LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN NGUỒN VỐN CHỦ SỞ HỮU TẠI CÁC DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC.

khái quát nguồn vốn chủ sở hữu Nguồn vốn chủ sở hữu là nguồn hình thành nên các loại tài sản của doanh nghiệp do chủ doanh nghiệp, các nhà đầu t góp vốn hoặc hình thành từ kết quả hoạt đ

lý luận chung về kế toán nguồn vốn chủ sở hữu tại các doanh nghiệp Nhà nớc.

I khái quát nguồn vốn chủ sở hữu

Nguồn vốn chủ sở hữu là nguồn hình thành nên các loại tài sản của doanh nghiệp do chủ doanh nghiệp, các nhà đầu t góp vốn hoặc hình thành từ kết quả hoạt động SXKD của doanh nghiệp

Nh vậy dựa trên cơ sở chủ thể sở hữu mà một phần nguồn hình thành nên tài sản của doanh nghiệp là nguồn vốn chủ sở hữu

* Tuỳ theo loại hình doanh nghiệp, vốn chủ sở hữu đ ợc hình thành từ nhiều nguồn khác nhau Tuy nhiên, có thể quy nguồn hình thành vốn chủ sở hữu từ ba nguồn sau:

- Nguồn đóng góp ban đầu và bổ sung của các nhà đầu t

Đây là nguồn vốn chủ sở hữu chủ yếu, chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp Về thực chất, nguồn này do các chủ sở hữu đóng góp tại thời điểm thành lập doanh nghiệp và đóng góp bổ sung thêm trong quá trình SXKD

- Nguồn đóng góp bổ sung từ kết quả hoạt động SXKD.

Thực chất nguồn này là số lợi nhuận cha phân phối (lợi nhuận lu giữ) và các khoản trích hàng năm của doanh nghiệp nh các quỹ doanh nghiệp (quỹ đầu t phát triển, quỹ dự phòng tài chính, quỹ phúc lợi ).…

- Nguồn vốn chủ sở hữu khác: chênh lệch do đánh giá lại tài sản, ngân sách

cấp kinh phí…

* Nguồn vốn chủ sở hữu bao gồm:

- Nguồn vốn kinh doanh

- Chênh lệch do đánh giá lại tài sản

- Chênh lệch tỷ giá

- Nguồn vốn xây dựng cơ bản

- Lợi nhuận cha phân phối

- Các quỹ của doanh nghiệp: Quỹ đầu t phát triển, quỹ dự phòng tài chính, quỹ dự phòng về trợ cấp mất việc làm, quỹ khen thởng phúc lợi, quỹ quản lý cấp trên

- Nguồn kinh phí sự nghiệp

II Sự cần thiết, nhiệm vụ, yêu cầu và nguyên tắc của kế toán nguồn vốn chủ sở hữu tại các doanh nghiệp Nhà n ớc

1 Sự cần thiết của kế toán nguồn vốn chủ sở hữu.

Kế toán là một bộ phận cấu thành quan trọng của công cụ quản lý kinh tế tài chính, có vai trò tích cực phục vụ cho việc quản lý, điều hành và kiểm soát các hoạt động kinh tế Trong điều kiện nền kinh tế thị trờng ở nớc ta cơ chế quản lý kinh tế tài chính đã và đang có những đổi mới căn bản, đòi hỏi kế toán phải thực hiện đổi mới đồng bộ và phù hợp đáp ứng những nhu cầu mới để kế toán thực sự trở thành công cụ không thể thiếu đợc trong quản lý kinh doanh của doanh nghiệp

và của Nhà nớc

Tổ chức công tác kế toán đợc coi nh là một hệ thống các yếu tố cấu thành gồm: Tổ chức bộ máy kế toán, tổ chức vận dụng các phơng pháp kế toán để thu nhận, xử lý và cung cấp thông tin; tổ chức vận dụng chính sách chế độ, thể lệ kinh

tế tài chính - kế toán vào doanh nghiệp nhằm đảm bảo cho công tác kế toán phát huy hết vai trò, nhiệm vụ của mình, giúp cho công tác quản lý và điều hành hoạt

động SXKD có hiệu quả

Chất lợng thông tin kế toán cung cấp nói chung và thông tin kế toán nguồn vốn chủ sở hữu nói riêng sẽ chi phối và quyết định chất lợng và hiệu quả những quyết định của nhà quản lý, các nhà đầu t và chủ doanh nghiệp, Trong khi đó chất lợng thông tin kế toán cung cấp phụ thuộc chủ yếu vào việc tổ chức bộ máy

kế toán, tổ chức vận dụng các phơng pháp kế toán để thu nhận và xử lý thông tin, vận dụng các chế độ chính sách, thể lệ kinh tế tài chính ở các doanh nghiệp

Điều đó thể hiện rõ ý nghĩa, vị trí và sự cần thiết của tổ chức công tác kế toán nguồn vốn chủ sở hữu trong doanh nghiệp Đặc biệt trong điều kiện hiện nay, khi chúng ta đang thực hiện đổi mới công tác tài chính và đổi mới doanh nghiệp Nhà nớc còn gặp nhiều những khó khăn nhất định Sự cần thiết của tổ chức công

tác kế toán nguồn vốn chủ sở hữu ở các doanh nghiệp Nhà nớc trong điều kiện này một lần nữa đợc khẳng định

2 Nhiệm vụ của tổ chức kế toán nguồn vốn chủ sở hữu.

Nghiên cứu nhiệm vụ của tổ chức kế toán nguồn vốn chủ sở hữu ở doanh nghiệp là nghiên cứu, xem xét những vấn đề phải thực hiện trong quá trình tổ chức kế toán nguồn vốn chủ sở hữu và quản lý sử dụng nguồn vốn chủ sở hữu Nhiệm vụ cơ bản đó là:

- Tổ chức khoa học và hợp lý công tác kế toán ở đơn vị, tổ chức bộ máy kế toán phù hợp với điều kiện tổ chức SXKD, tổ chức quản lý và phân cấp quản lý tài chính của doanh nghiệp Thực hiện kế hoạch hoá công tác kế toán, đảm bảo cho công tác kế toán ở doanh nghiệp có hiệu quả cao, chất lợng tốt

- Tổ chức áp dụng những thành tựu khoa học kỹ thuật, khoa học hợp lý tiên tiến, tổ chức trang bị và ứng dụng kỹ thuật tính toán và thông tin hiện đại vào công tác kế toán, tổ chức đào tạo, bồi dỡng, nâng cao trình độ nghiệp vụ chuyên môn, nghiệp vụ quản lý, trình độ khoa học kỹ thuật cho cán bộ, nhân viên kế toán;

đảm bảo cho công tác kế toán đáp ứng kịp thời, đầy đủ những thông tin phục vụ cho công tác quản lý và điều hành kinh doanh ở doanh nghiệp

- Hớng dẫn và kiểm tra cán bộ nhân viên kế toán trong đơn vị chấp hành các chính sách, chế độ, thể lệ tài chính kế toán trong toàn đơn vị Quá trình hoạt động của đơn vị chính là quá trình thực hiện các chính sách, chế độ quản lý kinh tế tài chính của Nhà nớc Vì vậy khi tổ chức công tác kế toán phải có nhiệm vụ hớng dẫn và kiểm tra, uốn nắn những sai sót trong quá trình chấp hành chính sách chế

độ ở doanh nghiệp nhằm đa công tác kế toán và quản lý của doanh nghiệp đi vào

nề nếp

3 Yêu cầu của tổ chức công tác kế toán nguồn vốn chủ sở hữu.

Để tổ chức công tác kế toán phát huy hết vai trò của mình, khi tổ chức công tác kế toán ở doanh nghiệp cần phải đáp ứng những yêu cầu sau:

- Tổ chức công tác kế toán phải đảm bảo yêu cầu khoa học và hợp lý trên cơ

sở chấp hành đúng các nguyên tắc tổ chức, các chính sách, chế độ, thể lệ quy

định

- Mỗi doanh nghiệp có một đặc điểm, điều kiện thực tế khác nhau về tổ chức SXKD, tổ chức quản lý, quy mô và trình độ SXKD, trình độ quản lý Do đó khi tổ chức công tác kế toán phải căn cứ vào đặc điểm SXKD, tổ chức quản lý và phân cấp quản lý của doanh nghiệp, không có mô hình tổ chức nào áp dụng cho tất cả các doanh nghiệp Vì vậy doanh nghiệp phải dựa vào đặc thù của mình để thiết kế mô hình tổ chức công tác kế toán

- Tổ chức công tác kế toán phải đảm bảo thu nhận, kiểm tra, xử lý và cung cấp thông tin kinh tế tài chính của doanh nghiệp, đáp ứng đợc yêu cầu quản lý của doanh nghiệp và Nhà nớc Thông tin tài chính kế toán là sản phẩm cuối cùng của quá trình kế toán xuất phát từ yêu cầu quản lý của đối tợng cần thông tin Do vậy khi tiến hành tổ chức công tác kế toán cần phải dựa vào mối quan hệ giữa hạch toán kế toán với hạch toán thống kê và hạch toán nghiệp vụ

- Tổ chức công tác kế toán phải phù hợp với biên chế và trình độ của đội ngũ cán bộ kế toán hiện có Tổ chức công tác kế toán phải căn cứ vào trình độ, số lợng của đội ngũ kế toán và trình độ nghiệp vụ chuyên môn để bố trí sắp xếp, phân công

- Tổ chức công tác kế toán phải đảm bảo tiết kiệm hiệu quả

4 Nguyên tắc hạch toán nguồn vốn chủ sở hữu.

- Các doanh nghiệp có quyền chủ động sử dụng các loại nguồn vốn và các quỹ hiện có theo chế độ hiện hành nhng cần phải hạch toán rành mạch, rõ ràng từng loại nguồn vốn, quỹ phải theo dõi chi tiết từng nguồn hình thành và theo dõi từng đối tợng góp vốn

- Nguồn vốn chủ sở hữu đợc dùng để hình thành các tài sản của doanh nghiệp nói chung chứ không phải cho một tài sản cụ thể nào

- Trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh việc chuyển dịch từ nguồn vốn này sang nguồn vốn khác phải theo đúng chế độ và làm đầy đủ các thủ tục cần thiết

- Trờng hợp doanh nghiệp bị giải thể hoặc phá sản các chủ sở hữu vốn chỉ

đ-ợc nhận những giá trị còn lại sau khi đã thanh toán các khoản nợ phải trả

iiI Nội dung và ph ơng pháp kế toán nguồn vốn chủ sở hữu tại các doanh nghiệp Nhà n ớc

1 Kế toán nguồn vốn kinh doanh.

1.1 Khái niệm và nguyên tắc hạch toán nguồn vốn kinh doanh.

Nguồn vốn kinh doanh của doanh nghiệp là nguồn vốn đợc dùng cho mục

đích SXKD của doanh nghiệp Số vốn này đợc hình thành khi mới thành lập doanh nghiệp và bổ sung trong quá trình hoạt động SXKD

Tuỳ từng loại hình doanh nghiệp mà sự hình thành nguồn vốn kinh doanh của từng doanh nghiệp có sự khác nhau Vì vậy, phải tổ chức hạch toán chi tiết theo từng loại vốn kinh doanh, theo từng nguồn hình thành, chi tiết cho từng tổ chức, cá nhân tham gia góp vốn

Đối với doanh nghiệp Nhà nớc thì nguồn vốn kinh doanh phải đợc hạch toán chi tiết từng nguồn: Nguồn Ngân sách Nhà nớc cấp; Nguồn vốn bổ sung từ kết quả kinh doanh; Nguồn vốn liên doanh; Nguồn vốn cổ phiếu, trái phiếu

1.2 Kế toán nguồn vốn kinh doanh.

1.2.1 Tài khoản sử dụng:

Tình hình hiện có, biến động tăng, giảm nguồn vốn kinh doanh đợc kế toán theo dõi trên tài khoản TK 411 “Nguồn vốn kinh doanh” Tài khoản này đợc mở theo từng nguồn hình thành tuỳ theo tính chất doanh nghiệp và yêu cầu thông tin cho quản lý

Bên Nợ: Nguồn vốn kinh doanh giảm (trả lại vốn cho Ngân sách, cho cấp

trên, cho liên doanh, cho cổ đông ).…

Bên Có: Các nghiệp cụ làm tăng nguồn vốn kinh doanh (nhận cấp phát, nhận

liên doanh, trích bổ sung từ lợi nhuận ).…

D Có: Nguồn vốn kinh doanh hiện có tại doanh nghiệp

Ngoài tài khoản 411 kế toán còn sử dụng các sổ chi tiết, tổng hợp của các tài khoản liên quan TK111, TK112, TK152, TK156, TK211,

1.2.2 Trình tự hạch toán:

Căn cứ các chứng từ liên quan kế toán hạch toán theo sơ đồ sau:

TK 111, 112,152, 311,

Hoàn trả vốn (NS, cấp trên ) bằng TSLĐ … Hoàn trả vốn bằng TSCĐ (không đánh giá lại TSCĐ)

TK 411

TK 111, 112, 152, 153, 211,

TK 421

TK 415, 414, 441, 412 Nhận vốn kinh doanh NVKD bổ sung từ lợi nhuận để lại

Bổ sung NVKD từ quỹ dự phòng tài chính, từ chênh lệch tỷ giá, tăng NVKD khi xây dựng mua sắm TSCĐ bằng vốn đầu t XDCB …

TK 211,213

TK 214

GTHM

GTHM

TK 412

Chênh lệch giảm Chênh lệch tăng

Hoàn trả vốn bằng TSCĐ (có đánh giá lại TSCĐ)

TK 421

Dùng vốn kinh doanh để bù lỗ

Sơ đồ 1: Hạch toán nguồn vốn kinh doanh.

Chú ý:

Thanh toán nội bộ là thanh toán giữa cấp trên với cấp dới hoặc giữa doanh nghiệp hạch toán độc lập với các thành viên của doanh nghiệp về vốn kinh doanh, kinh phí sự nghiệp, các khoản thu hộ trả hộ và các khoản phải thu phải nộp theo cơ chế tài chính nội bộ

Hạch toán thanh toán nội bộ liên quan đến vốn kinh doanh:

*Tại đơn vị cấp trên:

Khi cấp trên cấp vốn kinh doanh cho cấp dới bằng TSLĐ hoặc TSCĐ thì tại

đơn vị cấp trên không ghi giảm vốn kinh doanh mà ghi giảm trực tiếp TSLĐ hoặc TSCĐ đó

Nợ TK 1361:

Nợ TK 111,112,152 (nếu bằng TSLĐ)…

Nợ TK 214: GTHM

Có TK 211,213: NG (Nếu bằng TSCĐ)

Tơng tự nh vậy, khi cấp trên tiến hành thu hồi vốn kinh doanh từ các đơn vị cấp dới thì không ghi tăng vốn kinh doanh mà ghi:

Uỷ quyền cho các đơn vị cấp dới nhận vốn kinh doanh trực tiếp từ NSNN

Uỷ quyền cho các đơn vị cấp dới trực tiếp hoàn trả vốn cho

NSNN

Nợ TK 111,112

Có TK 1361

TK 411

TK 111,112,152…

Hoàn trả, điều chuyển VKD cho đơn vị khác bằng TSLĐ

TK 111,112,152…

TK 211, 213

TK 211,213

TK 214 Hoàn trả, điều chuyển VKH bằng TSCĐ

GTCL GTHM

Nhận VKD bằng TSLĐ do cấp trên cấp

Nhận VKD bằng TSCĐ do cấp trên cấp (giá trị thực tế)

*Tại đơn vị cấp dới:

2 Kế toán lợi nhuận và phân phối lợi nhuận

2.1 Khái niệm, nội dung và phạm vi phân phối

Lợi nhuận cha phân phối là kết quả cuối cùng về hoạt động SXKD, hoạt

động tài chính và các hoạt động khác của doanh nghiệp trong một thời kỳ nhất

định (tháng, quý, năm) Đó chính là phần chênh lệch giữa một bên là doanh thu thuần và thu nhập thuần của tất cả các hoạt động với một bên là toàn bộ chi phí bỏ

ra và đợc biểu hiện qua chỉ tiêu “lãi” hoặc “lỗ”

Chỉ tiêu lợi nhuận (hay lỗ) từ các hoạt động kinh doanh bao gồm:

- Lợi nhuận hoạt động kinh doanh : Là khoản chênh lệch giữa tổng số doanh

thu thuần về bán sản phẩm, hàng hoá dịch vụ trừ đi giá thành toàn bộ sản phẩm, hàng hoá, dịch vụ đã tiêu thụ

- Lợi nhuận hoạt động tài chính: Là số chênh lệch giữa thu và chi của hoạt

động tài chính (cho thuê tài sản, bán cổ phiếu, mua bán ngoại tệ, lãi tiền cho vay )…

- Lợi nhuận hoạt động khác: Là số chênh lệch do thu bất thờng lớn hơn chi

bất thờng (nợ không ai đòi, vật t thừa không rõ nguyên nhân, lợi tức thanh lý, bán TSCĐ ).…

TK 111,112,152…

Lợi nhuận thực hiện cả năm còn bao gồm lợi nhuận năm trớc phát hiện năm nay và đợc trừ đi khoản lỗ của năm trớc (nếu có) đã xác định trong quyết toán Việc phân phối chính thức lợi nhuận đợc tiến hành khi quyết toán năm đợc duyệt Lợi nhuận đợc phân phối cho các nhu cầu:

- Nộp thuế thu nhập doanh nghiệp theo luật định (kể cả thuế thu nhập bổ sung – nếu có)

- Nộp tiền về thu sử dụng vốn (nếu lỗ thì không phải nộp) đối với doanh nghiệp sử dụng vốn ngân sách

- Chia lãi cho các thành viên góp vốn liên doanh, vốn cổ phần theo tỷ lệ vốn góp

- Trích lập các quỹ xí nghiệp (quy định với doanh nghiệp Nhà nớc)

Tuy nhiên, để đảm bảo nguồn thu Ngân sách cũng nh cho các lĩnh vực khác, hàng tháng (quý), trên cơ sở thực lãi và kế hoạch phân phối lợi nhuận theo kế hoạch, doanh nghiệp tiến hành tạm phân phối lợi nhuận theo kế hoạch Sang đầu năm sau, khi quyết toán đợc duyệt, sẽ thanh toán chính thức (số tạm phân phối các kỳ không đợc vợt quá 70% tổng lợi nhuận thực tế)

2.2 Kế toán lợi nhuận và phân phối lợi nhuận.

2.2.1 Tài khoản sử dụng:

Để theo dõi lợi nhuận và phân phối lợi nhuận, kế toán sử dụng tài khoản 421

“Lợi nhuận cha phân phối” Tài khoản này đợc mở chi tiết theo từng hoạt động kinh doanh và theo từng năm, trong đó phân tích theo từng nội dung phân phối (nộp ngân sách, chia liên doanh ).…

Bên Nợ: - Số lỗ từ các hoạt động kinh doanh.

- Phân phối lợi nhuận

Bên Có: - Số tiền lãi thu đợc từ hoạt động kinh doanh

- Số tiền lãi do cấp dới nộp lên

- Số lỗ do cấp trên bù

- Xử lý số lỗ

D Có: Số lợi nhuận cha phân phối.

D Nợ: Số lỗ cha xử lý.

2.2.2 Trình tự hạch toán:

Hạch toán lợi nhuận cha phân phối đợc thể hiện qua sơ đồ sau:

Kết chuyển lỗ Kết chuyển lãi từ các hoạt động kinh doanh Thuế phải nộp ngân sách (tạm nộp và nộp bổ sung) Quyết định xử lý lỗ (trừ vào vốn kinh doanh, quỹ dự phòng)

Tạm chia và chia bổ sung cho các thành viên Lập quỹ xí nghiệp (tạm trích và trích bổ sung)

Số tạm phân phối cho các lĩnh vực lớn hơn số phải phân phối khi quyết toán năm

chính thức đợc duyệt

Bổ sung vốn kinh doanh

TK 333 (3335, 3334)

TK 411,138,415

TK 338,111,112

TK333,431,415,414

TK 415,414,431

TK 411

3 Nội dung và ph ơng pháp kế toán các quỹ của doanh nghiệp Nhà n ớc

Các quỹ xí nghiệp bao gồm quỹ đầu t phát triển, quỹ dự phòng trợ cấp mất việc làm, quỹ dự phòng tài chính, quỹ khen thởng, quỹ phúc lợi Các quỹ này đợc hình thành bằng cách trích một tỷ lệ nhất định từ phần lợi nhuận để lại doanh nghiệp theo quy định của chế độ tài chính và từ một số nguồn khác (viện trợ, tặng thởng, cấp dới nộp, cấp trên cấp bổ sung ) Các quỹ xí nghiệp đ… ợc sử dụng cho từng mục đích chi tiêu riêng

3.1 Nội dung và phơng pháp kế toán quỹ đầu t phát triển.

Quỹ đầu t phát triển đợc dùng để bổ sung nguồn vốn kinh doanh, mở rộng quy mô hoạt động kinh doanh và đổi mới công nghệ trang thiết bị, điều kiện làm việc của doanh nghiệp Góp phần liên doanh, mua cổ phần theo quy định hiện hành Đối với các doanh nghiệp làm nhiệm vụ thu mua chế biến nông, lâm, thuỷ… hải sản đợc dùng quỹ này để trực tiếp đầu t phát triển vùng nguyên liệu hoặc cho các thành phần kinh tế khác vay vốn phát triển vùng nguyên liệu cung cấp cho doanh nghiệp

Căn cứ vào nhu cầu đầu t và khả năng của các quỹ, Hội đồng quản trị, Giám

đốc (đối với các doanh nghiệp không có Hội đồng quản trị) quyết định hình thức

và biện pháp đầu t theo nguyên tắc có hiệu quả, bảo toàn và phát triển vốn Việc trích nộp quỹ đầu t phát triển của Tổng công ty Nhà nớc (nếu là thành viên của TCTy) theo tỉ lệ do HĐQT TCTy quyết định hàng năm Trờng hợp cần thiết Nhà nớc có thể điều động một phần quỹ đầu t phát triển của doanh nghiệp để đầu t phát triển doanh nghiệp Nhà nớc khác

3.1.1 Tài khoản sử dụng:

Hạch toán quỹ đầu t phát triển, kế toán sử dụng tài khoản 414 “Quỹ đầu t phát triển” với kết cấu nh sau:

Bên Nợ: Tình hình chi tiêu, sử dụng quỹ.

Bên Có: Biến động tăng quỹ ĐTPT.

D Có: Quỹ ĐTPT hiện có tại doanh nghiệp.

Ngoài ra, kế toán sử dụng các sổ và tài khoản liên quan: TK 421, TK 111,TK

112, TK 441

3.1.2 Trình tự hạch toán:

TK 411

TK 421

TK 414 Cấp trên cấp, cấp dới nộp lên.

Nộp cho cấp trên, cấp cho cấp dới

136, 111, 112 Trích lập quỹ từ kết quả hoạt động SXKD