Tộc người Gia Rai cư trú ở các tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc và phía Tây Khánh Hòa. Họ có một nền Âm nhạc riêng, tồn tại cách đây hàng ngàn năm. Các nhạc cụ của người Gia Rai gồm đàn Đá, T’rưng, Đinh Đong, Krông-pút, đàn Nước, Tiêu, T’ni, cồng, chiêng và đặc trưng nhất là K’ni. Âm nhạc Gia Rai dùng thang 5 âm có bán cung.
Trang 1TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN Số 12 (37) - Tháng 2/2016
Âm nhạc tộc người Gia Rai và việc lưu, truyền
nền âm nhạc này
Jrai music preservation and teaching it
ThS Trần Thế Cường, Trường Đại học Sài Gịn
M.A Tran The Cuong, Sai Gon University
Tĩm tắt
Tộc người Gia Rai cư trú ở các tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc và phía Tây Khánh Hịa Họ cĩ một nền Âm nhạc riêng, tồn tại cách đây hàng ngàn năm Các nhạc cụ của người Gia Rai gồm đàn Đá, T’rưng, Đinh Đong, Krơng-pút, đàn Nước, Tiêu, T’ni, cồng, chiêng và đặc trưng nhất là K’ni Âm nhạc Gia Rai dùng thang 5 âm cĩ bán cung Âm nhạc Gia Rai là vốn quý của Việt Nam và thế giới nhưng đang cĩ nguy cơ thất truyền Cần phải cĩ kế hoạch lưu giữ và truyền dạy Âm nhạc Gia Rai
Từ khĩa: tộc người, âm nhạc Gia Rai, tháng 5 âm, lưu giữ, truyền dạ…
Abstract
Jrai ethnic lives in Gia Lai, Kon Tum, Dac Lac provinces and west Khanh Hoa province They have independent music that has lived thousands of years Instruments of Jrai are those made of rock, T’rung, Ding Dong, Krongput, bro Ia (those played by water), flute, T’ni, cong, chieng (gong) and the most special is K’ni Jrai music use five-sound scale with semitone Jrai music is a highly valuable treasure of Vietnam and the world but it is in danger of being lost We need a plan to keep and teach Jrai music
Keywords: ethnic, Jrai music, five-sound scale, keep, teach…
1 Âm nhạc tộc người Gia Rai
Tộc người Gia Rai gồm các nhĩm
Chor, Hđrung, Hbau, Aráp, Mthur,
Tơbuân Ngơn ngữ Gia Rai thuộc ngữ hệ
Nam Đảo (6;312); (8;76) Theo thống kê
năm 1999, dân số Gia Rai là 371.557
người, cư trú ở phía bắc tộc người Ê Đê, tại
các tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc và
phía Tây Khánh Hịa
Gia Rai là tộc người duy nhất trên Tây
Nguyên cĩ một tổ chức xã hội tiền nhà
nước Họ cĩ hai ơng vua là vua Nước
(pơtao Ia) và vua Lửa (pơtao Apui) Ngày
nay cạnh vua Lửa ở Chư Athai cịn cĩ vua Giĩ (pơtao Angin) (10;6); (2;60) Đây là những người cĩ “thiên tính” thay mặt cho cộng đồng cầu mưa chống hạn, họ thuộc về một dịng tộc nhất định, lấy vợ thuộc một dịng họ riêng Những ơng vua này khơng trực tiếp nắm quyền hành thế tục nhưng phải sống tuân thủ một số kiêng cữ, họ cĩ ảnh hưởng lớn trong vùng người Gia Rai
và xung quanh Xưa kia hai cộng đồng này
cĩ quan hệ ngoại giao với hai nước Việt Nam và Campuchia Đây là một dạng tù trưởng, một hình thức sơ khai của nhà
Trang 2nước, ở đó thần quyền được coi trọng hơn
thế quyền Hình thức này còn thấy cách
đây không lâu ở các bộ lạc hay liên minh
bộ lạc Châu Phi và Nam Ấn Độ
Triều đình Việt Nam gọi hai ông vua
đó là Hỏa Xá và Thủy Xá, coi đây là hai
phiên quốc và nhận cống vật của họ từ năm
1558 đến năm 1841 (1;199-200) Nhà nước
Chân Lạp cứ ba năm một lần lại dâng lễ vật
cho hai vị vua này để cầu ước điều lành
cho xứ sở và mong được sự che chở bảo vệ
từ phía Tây Nguyên
Tộc người Gia Rai là tộc người bản
địa có dân số đông nhất trên Tây Nguyên,
gắn liền với thành phố Pleiku của tỉnh Gia
Lai, miền đất trù phú và có nhiều điều kiện
để phát triển kinh tế - xã hội Họ là cư dân
sống giữa hai tộc người Ba Na và Ê Đê
nhưng lại chịu nhiều ảnh hưởng của người
Ba Na Nhóm Aráp sống ở Kon Tum là
nhóm gốc Ba Na nhưng đã Gia Rai hóa
Tộc người Gia Rai là nhóm ngữ hệ Nam -
Đảo duy nhất có nhà rông Nhà dân tộc học
Đặng Nghiêm Vạn cho rằng việc người Gia
Rai có nhà rông có thể là do sự thoát ra từ
đại gia đình mẫu hệ và do ảnh hưởng của
các tộc người Môn - Khơme ngành Ba Na
(9;205)
1.1 Âm nhạc tộc người Gia Rai có
lịch sử hàng ngàn năm
Dựa vào việc các nhà khảo cổ tìm thấy
rất nhiều Đàn Đá có thang 5 âm Gia Rai
trong vùng đất người Gia Rai sinh sống,
căn cứ vào các nhạc cụ bằng kim loại như
cồng chiêng và lời hát trong trường ca Sử
thi cùng với các nguồn sử liệu có liên
quan… Chúng tôi có thể khẳng định rằng
Âm nhạc tộc người Gia Rai đã tồn tại cách
đây hàng ngàn năm
Dựa trên thang 5 âm Gia Rai, cách
dùng thang 5 âm này trong lịch sử và hiện
nay; dựa trên các bài dân ca và trường ca
Gia-rai còn lưu giữ, cách biểu diễn các
nhạc cụ của các nhạc công và phong cách sáng tác của các nhạc sĩ Gia Rai Căn cứ vào chuyên môn Âm nhạc chúng tôi khẳng định tộc người Gia Rai có một nền Âm nhạc của riêng mình
Người Gia Rai đã chế tác và sử dụng các loại nhạc cụ sau :
- Đàn Đá: Có thể nói Đàn Đá là nhạc
cụ lâu đời nhất mà các nhà khảo cổ học tìm thấy ở Việt Nam Nó có cách đây trên năm ngàn năm Trong địa bàn cư trú của người Gia Rai, các nhà khảo cổ cũng tìm thấy Đàn Đá có cách đây hàng ngàn năm được chế tác theo thang 5 âm Gia Rai Hiện nay vẫn còn nhiều nhạc công Gia Rai biểu diễn Đàn Đá
- Nhạc cụ gõ, vỗ, thổi hơi bằng tre trúc Gia Rai giống với các tộc người Tây Nguyên khác, nhạc cụ gõ, vỗ, thổi hơi bằng tre trúc phát triển rất mạnh như: T’rưng, T’rưng một ống tre (cái nhạc), Đinh Đong, Krông-pút, đàn Nước, Sáo và Tiêu
- Nhạc cụ dây: Nhạc cụ dây gồm có T’ni (Tinh ninh) và K’ni (Bro mâm) T’ni
có nhiều dây được mắc trên ống tre nên có thể tạo ra hòa âm và âm thanh rất sáng, vui nhộn K’ni có một dây, nhạc công biểu diễn bằng cách dùng vĩ kéo Điều đặc biệt
là K’ni có thêm một sợi dây được nối từ cuối cây đàn tới miệng nhạc công Khi biểu diễn nhạc công dùng răng cắn sợi dây này
và môi của họ thay đổi làm cho tiếng đàn thay đổi đôi lúc nghe rất giống tiếng người nên còn được gọi là Đàn Môi
- Cồng và chiêng: Mặt lưng của cồng
có núm còn mặt lưng của của chiêng thì phẳng Cồng, chiêng Gia Rai ngoài những nét tương đồng với cồng, chiêng của các tộc người sống ở Tây Nguyên, nó còn có nhiều nét khác biệt như cách chế tác, hình dáng, và đặc biệt là cách biểu diễn Các bài trường ca, dân ca và hát ru của tộc người Gia Rai rất nhiều và phong phú:
Trang 3- Các trường ca gồm trường ca sử thi
và trường ca dân gian:
+ Trường ca sử thi như Đam San, Xinh
Nhã, Đăm Ri là những bài ca rất dài có thể
hát một vài đêm mới hết (6;314) Nó kể về
cội nguồn của người Gia Rai hoặc lai lịch
của một vấn đề về phong tục, xã hội
+ Trường ca dân gian cũng là những
bài ca dài, hát để kể chuyện dân gian, kể
chuyện về các vị thần, những điều răn dạy
về luân thường đạo lý…
- Dân ca của tộc người Gia Rai rất
phong phú, nội dung các bài dân ca thường
nói về thiên nhiên, con người, tình yêu,
muôn thú, cây cỏ hoa lá…
- Các bài hát ru Gia Rai cũng giống
như hát ru Việt Nam, những bài hát này
dùng để ru cho con ngủ nhưng hát ru Gia
Rai còn một loại hát ru rất đặc biệt là hát ru
trên nương rẫy khi người mẹ vừa địu con
vừa đi nương
Các điệu múa (blơi, xoang) và các lễ
hội đâm trâu
- Các điệu múa của người Gia Rai
thường mô phỏng lại các động tác chiến
tranh giữa các tộc người xa xưa, thường múa
trên nền nhạc đệm của đàn T’rưng (4;415)
- Lễ hội đâm trâu của người Gia Rai
gắn liền với các sự kiện ăn mừng như
mừng lúa mới (bong bâc asang prao),
mừng nhà Rông (bong bâc prông), ăn
mừng lúa mới hoặc được mùa (bong bâc
hơk kơ dok hơmao pơdaihlô) (3;249)
1.2 Những nét tương đồng và riêng
biệt của âm nhạc tộc người Gia Rai với
âm nhạc các tộc người ở Việt Nam và
trên thế giới:
- Thang âm: các tộc người sống ở Việt
Nam và rất nhiều tộc người trên thế giới
cũng có sử dụng thang 5 âm
- Nhạc cụ làm bằng tre trúc: các tộc
người sống ở Việt Nam và nhiều tộc người
sống ở những vùng có tre trúc đều dùng tre
trúc để chế tạo và sử dụng nhạc cụ làm bằng tre trúc
- Đàn Đá: Trong lịch sử, các tộc người sống ở Việt Nam sử dụng đàn đá rất nhiều Trên thế giới không có nhiều tộc người sử dụng đàn đá
- Cồng và chiêng: các tộc người sống
ở Việt Nam và nhiều tộc người trên thế giới cũng có dùng cồng, chiêng
Những nét riêng của âm nhạc tộc người Gia Rai
- Thang 5 âm có bán cung (demi ton diatonique): Các tộc người sinh sống ở Tây Nguyên Việt Nam như Ê Đê, Bana, Xê Đăng, Cơ Ho, M’nông, Gié Triêng … cũng
sử dụng thang 5 âm này, nhưng cách sử dụng thang âm của các tộc người này không giống với cách sử dụng thang âm của tộc người Gia Rai
Người Gia Rai thường dùng thang 5
âm với các quãng đi liền nhau liên tục như:
2 thứ, 2 thứ, 2 thứ, 3 Trưởng, 1 Đúng/, 2 Trưởng, 2 Trưởng, 2 thứ, 1 Đúng/, 3 Trưởng, 5 Đúng/, 5 Đúng/, 2 thứ Ví dụ:
Đố si đố si sol sol/ sol fa sol fa mi mi/ mi đô sòl/ đô sòl/ đô sì đô… Giai điệu thường đổ
từ cao xuống thấp như thác nước sau đó lại
từ từ đi lên như người đang leo lên núi…
- K’ni (Bro mâm) là nhạc cụ độc đáo của tộc người Gia Rai từ cách chế tạo đến cách biểu diễn
1.3 Những đặc trưng nổi bật của
âm nhạc tộc người Gia Rai
- Giai điệu dùng trong trường ca Sử thi và Dân gian thay đổi liên tục Điệu thức thay đổi rất tài tình tạo thành sự luân chuyển trong âm nhạc nên không làm cho người nghe nhàm chán
- Cồng, chiêng Gia Rai có nét đặc trưng từ hình dáng, chế tác đến cách thức biểu diễn Mặt cồng, chiêng có đường kính lớn hơn, nhiều chiếc có đường kính tới 90cm nên có âm thanh rất trầm ấm (5;582)
Trang 4Tai cồng, chiêng dài hơn để tạo âm thanh
ngân vang Núm cồng to và có hình nửa
khối tròn Nhạc công Gia Rai thường thích
tạo âm thanh cồng ngân dài và âm thanh
chiêng ngắn, tạo tiết tấu dồn dập, sôi động
Theo nhà dân tộc học Jacques Dournes
thì người Gia Rai có 5 dàn chiêng (cing):
+ Cing Arap: gồm 8 chiêng và 5 cồng,
dùng vào việc tang ma
+ Cing to nah hay cing monyum: gồm
9 chiêng, dùng khi uống rượu
+ Cing trum: gồm 3 cồng có người
khiêng cùng đánh với một trống đeo vào
cổ, dùng khi có đám rước
+ Cing kom giống như cing trum,
dùng để rước thần lửa
+ Cing juar: gồm 3 cồng, 5 chiêng
dùng để đón chiến sĩ thắng trận trở về Dàn
cing juar tấu với một trống, người đánh
trống cũng là người chỉ huy (11;218-221)
1.4 Âm nhạc tộc người Gia Rai là
vốn quý của Việt Nam và thế giới
Âm nhạc tộc người Gia Rai đang mai
một và có nguy cơ thất truyền Tốc độ đô
thị hóa và công nghiệp hóa đang xóa dần
buôn làng của người Gia Rai Thực tế cho
thấy khi buôn làng không còn và khi người
dân Gia Rai phải đi làm trong các nhà máy,
xí nghiệp thì các hoạt động âm nhạc Gia
Rai thưa thớt dần Các buổi đàn hát múa
Gia Rai có hồn Gia Rai khi diễn ra trong
sân của buôn làng (plơi), nhà Rông Gia Rai
chứ không thể diễn ra trong phố thị!
Hiện nay, nhiều buôn làng Gia Rai ở
Tây Nguyên đã không còn người biết sử
dụng nhạc cụ Gia Rai cũng như hát được
dân ca Gia Rai ! Nhiều thanh thiếu niên Gia
Rai không biết sử dụng các nhạc cụ dân tộc
Gia Rai nhưng biết sử dụng các nhạc cụ Tây
phương như Organ, Guitar…(7;13)
Ngày hôm nay, chúng ta phải thừa
nhận rằng nền văn hóa của bất cứ tộc người
nào cũng đều có giá trị và phải trân trọng
Âm nhạc tộc người Gia Rai chắc chắn cũng
là vốn quý của đất nước Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung nên Âm nhạc tộc người Gia Rai phải được gìn giữ và phát triển
2 Lưu giữ âm nhạc Gia Rai
Hiện nay có rất ít văn bản ghi chép bài bản khí nhạc và thanh nhạc của nền Âm nhạc tộc người Gia Rai Hầu hết những văn bản này đều ghi theo phương pháp ghi chép của âm nhạc Tây phương Đã có một
số băng dĩa ghi âm ghi hình các bài bản
Âm nhạc Gia Rai do các nhạc công và ca sĩ Gia Rai biểu diễn
Tất cả những tài liệu trên không đi theo một chương trình lưu giữ nào cả Muốn bảo tồn âm nhạc Gia Rai thì phải có một chương trình tầm cỡ quốc gia để lưu giữ theo hệ thống và phương pháp
2.1 Lưu giữ bằng cách ghi âm ghi hình
Đây là phương pháp tốt nhất và không mất nhiều thời gian Phương pháp này còn giúp cho việc truyền thông được thuận lợi Cần tiến hành ngay việc ghi âm, ghi hình cách chế tác và biểu diễn các nhạc cụ của tộc người Gia Rai; các bài bản dân ca, trường ca do các ca sĩ Gia Rai biểu diễn cũng như các điệu múa (B’lơi, Xoang) Gia Rai Năm 2000, Viện âm nhạc Việt Nam
đã thực hiện được CD về cách chế tác và biểu diễn 5 loại nhạc cụ do nghệ sĩ Gia Rai
là R’Chăm Tih sống ở làng Plei Dró, thành phố Pleiku trình bày
2.2 Lưu giữ bằng cách ghi chép văn bản
Người Gia Rai có cách ghi chép nhạc bằng chữ viết của họ kết hợp với các ký hiệu riêng nhưng không thống nhất và ít người dùng Trong tình hình hiện nay, số nhạc công và ca sĩ Gia Rai đã mất dần cũng như đã lớn tuổi thì cách phải dùng là ghi chép nhạc Gia Rai theo phương pháp
Trang 5Tây phương (portée) để ghi lại các bài bản
về khí nhạc và thanh nhạc đang còn lưu
truyền trong các buôn làng Gia Rai
3 Truyền dạy âm nhạc Gia Rai
Cần phải dạy Âm nhạc Gia Rai cho
người Gia Rai vì âm nhạc Gia Rai là nghệ
thuật của người Gia Rai Một sự kiện đã
xảy ra tại Plei ku khi nhà nước Việt Nam
muốn giữ nét văn hóa nhà Rông của tộc
người Gia Rai đã cấp kinh phí để xây một
nhà Rông bằng bê tông cốt thép ở làng Plei
Choet (cách thành phố Plei ku 9km về phía
Đông, trên trục đường 19 đi Quy Nhơn) ?!
Chính người dân Gia Rai trong làng đã
không chịu được nên cố gắng tự đi tìm
kinh phí và bỏ công sức của chính họ để
làm một nhà Rông theo truyền thống bằng
gỗ, tre, lá ở bên cạnh
Phổ biến âm nhạc Gia Rai cho cộng
đồng Gia Rai bằng nhiều cách như hỗ trợ
kinh phí hoặc giúp tổ chức các hoạt động
âm nhạc trong các buôn làng, dạy nhạc cho
người lớn và nhất là cho thiếu nhi Hỗ trợ
kinh tế cho các nhạc công, nhạc sĩ và ca sĩ
Gia Rai để họ có điều kiện để chuyên chú
vào Âm nhạc
Dạy Âm nhạc Gia Rai cho học sinh
Gia Rai
Hiện nay chương trình môn âm nhạc
trong nhà trường phổ thông Việt Nam thì ở
Tiểu học, lớp 2 có một bài hát là dân ca
Gia Rai Đây là niềm tự hào của tộc người
Gia Rai vì có rất ít bài dân ca trong toàn bộ
các bài hát từ lớp 1 đến lớp 9 vậy mà lại có
một bài dân ca Gia Rai
Giáo dục phổ thông Việt Nam thống
nhất trong toàn quốc vì vậy các bộ môn nói
chung và âm nhạc nói riêng đều giống
nhau Với chính sách dân tộc (tộc người)
của Việt Nam hiện nay thì việc giảng dạy
văn hóa nói chung và Âm nhạc của các tộc người nói riêng cho học sinh các tộc người
là cấp thiết Chính vì vậy, trong các trường học của học sinh Gia Rai ngoài việc dạy chữ và ngôn ngữ Gia Rai còn phải dạy âm nhạc Gia Rai
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Henri Maitre (2008), Rừng người Thượng,
Lưu Đình Tuân dịch, Nxb Tri Thức
2 Nguyễn Văn Huy (1997), Bức tranh văn hóa
các dân tộc, Nxb Giáo dục
3 Đặng Văn Lung, Nguyễn Sông Thao, Hoàng
Văn Trụ (1997), Phong tục tập quán các dân
tộc Việt Nam, Nxb Văn hóa Dân tộc Hà Nội
4 Nhiều tác giả (2013), Văn hóa các dân tộc
Việt Nam, Nxb Văn hóa-Thông tin
5 Nhiều tác giả (2004), Vùng văn hóa cồng
chiêng Tây Nguyên, Nxb Viện Văn hóa
Thông tin Hà Nội
6 Trần Quang Phúc (2013), Việt Nam sắc màu
văn hóa 54 dân tộc anh em, Nxb Đồng Nai
7 Đào Huy Quyền (1993), Nhạc khí dân tộc ở
Gia Lai, Nxb Giáo dục
8 Thông tấn xã Việt Nam (2006), Việt Nam hình
ảnh cộng đồng 54 dân tộc, Nxb Thông Tấn
9 Đặng Nghiêm Vạn (2003), Cộng đồng các
quốc gia, dân tộc Việt Nam, Nxb Đại học
Quốc gia TP Hồ Chí Minh
10 Jacques Dournes (1977), Potao, une théorie
du pouvoir chez les Jorai sud Indochinois,
Paris, Flammarion
11 Jacques Dournes (1965), La musique chez les
Jorai, Objets et mondes, Tome V, Fasc 4,
Paris, Musée de l’homme
Ngày nhận bài: 13/11/2015 Biên tập xong: 15/02/2016 Duyệt đăng: 20/02/2016