, thời gian cụ thể của sự

xuất hiện một sự kiện đặc biệt nào đó mang

ý nghĩa dồn nén của đời sống , là “cái

“tình thế xảy ra chuyện” (chữ dùng của nhà

văn Nguyễn Minh Châu) Theo Nguyễn

Minh Châu, “Những người cầm bút có cái

biệt tài có thể chọn ra trong cái dòng đời

xuôi chảy một khoảnh khắc thời gian mà ở

đó cuộc sống đậm đặc nhất, chứa đựng

nhiều ý nghĩa nhất, một khoảnh khắc cuộc

sống nhưng bắt buộc con người ở vào một

tình thế phải bộc lộ ra cái phần tâm can

nhất, cái phần ẩn náu sâu kín nhất, thậm

chí có khi là khoảnh khắc chứa đựng cả

một đời người, một đời nhân loại” (3) Chưa

tạo ra được tình huống có nội dung, ý

nghĩa xã hội - thẩm mỹ, thì có thể nói là

chưa có truyện ngắn, đúng như xác định

của Nguyễn Đăng Mạnh: “Quan trọng nhất

của truyện ngắn là tạo ra một tình huống

nào đấy, từ tình huống ấy bật nổi một bản

chất tính cách nhân vật hoặc bộc lộ một

tâm trạng” (3)

Truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng(5)

cho thấy, ông là người có biệt tài trong tạo

dựng các tình huống bất ngờ với những

xung đột căng thẳng, đầy kịch tính, gây sự

lôi cuốn mãnh liệt đối với người đọc

Trong truyện ngắn Con chim vàng, thằng

Bào bị ép buộc phải bắt cho kỳ được con

chim vàng, từ đó dẫn tới những mâu thuẫn

giữa Bào với mẹ thằng Quyên, cốt truyện

phát triển, tác động đến tâm trạng cũng như

hành động của nhân vật: “Bào căm ghét

con chim vàng nhưng thằng Quyên nó yêu

chim quá… đêm, Bào không ngủ được

nhưng thằng Quyên nằm trên đệm thiêm

thiếp nghe tiếng chim hót, nó nhào dậy

khóc và đòi bắt chim cho nó”… Thằng Quyên khóc mà không chảy nước mắt, còn Bào không khóc mà “nước mắt cứ tuôn ra” Bào bắt chim đập đầu vào cây, “tay Bào với tới với mãi mà chẳng với được ai”, còn

mẹ thằng Quyên “thò tay nâng lấy xác con chim vàng” Câu chuyện khép lại bằng cái chết của con chim vàng và hình ảnh Bào mặt bê bết máu Tình huống đơn giản vậy, nhưng lại làm bộc lộ tất cả các mâu thuẫn,

xung đột của truyện Ở truyện ngắn Ông Năm Hạng, tình huống truyện khiến người

đọc hồi hộp, lo âu, khi giữa một bên là lòng căm thù sôi sục của ông Năm Hạng, một bên là những lời xúi giục của tên phản bội Lý Ông Năm Hạng có nghe theo lời kẻ phản bội mà giết chết Trọng không? Trong chốc lát ông phải quyết định, nhân vật bị dồn ép vào tình thế lựa chọn bức bách, đầy kịch tính,… Cho đến lúc ông Năm Hạng hướng súng về phía đầu tên Lý thì người đọc mới hết hồi hộp… Mâu thuẫn được giải quyết Đây là kiểu tình huống lựa chọn: đứng về phía kẻ thù hay là chiến đấu cho lý tưởng cách mạng Nhân vật không thể không đắn đo, suy nghĩ, cân nhắc, thậm chí là quằn quại, vật vả để lựa chọn một kiểu ứng xử hợp lý, tối ưu nhất

Truyện Quán rượu người câm lại đặt

ra một kiểu tình huống khác Tội ác của kẻ thù chồng chất, nhiều hoạt động biểu tình của nhân dân liên tiếp nổ ra, bất cứ làng nào cũng đều tham gia đồng khởi, ai cũng chờ đợi người lãnh đạo phong trào Trong lúc đó, Ba Hoành một người câm vẫn thường ngày bán rượu, xuất hiện Sự xuất hiện của Ba Hoành làm cho dân làng và cả

người đọc hết sức bất ngờ… Một truyện vui lại xoay quanh tình tiết “tiếng gáy sang

sảng của con gà trống trong lúc giặc mở trận càn”… Nghị quyết của ban chỉ huy kiên quyết không cho phép gà được gáy”!

Câu chuyện như một chuyện vui, một

chuyện bịa, nhưng làm bật nổi được tư thế

ung dung, coi thường địch, coi thường

nguy hiểm của nhân vật Một tình huống

độc đáo khác: Một cô gái 16 tuổi, bị bắt do

tên phản bội chỉ điểm Để chứng tỏ khí

phách của mình, để bảo toàn bí mật cho

cách mạng, cô gái 16 tuổi ấy, “tóc đang rủ

xuống, bỗng hất tóc ra sau vai và nói như

nghiến: Chú Hai! chú sợ hả! chú hãy nhìn

tôi đây này! đứa cháu gái liền thè lưỡi, mắt

long lên, đưa quả đấm vào cằm mình

“Bực”, đầu lưỡi cháu rơi xuống, cháu ngả

ngửa ra sau, máu vọt ra” Tình huống

truyện diễn ra quá nhanh, đầy kịch tính

Người đọc không khỏi rùng mình, cảm

phục, suy ngẫm…

Các tình huống trong các truyện Chị

xã đội trưởng, Bông cẩm thạch, Chiếc lược

ngà,… cũng thật đặc sắc Trong Chiếc lược

ngà, anh Sáu ở chiến trường về thăm gia

đình, mong ước được gặp vợ và đứa con

chưa biết mặt Nhưng khi gặp, oái oăm

thay, đứa con gái đã không nhận anh là

cha… Nhưng rồi, mọi thử thách, ngăn trở,

đã có hướng giải quyết hợp lý Đây là một

trong những truyện ngắn rất thành công

của Nguyễn Quang Sáng

Nếu như ở giai đoạn trước 1975,

Nguyễn Quang Sáng thiên về tạo dựng tình

huống truyện đầy kịch tính, căng thẳng, thì

sau 1975, nhà văn lại có những thay đổi cơ

bản, thường thiên về các tình huống ngẫu

nhiên Ở truyện ngắn Tên của đứa con,

nhân vật Bảy Quyên là người phụ nữ xinh

đẹp nhưng lại có một số phận không bình

yên Nguyễn Quang Sáng có dụng ý xây

dựng nhân vật này là nơi kết tụ tất cả

những phẩm chất cao đẹp của người phụ

nữ: anh dũng, không sợ hy sinh, kiên định

với lý tưởng cách mạng Bảy Quyên được

sống cuộc sống hạnh phúc sau sự trở về

của người chồng tưởng đã chết, niềm vui của chị như được nhân đôi khi biết mình sắp được làm mẹ Nhưng rồi, vì sự an toàn cho hoạt động của chồng, cô phải giấu… Phải giải thích ai là cha của đứa trẻ trong bụng cô đây? Nhân vật rơi vào bi kịch éo

le, “bị mọi người khinh rẻ, xa lánh” Bảy Quyên được tác giả miêu tả với cái nhìn thông cảm và hết sức tế nhị Nhân vật được nhà văn đặt vào hoàn cảnh đặc biệt của cuộc chiến, để từ đó vẻ đẹp và bản lĩnh kiên định của người chiến sĩ cách mạng

được thể hiện Tình huống trong Con ma

da diễn ra rất ngẫu nhiên qua lần gặp gỡ

của nhân vật Tôi và nhân vật Hiền Cái chết của nhân vật Hiền, chỉ nhân vật Tôi là người hiểu hơn ai hết Truyện làm cho chúng ta suy ngẫm nhiều về lẽ sống ở đời,

về sự cảm thông với những số phận bất hạnh…

3 Mỗi truyện ngắn Nguyễn Quang

Sáng thường là một chỉnh thể nghệ thuật Tác giả trình bày các sự kiện của truyện liên tiếp trong một không gian và thời gian

có tính thống nhất Truyện có mở đầu, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm và kết thúc trong một mối quan hệ thống nhất, gắn kết các yếu tố Nhà văn chủ yếu lựa chọn cách thắt nút theo các xung đột tiếp diễn theo sự kiện như gặp gỡ, hiểu lầm,… dẫn tới các hành

động

Nhân vật trong trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng thường có quá trình phát triển khá đầy đủ từ ngoại hình đến nội tâm, từ nội tâm đến hành động Tính cách nhân vật được bộc lộ theo chiều hướng từ rất khó hình dung đến chỗ hết sức rõ ràng Nhà văn miêu tả quá trình đó ở nhân vật ông Năm Hạng: “Sắc mặt của ông trầm xuống, đôi mắt xếch long lên vừa rỉ ra hai giọt lệ, người ông như chìm trong ý nghĩ đen tối”,… “Hai hàm răng ông nghiến chặt,

hai gốc xương hàm nổi ròng lên và mắt

long lanh như đang cố hết sức để viết ra

một cái gì đó rất đau khổ và khó

khăn”,…“Đôi mắt nảy lửa của ông liền dịu

xuống… đôi mắt sâu thẳm của ông ánh lên

một niềm hy vọng… đôi mắt đỏ ngầu như

mắt cá chày” Sự chuyển đổi tính cách của

ông Năm Hạng khi nghe tên Lý kể về cái

chết của đứa con ông, được nhà văn miêu

tả rất thuyết phục Qua sự trình bày của nhà

văn, có thể thấy ông Năm Hạng là tấm

gương mẫu mực về tình thương yêu con

Đau xót tận cùng trước cái chết của con,

nhưng không phải vì vậy mà ông không

nhận ra đâu là chính nghĩa Thẳng thắn,

thương yêu nhưng vẫn công minh và chính

trực đó là hai mặt của một tính cách

Những phát ngôn của ông bộc lộ tính cách

một con người biết quý trọng lẽ phải, trọng

danh dự Ngòi bút sắc sảo của nhà văn đã

thể hiện được những diễn biến phức tạp

của tâm lý nhân vật Hình tượng ông Năm

Hạng có một sức lay động lòng người, hé

mở cho người đọc một kiểu con người mới

trong những năm đầu cách mạng, kiểu

nhân vật tiếp nhận lý tưởng và vươn lên

theo ánh sáng cách mạng…

Yếu tố thắt nút trong truyện ngắn

Nguyễn Quang Sáng thường được tạo ra

qua những sự gặp gỡ khác biệt, ngẫu nhiên,

nhưng lại đóng vai trò rất quan trọng Từ

trong gặp gỡ đã xuất hiện những hiểu lầm,

tạo thành những xung đột ban đầu cho

những diễn biến tiếp theo của cốt truyện,

nhiều mối quan hệ giữa các nhân vật được

hình thành Rồi, tất cả được đẩy đến cao

trào (đỉnh điểm), xung đột căng thẳng đòi

hỏi phải được giải quyết Và các hướng

giải quyết, xem ra đều rất hợp lý, phù hợp

với logic nội tại của câu chuyện

Ở những sáng tác trước 1975, nhà văn

tập trung nhấn mạnh thành phần phát triển,

các thành phần làm nhân vật bộc lộ bản chất thông qua những hành động Truyện

ngắn Ông Năm Hạng phía sau thắt nút là

những sự việc được nhà văn miêu tả từ diễn biến tâm trạng cho tới hành động của nhân vật Diễn biến tâm trạng nhân vật được nhà văn thể hiện theo chiều hướng tăng dần, từ “kinh ngạc”, “khó hiểu lạ lùng”, đến “lầm lầm lì lì vừa căm hờn vừa đau xót” Tâm trạng nhân vật ở đây không còn là do ngoại cảnh tác động, mà đã chuyển thành xung đột nội tâm gay gắt Các tình tiết trong truyện tăng dần, tăng dần qua hành động của ông Năm Hạng:

“Đưa tay lên! Đưa tay lên! chính mày… mày mới là thằng giết con tao!” Cao trào của truyện là đỉnh điểm của thử thách dẫn tới quyết định Nhân vật của Nguyễn Quang Sáng luôn luôn chịu đựng những nỗi đau riêng nhưng vẫn trước sau như một, thủy chung với con đường cách mạng

đã chọn

Trong Con chim vàng, mọi lo lắng và

căng thẳng của Bào tăng theo cấp độ của những hành động: “Bào nghe Quyên khóc, lại lo ngày mai không có con chim vàng Bào ngồi dậy tựa lưng vào chuồng trâu nhìn ra Trời mênh mông trăng sao vằng vặc Bào rón rén bước ra cây trứng cá nhìn lên Lá khẽ xao động như bầy chim mê ngủ Bào lấy đất vụn lên, đất rơi tõm xuống

ao cá Con chim vàng không ngủ ở đây, nó đâu rồi kìa! Bào ngồi xuy cá, xoa xoa mái đầu trọc hết như sọ dừa Bào đã tìm ra kế Nhân lúc chăn trâu Bào chặt nhành ổi, lấy mảnh vỏ ốc chuốc thành nạng Bào buộc dây thun vào, giương bắn vù vù Bào vò luôn mười viên đạn Được rồi, nhất định bắn rơi con chim” Nguyễn Quang Sáng đã

sử dụng phép liệt kê thành các cấp để mô tả xung đột trong tâm trạng Bào Các hành động của em được đẩy tới cao trào khi mẹ

con thằng Quyên bắt buộc phải bắt sống

bằng được con chim Tác giả lựa chọn chi

tiết rất ngắn, và dùng tăng cấp hình ảnh,

đẩy câu chuyện tới đỉnh điểm: “Nghe tiếng

nó là Bào thấy đòn roi đánh đập, thấy máu

đổ như trận đòn hôm trước, Bào cắn răng

cho bớt run… Bào có cảm giác như mình

đuổi theo trâu bị sụp xuống hầm giếng

lạnh Hai chân Bào sụp vào không khí, tay

bơi bơi Mặt Bào tối đen, Bào rơi xuống

như trái thị Mặt Bào đập vào gốc cây

Máu, nước mắt đầm đìa cả mặt”

Ở truyện Người đàn bà đức hạnh,

những mâu thuẫn trong tâm trạng cô đào

Năm Thanh tạo nên đỉnh điểm của cốt

truyện Năm Thanh đã quyết định cứu vị

công tử ra khỏi chốn si mê, cuồng dại: “Tôi

cũng là một người đàn bà, một người đàn

bà bình thường, đừng thêu dệt thêm nữa…

Anh Ba ơi em có lỗi với chồng em, em là

người đàn bà hư hỏng” Trong truyện Con

ma da, đỉnh điểm của truyện là khi Hiền

nhảy xuống sông tự tử, câu chuyện dẫn tới

bế tắc, không thể giải quyết Truyện vì vậy

làm cho người đọc nhiều suy nghĩ, băn

khoăn

Kết thúc là thành phần cuối của cốt

truyện, có chức năng trình bày kết quả của

những xung đột diễn ra trong tác phẩm

Trong truyện ngắn, đoạn kết đóng vai trò

rất quan trọng Các tác phẩm Con chim

vàng, Ông Năm Hạng, Quán rượu người

câm của Nguyễn Quang Sáng lựa chọn

kiểu kết thúc bất ngờ, tạo nhiều lớp

nghĩa… Chẳng hạn ở truyện ngắn Con

chim vàng: “Con chim vàng của tôi chết

rồi”, trong khi thằng Bào “máu từ trên

đầu chảy trên những chiếc lá quấn vo mình

nhỏ giọt” Truyện ngắn kết thúc nhưng

xung đột giai cấp ở nông thôn vẫn diễn ra,

sự đối lập đó không thể xoa dịu… Ở Quán

rượu người câm, kết thúc là sự xuất hiện

của người cán bộ Đồng khởi Kết thúc của truyện ngắn gắn liền với hoàn cảnh cuộc chiến, chiến tranh gắn liền với những bất ngờ nằm ngoài khả năng tưởng tượng của con người

Sau 1975, nằm trong xu thế chung của văn học dân tộc, truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng chủ yếu tập trung vào những vấn đề đạo đức, và thế sự, đời tư; nhân vật

là con người đời thường (các truyện: Linh

Đa, Người đàn bà đức hạnh, Con chim quên tiếng hót, Con mèo Foujita, Con khướu sổ lồng, Thế võ, Tôi thích làm vua,…) Các truyện ngắn của Nguyễn

Quang Sáng ở chặng đường này thường có kiểu kết thúc mang tính triết lý về những vấn đề đạo đức, thế sự đời tư nhưng cũng

đầy bất ngờ (các truyện: Con chim quên tiếng hót, Con mèo Foujita, Con khướu sổ lồng, Thế võ, Tôi thích làm vua,…) Các

kiểu kết thúc bất ngờ và mang tính triết lý trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng gợi

ra nhiều suy nghĩ cho người đọc về con người, về xã hội… là những đóng góp rất đáng kể của Nguyễn Quang Sáng cho truyện ngắn Việt Nam hiện đại

4 Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn

Quang Sáng thường được miêu tả qua các biến cố, đối lập, tương phản và mâu thuẫn với kẻ thù, đôi khi với chính mình Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng khá phong phú, đa dạng, được xây dựng chủ yếu dựa trên cơ sở hiện thực của cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc, chủ yếu là ở vùng Nam Bộ Mâu thuẫn dẫn tới xung đột chủ yếu trong tác phẩm là xung đột dân tộc, đối lập giữa ta và địch, giữa người mất nước và kẻ đi cướp nước Trong tác phẩm của ông luôn hình thành hai tuyến nhân vật ở hai mặt đối lập ấy Đối lập ở đây là đối lập - tương phản, tức đối lập trong thế chống lại nhau, loại trừ

nhau một cách quyết liệt, triệt để Điều

đáng nói là trong hầu hết các sáng tác của

Nguyễn Quang Sáng, số lượng nhân vật

phản diện, nhân vật trực tiếp “thực thi” tội

ác, không nhiều và rất mờ nhạt Người đọc

chỉ thấy xuất hiện ở con mẹ mụ chủ trong

Con chim vàng, Lý trong Ông Năm Hạng,

tên phản bội trong Quán rượu người

câm… Chủ yếu trong truyện ngắn Nguyễn

Quang Sáng thời kỳ này là các nhân vật

chính diện Họ là lớp lớp thế hệ anh, chị du

kích, bộ đội, người già, người trẻ và thế hệ

con cháu tiếp nối truyền thống Những

nhân vật như Ba Hoành, Bảy Ngàn, Thu,

chị Nhung, chị Dung,… tên tuổi của họ

gắn liền với sự nghiệp sáng tác văn học của

Nguyễn Quang Sáng

Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn

Quang Sáng mang đậm tính cách của con

người Nam Bộ, trọng nghĩa khinh tài, dám

xả thân vì mục đích và lý tưởng, dứt khoát

trong suy nghĩ cũng như hành động (Ba

Hoành trong Quán rượu người câm, ông

Năm Hạng trong Ông Năm Hạng, Dung

trong Chị xã đội trưởng, Thu trong Chiếc

lược ngà, ) Nguyễn Quang Sáng chú ý

khắc họa nhân vật từ nhiều phương diện,

tạo nên các dạng thái tính cách và số phận

riêng Điểm chung nhất ở các nhân vật này

là có ý chí, nghị lực, lòng tự trọng cao, có

bản lĩnh, sức sống mạnh mẽ Nhân vật

thuộc thế hệ trẻ rất được nhà văn nâng niu,

quý trọng Dung trong Chị xã đội trưởng,

một cô gái trẻ nghịch ngợm, chiến tranh

gian khổ vất vả là thế nhưng vẫn vui tươi

và nhí nhảnh, giả vờ tạo ra tình huống để

thử thách người yêu mình Thu trong Chiếc

lược ngà là một cô gái thông minh có bản

lĩnh ngay từ lúc còn nhỏ, đến khi trưởng

thành, trở thành cô giao liên bình tĩnh, tự

chủ trong mọi trường hợp, sẵn sàng chấp

nhận nguy hiểm để cứu cả đoàn quân

Nhung trong Chị Nhung lại có một vẻ

khác, bề ngoài như thiếu nữ đúng mốt người Sài Gòn: “Cưỡi xe hon đa, mang kính mắt đen, quần ống hẹp, áo bó sát người”, nhưng, “nhờ cái vẻ bề ngoài ấy mà qua được mắt địch, đánh úp được chiếc xe tăng đang án ngữ trên con đường tiến công duy nhất của ta, lật ngược được tình thế trận đánh”

Nếu như ở giai đoạn trước 1975, nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng tồn tại giữa ta và địch, thiện và ác thì giai đoạn sau 1975, nhân vật có thể sống với nhiều cuộc đời, chịu nhiều áp lực của các mặt đối lập: đối lập giữa thật và giả, giữa khuôn mẫu và tự do, giữa “tôi” và “kẻ

khác” Tấn trong Người bạn lính luôn tự

hào về danh hiệu anh hùng, khiến anh dường như bị cứng đơ trong cái khuôn mẫu

“anh hùng”, đẩy anh từ chỗ là người bạn thân, gần gũi với Quang, trở thành một người trịnh trọng, xa cách Các nhân vật

Kỳ trong Nhi đồng cụ, Sáu Cương trong Nhân vật ấy không được chết, con khướu trong Con khướu sổ lồng…, từng nhân vật

luôn đấu tranh để giành lại những giá trị đích thực, khẳng định cái gì là tự nhiên, cái trung thực, tự do phải thắng cái giả dối, khuôn mẫu Quan hệ đối lập tương phản giữa các nhân vật trong thời kỳ này cũng khác thời kỳ trước: đối lập giữa nhân vật

Tôi và Đực trong Tôi thích làm vua; đối lập

của Siêm Nâu với Tư Sang, đối lập giữa

Tư Sang với ông Hương Cả trong Thế võ,

đối lập giữa Bảy Ngàn và Ba Giáo trong

Nhi đồng cụ Đó là sự đối lập giữa sự

khiêm tốn, giản dị với vẻ vênh váo huyênh hoang, giữa quyền lực giàu có với sự phụ thuộc, nghèo khổ; là sự đối lập giữa cái giả

và cái thật, giữa danh vọng và những giá trị đích thực Sự đối lập giữa các nhân vật không chỉ ở hình thức bên ngoài mà còn cả

ở bên trong Nhân vật tự đối diện với chính

mình, tự thức tỉnh… Ý nghĩa xã hội của

truyện đã vượt ra ngoài đề tài mà truyện

bao quát

5 Giọng điệu là yếu tố góp phần quan

trọng đặc biệt tạo trong nên phong cách

một nhà văn Điều này từng được nhiều

nhà nghiên cứu có uy tín, tiêu biểu như M

Khrapchenko chứng minh một cách rất

thuyết phục trong công trình Cá tính sáng

tạo của nhà văn và sự phát triển văn học(6)

Giọng điệu là “Thái độ, tình cảm, lập

trường, tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối

với hiện tượng được miêu tả thể hiện trong

lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên,

dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ

xa gần, thân, sơ, kính hay suồng sã, ngợi ca

hay châm biếm”(7) Có thể thấy giọng

điệu của truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng

cũng lắm cung bậc, sắc thái, có hào sảng,

nồng nhiệt, đắm đuối, có trầm mặc, suy tư,

chiêm nghiệm… Tuy nhiên gây ấn tượng

nhất vẫn là giọng nồng nhiệt, giàu chất

“nhạc rốc”, ngang tàng, mạnh mẽ, dứt

khoát Cách miêu tả con người cũng như

cảnh huống bao giờ cũng mạnh mẽ, rõ

ràng, không có hiện tượng lưng chừng

“nước lợ” Sở dĩ có đặc điểm này là do nhà

văn luôn đẩy nhân vật đến tận cùng của

hành động quyết đoán, tận cùng của nỗi

đau, miêu tả chiến tranh như đúng bản chất

khốc liệt của nó Các truyện ngắn như

muốn đi đến tận cùng mọi ngõ ngách của

vấn đề Truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng

cho thấy không hề có biểu hiện của thái độ

lạnh lùng thờ ơ của người viết đối với hiện

thực được miêu tả, nhất là với hiện thực

chiến tranh Nguyễn Quang Sáng “nồng

nhiệt và đắm đuối” với những gì thuộc về

người chiến sĩ Tất cả các khía cạnh hiện

thực mà nhà văn miêu tả đều trong mối liên

quan đến số phận con người Chiến tranh,

sự sống và cái chết, lòng trung thành và sự phản bội, thành công và thất bại… tất cả đều liên quan đến người lính Hoà bình, niềm khát khao cháy bỏng của những người cầm súng hơn ba mươi năm (cả những người còn sống và những người đã

hy sinh) Hoà bình, lại là nỗi nhức buốt hơn cả vết thương bom đạn…

6 Tương ứng với giọng điệu ấy là một

thứ ngôn ngữ “bạo liệt”, rắn rỏi, góc cạnh, đậm chất Nam Bộ, dầu là ngôn ngữ tác giả, ngôn ngữ của người trần thuật hay ngôn ngữ nhân vật Ngôn ngữ của người trần thuật mộc mạc, ngắn gọn, dễ hiểu, hạn chế tối đa sự mơ hồ, đa nghĩa Có lẽ, xuất phát

từ quan niệm văn học phải phản ánh được chân thực tối đa những gì đang xảy ra trong cuộc sống với đầy đủ sắc thái vùng miền (vùng Nam Bộ), nhà văn chủ trương: nghĩ cho kỹ nhưng phải viết cho nhanh, nghĩ thế nào viết thế ấy, viết hết những gì mình quan sát được, thấy được trong cuộc sống có quá nhiều mâu thuẫn, xung đột Ngôn ngữ nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng cũng vậy, kể cả ngôn ngữ hội thoại và ngôn ngữ độc thoại Điều rất đáng chú ý là trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng, ngôn ngữ có nhiều khoảng lặng - một kiểu ngôn ngữ “câm”, “không lời”, nhưng đằng sau đó là những gì “cuộn sóng”, dữ dội Đấy là ngôn ngữ độc thoại

của các nhân vật trong các truyện: Ông Năm Hạng, Quán rượu người câm, Sự tích một bài ca, Con chim vàng… Thật thấm thía khi nhân vật Ba Hoành trong Quán rượu người câm tự nói với mình (độc thoại): “Đừng

thấy dòng sông lặng lẽ mà bảo dòng sông không có sóng Sóng đang nổi lên từ dưới đáy người ta gọi là sóng ngầm” Dữ dội, không một chút bình yên trong những hiện thực không bình thường dường như là nét xuyên suốt trong tính cách, và do đó là nét

xuyên suốt trong ngôn ngữ nhân vật - ngôn

ngữ của con người Nam Bộ trong truyện

ngắn Nguyễn Quang Sáng

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nhiều tác giả (2002), Lý luận văn học, Nxb

Giáo dục, Hà Nội,

2 Nhiều tác giả (2000), Nghệ thuật viết truyện

ngắn và ký, Nxb Thanh niên, Hà Nội, tr 44

3 Nguyễn Minh Châu (1994), Trang giấy trước

đèn, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 258

4 Nguyễn Đăng Mạnh (30/11/1991), “Truyện

ngắn hôm nay”, báo Văn nghệ, số 48

5 Nguyễn Quang Sáng (1999), Truyện ngắn

chọn lọc, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội

6 M Khrapchenko (1978), Cá tính sáng tạo của

nhà văn và sự phát triển văn học (Lê Sơn -

Nguyễn Minh dịch), Nxb Tác phẩm mới (Hội Nhà văn Việt Nam), Hà Nội

7 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi

(đồng chủ biên) (1999), Từ điển thuật ngữ văn

học (in lần thứ ba), Nxb Đại học Quốc gia Hà

Nội, tr.134

Ngày nhận bài: 04/6/2015 Biên tập xong: 15/8/2015 Duyệt đăng: 20/8/2015