Con người ái kỉ và nhân vật bi kịch trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975

Khi ý thức về con người cá nhân bùng phát, cũng là lúc ái kỉ trở thành một trạng thái phổ biến. Trạng thái này gắn với nhiều kiểu nhân vật, có nhiều biểu hiện phong phú trong truyện ngắn. Nhân vật bi kịch là một kiểu nhân vật điển hình thể hiện rõ nhất trạng thái thiếu lòng tin, dị biệt trong hành vi tự thỏa mãn - một biểu hiện điển hình của ái kỉ.

CON NGƯỜI ÁI KỈ VÀ NHÂN VẬT BI KỊCH

TRONG TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM SAU 1975

TS Nguyễn Thị Thúy Hằng

Khoa Khoa học xã hội và Nhân văn Trường Đại học Hùng Vương

TÓM TẮT

Khi ý thức về con người cá nhân bùng phát, cũng là lúc ái kỉ trở thành một trạng thái phổ biến Trạng thái này gắn với nhiều kiểu nhân vật, có nhiều biểu hiện phong phú trong truyện ngắn Nhân vật bi kịch là một kiểu nhân vật điển hình thể hiện rõ nhất trạng thái thiếu lòng tin, dị biệt trong hành vi tự thỏa mãn - một biểu hiện điển hình của ái kỉ.

Từ khóa: con người cá nhân, ái kỉ, truyện ngắn

1 Đặt vấn đề

Con người ái kỉ là một khái niệm phức tạp Theo từ

điển Tâm lí học, ái kỉ là một “loại bệnh xuất hiện do sự

đam mê tình dục (libido) hướng vào cái Tôi (nói cách

khác là yêu chính bản thân mình)” S Freud khẳng

định: căn bệnh này có liên quan đến chứng hoang

tưởng bộ phận (Paraphrenia và paranoia) “Những

dấu hiệu đặc trưng của bệnh này là hoang tưởng cao

và mất đi sự hứng thú đối với thế giới, với mọi người và

với sự vật”; “đa nghi, hoang tưởng trong các mối quan

hệ, quan niệm cố định, xét đoán nghiêm khắc, thích

sự diễn giải hoang tưởng” [3; 10] Ái kỉ (Narcissism)

- trong tiếng Anh là sự vị kỷ, hợm hĩnh, tự phụ, ích

kỷ.Từ narcissism cũng có nguồn gốc từ thần thoại Hy

lạp Chuyện kể về chàng trai trẻ Narcissus, con trai

của thần sông Cephisus và nữ thần Lyriope do quá

say đắm chính mình nên đã lao xuống sông tự tử Cái

tên Narcissus sau này đã được dùng để chỉ hội chứng

Narcissism - Hội chứng tự yêu thái quá.Freud nhấn

mạnh: Trong bất kỳ người nào cũng có một lượng

narcissism nhất định, tuy nhiên có một ngưỡng giới

hạn Vượt qua ngưỡng đó, ta có rối loạn nhân cách tự

yêu mình (narcissistic personality disorder)

Như vậy, con người ái kỉ được hiểu là con người “tự

yêu mình” Con người ấy luôn luôn tự đề cao bản thân,

ngưỡng mộ mình (tới mức thái quá) Khát vọng thỏa

mãn khiến họ dễ đố kị, ganh ghét hoặc dễ trở nên kiêu

căng, tự phụ Với những ẩn ức không được người xung

quanh thỏa mãn, họ mất niềm tin, thiếu sự cảm thông,

đồng cảm Người ái kỉ nhiều khi tự thỏa mãn chính

mình trong “cơ chế” tự yêu

Biểu hiện của ái kỉ khá phức tạp: Tự cao tự đại về

tầm quan trọng của mình; Ảo tưởng về sự thành đạt,

quyền lực; Tin tưởng rằng mình là người đặc biệt và

duy nhất; Thèm muốn mãnh liệt được ngưỡng mộ;

Nghĩ phải được phục vụ một cách đặc biệt và thỏa mãn

một cách vô điều kiện các ước vọng; Tận dụng những mối quan hệ để phục vụ các mục tiêu bản thân; Thiếu

sự đồng cảm, không nhận thức và chia sẻ tình cảm, nguyện vọng của người khác; Luôn đố kỵ với người khác và tin rằng người khác cũng sẽ đố kỵ mình; Có thái độ, hành vi kiêu căng…

Nguyên nhân dẫn đến sự tồn tại của trạng thái này không giống nhau Trong thời kỳ hiện đại, do những tác động mạnh mẽ của cơ chế thị trường, những thay đổi chóng mặt của đời sống hiện đại, sự giao lưu các nền văn hóa đông tây, thậm chí xuất phát từ bi kịch cá

nhân, con người cũng dễ rơi vào ái kỉ, từ mức độ nhẹ

cho tới bất thường

2 Nhân vật bi kịch trong truyện ngắn Việt Nam sau

1975 và trạng thái thiếu lòng tin; dị biệt trong hành vi

tự thỏa mãn 2.1 Nhân vật bi kịch

Nhân vật bi kịch xuất hiện từ rất sớm trong những

bi kịch Hi Lạp cổ đại, từ khoảng thế kỉ V trước công nguyên, khi bi kịch là một thể loại sân khấu thịnh hành Theo lịch sử văn học, bi kịch đã không ngừng biến đổi về nội dung và hình thức để đáp ứng nhu cầu thẩm mĩ của công chúng trong các thời đại Vào thế

kỉ XVI, XVII, bi kịch phát triển khá thịnh hành ở các nước châu Âu Các nhân vật bi kịch thời kỳ này đã để lại dấu ấn sâu đậm về một thời trung cổ trì trệ, tù túng, khủng hoảng dữ dội

Ở Việt Nam, không có bi kịch như một thể loại văn học - sân khấu theo quan niệm cổ điển Tuy nhiên,

ngay trong hệ thống truyện cổ (Trọng Thủy - Mị Châu; Trương Chi; Hòn Vọng Phu) cũng đã xuất hiện nhân vật với yếu tố bi kịch Về sau, Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc cũng ít nhiều chứa đựng

yếu tố bi và nhân vật mang hình dáng bi kịch Nửa đầu thế kỉ XX, thấp thoáng một vài tác phẩm biểu hiện

yếu tố bi (Tố Tâm - Hoàng Ngọc Phách; Lão Hạc, Chí

Phèo - Nam Cao; Kép Tư Bền, Người ngựa ngựa người

- Nguyễn Công Hoan…) Những tác phẩm này đã xây

dựng được các nhân vật có ý thức sâu sắc về nỗi đau

của mình Không ít nhân vật trong số họ đã phải tìm

đến cái chết thương tâm để giải thoát khỏi nỗi khổ

Văn học giai đoạn 1945 - 1975, gần như vắng bóng

cái bi trong sáng tác mặc dù chiến tranh luôn đi liền

với những mất mát, đau đớn nặng nề cả về vật chất

lẫn tinh thần Tuy nhiên, chữ Bi như một thứ kiêng kị

(mà nguyên nhân sâu xa chính là nằm trong ý thức, tư

tưởng của người sáng tác gắn với yêu cầu thời đại và

nguyên tắc thẩm mĩ của phương pháp sáng tác hiện

thực xã hội chủ nghĩa) Nhân vật bi kịch vì vậy không

có cơ hội để xuất hiện Sau 1975, trong hoàn cảnh lịch

sử mới với quan điểm phát triển văn hóa mới, cái bi

có cơ hội phục hưng - đúng với bản chất của nó Yếu

tố bi kịch, những mặt trái vốn có của đời sống xã hội

- con người xuất hiện khá đậm đặc trong văn học Và

thật khác so với những nhân vật trong bi kịch cổ điển,

“thường là những nhân vật anh hùng với ý nghĩa tích

cực cao cả”, nhân vật bi kịch trong văn xuôi hiện đại đa

số là con người của đời thường, mang trong mình nỗi

đau, sự thất vọng, nỗi ê chề khó giải thoát Bi kịch gắn

liền với tính cá thể hóa, giống như kiếp người trong

cuộc sống nhiều dạng, vẻ: bi kịch thân phận, bi kịch

gia đình, bi kịch huyết tộc, dòng họ, bi kịch lầm lẫn Bi

kịch không loại trừ một ai và trong mỗi bi kịch, nhân

vật bị đẩy tới tận cùng đau khổ Truyện ngắn cũng

không là một ngoại lệ khi phản ánh nội dung này

2.2 Nhân vật bi kịch và trạng thái thiếu lòng tin,

dị biệt trong hành vi tự thỏa mãn

Gắn với nhân vật bi kịch, trạng thái ái kỉ khá điển

hình - trạng thái thiếu lòng tin và sự dị biệt trong hành

vi tự thỏa mãn - được thể hiện tương đối đậm đặc

trong nhiều trang viết Trước hết, xin được nói về bi

kịch người lính thời hậu chiến Mang theo hào quang

chiến thắng và cả những đau thương mất mát, người

lính không dễ gì hòa nhập với cuộc sống thời bình đa

chiều, phức tạp Họ dở dang trong niềm tin, hoài nghi

các giá trị, cô đơn trong hồi ức và đổ vỡ trước hiện

thực tàn nhẫn Nhiều người trong số họ đã không còn

cơ hội có được cuộc sống gia đình Nỗi đau mất mát,

niềm kiêu hãnh về quá khứ đáng tôn thờ, sự khát thèm

hạnh phúc đời đàn bà, những hoài nghi hiện thực…

đôi khi khiến họ có hành vi khác thường, thậm chí

tự giết chết chính mình Hàng loạt truyện ngắn: Mai

Hiên ngông cuồng (Nguyễn Thị Anh Thư); Bốn mươi

chín cây cơm nguội (Nguyễn Quang Lập); Nước mắt đỏ

(Trần Huy Quang); Người còn sót lại của rừng cười (Võ

Thị Hảo)… thể hiện rõ điều đó Mai Hiên (Mai Hiên

ngông cuồng) là một nữ chiến sĩ trở về từ chiến tranh,

vẫn mang trong mình niềm tự hào về cuộc chiến cùng

nhiều mất mát và không thể hòa nhập cuộc sống hiện

tại Ước vọng về một người chồng tốt, một gia đình

bình dị không thực hiện được Cô gầy mòn vì “khao khát một sự xáo đổi, một tiếng động vang lên trong căn buồng lạnh lẽo trống trải” Có lúc Mai Hiên nghi hoặc lẽ sống và bi kịch của chính mình: “Lẽ nào tôi không ở trong quy luật của muôn vàn sinh linh cây cỏ?” Cô từng tỉnh táo để biết “mình ao ước có bên cạnh một người đàn ông vững vàng… che chở cho mình” Nhưng chị không thể vượt qua cảm giác bị “sỉ nhục” khi một người đàn ông tầm thường yêu Cũng chính cái sự cứng nhắc này đã khiến chị ngã vào vòng tay Thi Phát - một người đàn ông mà chị cho là tầm thường nhất Để rồi sau cái đêm định mệnh ấy, người đàn bà tìm đến cái chết, kết thúc tấn bi kịch cô độc,

rũ bỏ “vết nhơ” trong cuộc đời mình Do quá duy lý trong quan niệm về cái “thánh thiện”, Mai Hiên đã rơi vào bi kịch thảm thương đau đớn nhất Người đàn bà

trong Bốn mươi chín cây cơm nguội cũng là một “biến

thể” tương tự Bốn mươi tuổi, trở về từ chiến tranh, chị mất hết cơ hội làm vợ, làm mẹ Những người đàn ông yêu chị, chị yêu đã lần lượt ra đi mãi mãi Chị “lạc lõng,

vô duyên” giữa những cô gái trẻ Chị đã từng tưởng tượng ra “một triệu chàng trai đẹp đang lẽo đẽo theo sau lưng” mình… cho thỏa cơn khát một mái ấm Hơn thế, trong lúc cô độc nhất, chị đã tì ngực, áp má vào gốc cây cơm nguội, coi đó là bộ ngực vạm vỡ đàn ông, đắm đuối tìm cảm giác về một nụ hôn “mát rượi và ram ráp”

mà chị chưa bao giờ có Đó là bi kịch đau đớn nhất của

sự “tự yêu” đối với người đàn bà trở về từ chiến tranh, một trạng thái đặc biệt của ái kỉ

Không phải chỉ những con người trở về từ cuộc chiến mới rơi vào bi kịch mất niềm tin, hoài nghi và

có hành vi “tự yêu” mình một cách dị biệt Y Ban xoáy sâu vào bi kịch của người đàn bà đời thường trong khát vọng hạnh phúc, khát vọng yêu thương và dâng hiến

So với những chuẩn mực đạo đức và những mặc định đặt ra trong xã hội đầy định kiến, họ dễ bị chê trách,

phỉ báng và luôn cô đơn (Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Người đàn bà có ma lực, Ai chọn giùm tôi, I am đàn bà, Tự, Cuộc tình Silicon…) Tự phản ánh bi kịch của cặp vợ

chồng trẻ sau biến cố “yêu nhau” trong ngôi nhà chật

Cả gia đình lớn bé gần mười con người đều tập trung vào diện tích chưa đầy ba mươi mét vuông của căn hộ tập thể, “bốn góc nhỏ có bốn tiểu gia đình” Đó chính là nguyên nhân tạo ra biến cố đau đớn cho cặp vợ chồng trẻ không có không gian để yêu nhau Ông anh trai người chồng từ đâu xuất hiện giữa lúc đôi lứa thăng hoa nhất Sự tủi hổ, bẽ bàng khiến cho tất cả mọi thứ đều chấm hết kể từ đó Anh không còn khả năng mang lại hạnh phúc ái ân cho chị Dù kinh tế khá giả dần

Dù họ đã ra ở riêng với một căn hộ mới Dù tình yêu vẫn đong đầy Một ngày anh bỏ đi và mãi mãi chẳng trở về Chị cô độc giữa những người đàn ông xắng xở khát thèm Chị thực sự không muốn trở thành món hàng, bị tận dụng như một sự trao đổi Chị “thương

thân mình cháy ruột” và cũng muốn cao ngạo trong

những ánh mắt khát thèm kia Chị có thể tự đem lại

cảm giác sung sướng cho chính bản thân mình mà

không cần đối tác - những người đàn ông chỉ biết sống

bằng cái vỏ hào nhoáng “Công nghệ máy móc” thời

hiện đại, những “cái chim giả” sẽ giúp chị Chị định “tự

lực” giải quyết “vấn đề” Cái chính là cái sự “tự” ấy sẽ

giúp chị ngẩng cao đầu, “bảo toàn được những sự tốt

đẹp cho những người đàn ông dân tộc” Từ chỗ mong

muốn tự mình khỏa lấp những ẩn ức nhục dục, từ chỗ

không thể tìm thấy sự tin tưởng và tình yêu đối với

một người đàn ông khác, chị đã rơi vào ái kỉ Tự giải

quyết những xung lực dục tình dồn nén để không cần

tìm đến bất kỳ một người đàn ông vụ lợi nào khác, chị

bước đầu thỏa mãn Nhưng sâu thẳm, nỗi đau của đời

đàn bà thật không dễ gì thấu được Nhân vật nữ trong

Người đàn bà đứng trước gương cũng rơi vào bi kịch tự

“khoái” vì những khát vọng được sống cho riêng mình

Nàng thường dùng tấm gương mờ ảo để thưởng thức

hình thể Nàng “yêu” mình qua tấm gương mờ, tự mãn

sâu sắc vì “sắc đẹp” và “tài năng”

Khi phản ánh bi kịch của con người tha hóa nhân

cách, tự đánh mất mình, truyện ngắn sau 1975 cũng

chỉ ra nguyên nhân của nó chính là trạng thái mất

niềm tin, hoài nghi vào tình yêu, hạnh phúc Trạng

thái này được khắc họa khá nổi bật trong Cánh đồng

bất tận, Gió lẻ (Nguyễn Ngọc Tư), Tôi, anh, thằng bé và

con rắn (Y Ban), Chọn chồng (Ma Văn Kháng), Bóng

đè, Dòng sông hủi (Đỗ Hoàng Diệu)… Tiêu biểu là Út

Vũ trong Cánh đồng bất tận Nỗi đau mất vợ đã biến

thành sự hận thù khôn nguôi đối với đồng loại Hai

chữ trả thù khiến ông rơi vào bi kịch không đáy hoang

hoải của người đàn ông không còn lòng tin trên “cánh

đồng bất tận” Trong sâu thẳm, người đàn ông cô đơn

Nỗi cô đơn này thật khủng khiếp khi nó biến thành

sự lạnh lùng tàn độc “Con sói” cô độc đó đã trả thù

Quan trọng hơn, “nó” tự ve vuốt nỗi cô đơn và nỗi đau

của chính mình mỗi khi “tiêu diệt” được một “con

mồi” Tất cả những người đàn bà Út Vũ dày công chinh

phục lẫn những người đàn bà hiến thân lặng lẽ cho

ông đều được xâu vào chuỗi “thành tích” của người đàn ông không còn tin vào chữ tình này Ông quyến rũ

họ rồi nhanh chóng bỏ rơi họ Kể cả người đàn bà yêu ông một cách đau đớn, bỏ cả lòng tự trọng vì ông như Sương cũng không làm cõi lòng kia hồi lại chút con người Út Vũ đã nhìn Sương bằng con mắt của con sói được trả thù Sương cũng chỉ là một phần hóa thân của người vợ phản bội Song “Càng gieo rắc càng đau Vết thương cũ mở miệng toang hoác, không da thịt nào có thể lấp đầy” Sự trả thù và nỗi lòng hả hê đầy nước mắt

ấy chính là một biểu hiện của ái kỉ - một “căn bệnh” thật sự khó chữa khi người ta trượt dài trong trạng thái hận - thù - ghét - bỏ - hoang hoải - chán chường

Nó cũng là kết quả của sự mất lòng tin vào tình yêu con người

3 Kết luận

Thiếu lòng tin, dị biệt trong hành vi tự thỏa mãn chính là một trong những biểu hiện đầu tiên của chứng

ái kỉ Biểu hiện này đa số xuất hiện khi con người rơi vào bi kịch Suy cho cùng, đó cũng là cách bày tỏ phản ứng đối với thế giới trong khi con người thiếu lòng tin hoặc rơi vào nỗi đau Sự tự thỏa mãn xúc cảm, nhục dục bằng mọi cách gắn với trạng thái tự tôn, tuy nhiên

đó là những biểu hiện có nhiều chiều hướng tiêu cực Mặc dầu vậy, không thể phủ nhận, sự xuất hiện của con người ái kỉ trong văn học giai đoạn mới đã góp phần thể hiện sự “phục sinh” của ý thức cá nhân một cách mạnh mẽ trong văn học giai đoạn sau 1975 Với ý thức sáng tạo tự giác và cái nhìn nhân bản, văn học đã thực hiện được chức năng ưu việt của nó khi khai thác và tiếp cận với con người trong tính đa chiều, biện chứng

Tài liệu tham khảo

[1] Phạm Tuấn Anh(2009), Sự đa dạng thẩm mĩ của văn

xuôi Việt Nam sau 1975, Luận án TS Ngữ văn, Đại học Sư

phạm Hà Nội

[2] Nguyễn Minh Châu (5/12/1987), Hãy đọc lời ai điếu

cho một giai đoạn văn học minh họa, Báo Văn nghệ (49-50).

[3] Vũ Dũng (Cb) (2008), Từ điển Tâm lí học, NXB Từ điển

Bách khoa

SUMMARY

NARCISSISM AND TRAGIC CHARACTER IN POST-1975 VIETNAMESE SHORT STORIES

Nguyen Thi Thuy Hang

Faculty of Social Sciences and Humanity

When the concept of an individual human being arises, it is the right time for narcissism to grow popular This state is manifested in many types of characters especially the tragic one who losses their belief in life with their self- satisfactions - a form of narcrissism

Keywords: individual human being, narcissism, short stories