Người Khmer Nam Bộ có một nền nghệ thuật vô cùng đặc sắc với đủ các loại hình âm nhạc, múa, hát và sân khấu. Nổi bật là các điệu múa được đem biểu diễn trong sinh hoạt, trong các lễ hội và trong sân khấu chuyên nghiệp của người dân Khmer.
Trang 1Múa trong sân khấu Dù Kê – Nét độc đáo của nghệ thuật múa Khmer Nam Bộ
Dance in Du Ke theater – The Uniqueness of The Southern Khmer Dance Art
ThS Trần Thị Lan Hương, Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM
Tran Thi Lan Huong, M.A.,
Ho Chi Minh City Academy of Theatre and Cinema
Tóm tắt
Người Khmer Nam Bộ có một nền nghệ thuật vô cùng đặc sắc với đủ các loại hình âm nhạc, múa, hát và sân khấu Nổi bật là các điệu múa được đem biểu diễn trong sinh hoạt, trong các lễ hội và trong sân khấu chuyên nghiệp của người dân Khmer Trải qua nhiều năm tháng, kho tàng ngôn ngữ múa Khmer Nam Bộ ngày càng phong phú, đa dạng và tinh tế Điều đó, được thể hiện rõ nét khi nhiều chất liệu múa Khmer truyền thống được sử dụng trong sân khấu Dù Kê và đóng một vai trò quan trọng trong các vở diễn.
Từ khóa: ngôn ngữ múa Khmer Nam Bộ, sân khấu Dù Kê.
Abstract
The people of Southern Khmer have a very interesting art foundation with various types of music, dance, song and theater It is highlighted with dances that were performed in everyday activities, in festivals and in the professional theaters of the Khmer people Throughout the ages, the Southern Khmer archive in dance language became more abundant, diverse and delicate This is clearly demonstrated with many traditional dance materials used in Du Ke theater, playing an important part in a lot of plays
Keywords: the Southern Khmer dance language, Du Ke theater
1 Vài nét khái quát về sân khấu
Dù Kê Khmer Nam Bộ
Có thể nói, Dù Kê là loại hình sân khấu
ca kịch dân tộc, đã thu nạp rất nhiều các yếu
tố nghệ thuật của sân khấu Rô Băm, Dì Kê,
Triều Châu, Cải lương
Kịch bản của sân khấu Dù Kê đa dạng
và phong phú về các đề tài, từ truyện cổ
Riêm Kê (dựa theo cốt truyện Ramayana
của Ấn Độ) đến các đề tài dân gian, lịch sử,
tôn giáo, xã hội như “Mối tình Bô Pha –
Rạng Xây”, “Bông hồng Trà Vinh”… và có
cả những vở Tuồng tích của người Hoa
như “Tiết Nhơn Quý”, “Tam Tạng thỉnh
kinh”… hay một số vở từ sân khấu Cải lương như “Tấm Cám”, “Phạm Công - Cúc Hoa”, “Thạch Sanh - Lý Thông”…
Vở diễn đầu tiên của Dù Kê đã đi vào
lòng ngườì yêu sân khấu Dù Kê là “Riêm kê”, một dạng kịch bản kế thừa từ sân khấu
cổ điển Rô Băm
Với ưu điểm có nhiều tích truyện gần gũi với nhân dân, đặc biệt là những đề tài phản ánh cuộc sống xã hội hiện đại luôn làm phong phú nội dung biểu hiện của thể loại sân khấu kịch hát Dù Kê Vì vậy, nghệ thuật sân khấu Dù Kê luôn đồng hành cùng với đời sống người dân Khmer nói riêng và
Trang 2đồng bào vùng Nam Bộ nói chung gần một
thế kỷ qua
Người Khmer, người Việt cả người
Hoa ở đồng bằng sông Cửu Long
(ĐBSCL) đều có thể cùng đi xem Dù Kê,
bởi Dù Kê được sáng tạo do nhu cầu tự
thân của cư dân vùng đất này, dù cho họ có
gốc gác từ đâu, thuộc tộc người nào Dù Kê
là “đứa con đẻ” của người dân ĐBSCL, nó
được người dân nơi đây đón nhận, yêu
thích và nuôi dưỡng cho tới ngày hôm nay
Sân khấu Dù kê là sân khấu biểu diễn
kết hợp đa loại hình nghệ thuật: ca, múa,
nhạc, diễn xuất, hóa trang, xử lý đạo cụ, kỹ
thuật âm thanh, ánh sáng… Vì vậy, một vở
diễn Dù kê muốn thành công, đòi hỏi phải
có sự nỗ lực và sự phối hợp nhịp nhàng
giữa các nghệ sĩ, diễn viên, nhạc công, kỹ
thuật, chỉ huy đêm diễn…
Các diễn viên Dù Kê chuyên nghiệp là
người biết xử lý các động tác múa, đạo cụ
linh hoạt và sáng tạo không chỉ theo nội
dung kịch bản mà theo âm nhạc và cảm
hứng của vai diễn Vũ đạo, vũ thuật trong
sân khấu Dù Kê có những đặc điểm riêng,
đó là những vũ đạo và vũ thuật được lấy từ
võ thuật dân tộc và đã được sân khấu hóa,
đạt đến trình độ nghệ thuật cao
Căn cứ vào các đặc điểm nghệ thuật
cơ bản trên của sân khấu Dù Kê, giới
chuyên môn đều thống nhất xếp sân khấu
Dù Kê thuộc kịch chủng sân khấu kịch hát
dân tộc
Tóm lại, trong nghệ thuật sân khấu Dù
Kê có sự pha trộn của nhiều yếu tố nghệ thuật
từ các loại hình nghệ thuật sân khấu kịch hát
khác nhau, đó là kết quả bởi quá trình giao lưu
với các tộc người khác cùng chung sống tại
Nam Bộ Nhưng điều đáng nói là, mặc dù thu
nạp vào mình nhiều yếu tố nghệ thuật của các
các loại hình nghệ thuật sân khấu như vậy,
nhưng nghệ thuật sân khấu Dù Kê vẫn có bộ
mặt riêng, nét đặc trưng riêng của nó Và khi xem, người ta vẫn nhận biết ngay đấy là sân khấu Dù Kê của người Khmer Nam Bộ
2 Nghệ thuật Múa trong sân khấu
Dù Kê
Trong sân khấu kịch hát dân tộc: ca, múa, nhạc luôn đóng một vai trò quan trọng
để truyển tại nội dung vở diễn Sân khấu kịch hát Dù Kê của người Khmer Nam Bộ cũng vậy, ngoài những yếu tố chính như ca, nhạc thì múa đóng một vị trí quan trọng trong các vở diễn của sân khấu này
Cùng là sân khấu của người Khmer Nam Bộ nhưng sân khấu Rô Băm: với các tuồng tích về vua, hoàng tử, công chúa… nên các chất liệu múa chỉ có các động tác múa Khmer cổ điển Ngược lại, sân khấu
Dù Kê: với các nội dung kịch bản phong phú và đa dạng nên các chất liệu múa cũng
vô cùng đa dạng và phong phú, tùy vào nội dung vở diễn là tích cổ, dân gian hay hiện đại mà sân khấu Dù Kê lựa chọn cho mình những chất liệu múa Khmer truyền thống phù hợp
Tuy kịch bản trong sân khấu Dù Kê tiếp nhận từ nhiều sân khấu khác nhau, nhưng những chất liệu múa được sử dụng trong các vở diễn chủ yếu được lấy từ múa truyền thống Khmer Nam Bộ: Đó là những điệu múa dân gian vô cùng quen thuộc trong đời sống sinh hoạt của người dân nơi đây như: Rom Vông, Rom Lêu, Saravan, Rom Kbach ; các điệu các điệu múa trong
lễ hội, trong lao động như: múa trống Chhay Dăm, múa gáo dừa, múa xúc tép…; các điệu múa cổ điển Khmer: múa Chhu Chhay, múa chúc mừng…đều được phát huy trong các vở diễn của sân khấu Dù Kê Hiện nay, trước khi vào vở diễn chính thức, sân khấu Dù Kê thường có khoảng 30 phút biểu diễn ca, múa, nhạc Các bài hát dân
ca, hiện đại bằng tiếng Khmer và tiếng Việt
Trang 3đều được biểu diễn để phục vụ đông đảo các
các khán giả của nhiều dân tộc tại vùng đất
ĐBSCL Kết thúc chương trình thường là
những điệu múa dân gian Khmer tập thể
Đây là những điệu múa có tiết tấu nhanh, vui
nhộn nhằm tạo được không khí vui tươi, sôi
nổi, hấp dẫn và lôi cuốn khán giả
Hiện nay, các vở diễn trong sân khấu
Dù Kê chủ yếu vẫn là các vở tích cổ, với
những nội dung xoay quanh thiện chống ác
và bao giờ thiện cũng thắng ác Ở các vở
diễn này, bên cạnh ca/nhạc, múa luôn hiện
hữu và đồng hành trong các vở diễn làm
cho vở diễn hấp dẫn hơn, lôi cuốn hơn
Múa trong sân khấu Dù Kê đa dạng ở
các hình thái biểu diễn như: múa tập thể
gây không khí, múa minh họa, múa diễn tả
tính cách nhân vật, múa các con vật… Nhưng nhìn chung vẫn là hai loại múa chính: “Múa minh họa, gây không khí” và
“Múa tính cách nhân vật”
Múa minh họa, gây không khí:
Múa gây không khí thường là những điệu múa/đoạn múa tập thể, tạo nên một vẻ đẹp đồng đều, sinh động và hấp dẫn Các động tác múa thường gần gũi với đời sống hàng ngày của người dân, không cách điệu, không mang tính ước lệ tượng trưng nhiều như các điệu: múa gõ gáo, múa xúc tép, múa khua chài, múa vui mùa sản xuất… Loại múa này thường dùng để mở màn hay kết thúc vở diễn
Tùy theo nội dung của vở, sẽ có những đoạn múa minh họa cho vai diễn, cảnh diễn:
Múa minh họa trong vở tích cổ “Bản tình ca Phanh Nha - Sô Pheap”
Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh Ảnh chụp: Trần Thanh Tâm
múa minh họa trong vở “Bản tình ca Phanh Nha - Sô Pheap” -
Đoàn NT Khmer Ánh Bình Minh Trà Vinh Ảnh chụp: Trần Thanh Tâm
Trang 4Dù trong vở diễn với nội dung tích cổ
hay vở diễn phản ánh cuộc sống trong
chiến tranh, hòa bình, xây dựng đất nước
thì các điệu múa minh họa, gây không khí
vẫn luôn được phát huy, làm cho vở diễn
thêm phần hấp dẫn, lôi cuốn khán giả
Sân khấu Dù Kê là sân khấu của người
dân Khmer sinh ra, gìn giữ và phát triển
Vì vậy, các điệu múa dân gian truyền thống
phổ biến như: Rom Vông, Rom Lêu,
Saravan, Rom Kbach, Chhu Chay, Rom
Môs, Room Chôk, Trống Chhay Dăm, gáo
dừa, các động tác vũ đạo, vũ thuật… đều
được sân khấu Dù Kê sử dụng triệt để mỗi
khi nội dung vở diễn phù hợp
Tóm lại, múa minh họa và múa gây
không khí cho vở diễn Dù Kê đã luôn tận
dụng triệt để các chất liệu múa truyền
thống Khmer Nam Bộ, nó đã góp phần
phát huy và gìn giữ vốn múa truyền thống
dân tộc mình ngay trong sân khấu kịch hát
này Ngoài ra, sân khấu Dù Kê còn tiếp
nhận các vũ đạo, vũ thuật của cải lương,
hát Tiều và võ thuật dân tộc, từ đó biến hóa
thành ngôn ngữ riêng cho sân khấu của
mình với nhiều nhóm lớn, nhỏ NSƯT Sơn
Lương có viết: “Vũ đạo, vũ thuật là một
đặc điểm riêng có của sân khấu Dù Kê, mà
không hề tìm thấy hoặc giống bất cứ loại
hình sân khấu nào khác của đồng bào
Khmer Nam Bộ” [3, tr.174] Đây cũng
chính là sự tìm tòi, góp thêm những chất
liệu mới, múa mới của sân khấu Dù Kê
Cùng với các chất liệu múa truyền thống
Khmer, các động tác vũ đạo, vũ thuật trong
sân khấu Dù Kê đã góp phần làm phong
phú hơn kho tàng ngôn ngữ múa minh họa,
múa gây không khí trong các vở diễn của
sân khấu này
Múa thể hiện tính cách nhân vật:
Tuy sân khấu Dù Kê không sử dụng
ngôn ngữ múa nhiều như sân khấu Rô Băm, nhưng do các vở diễn theo các tích
cổ, thần thoại còn chiếm một lưu lượng lớn trên sân khấu này nên ngoài múa minh họa/gây không khí, múa trong sân khấu Dù
Kê còn có những động tác, những quy định riêng dành cho các vai diễn nhằm thể hiện
rõ hơn tính cách nhân vật
Giống với sân khấu Rô Băm, sân khấu
Dù Kê cũng chia nhân vật thành hai nhóm: Thiện và Ác Các động tác múa cho các nhân vật vai Thiện và Ác thường lấy chiều cao của vai làm chuẩn để phân biệt: Động tác múa giành cho vai Thiện thường thấp hơn về chiều cao (ngang hoặc thấp hơn vai) và nhỏ hơn về chiều ngang nhằm thể hiện sự khiêm tốn, nhường nhịn nhưng quyết đoán Các động tác múa cho vai Ác thường cao hơn về chiều cao (cao hơn vai)
và rộng hơn về bề ngang nhằm thể hiện tính cách ngang tàn, xấc xược
Ngoài các động tác múa dành riêng cho nhóm nhân vật Thiện – Ác, các động tác múa thể hiện tính cách nhân vật trong sân khấu Dù Kê đã đạt tới đỉnh cao của ngôn ngữ biểu hiện với vai diễn Chằn Vai Chằn trong sân khấu Dù Kê tượng trưng cho cái “Ác” và có những vũ đạo riêng Những vai Chằn đã có phép thuật, động tác vũ đạo thường phức tạp và kỹ thuật hơn Các động tác tay bao giờ cũng giơ rộng, cao hơn vai, thể hiện sức mạnh hơn người Còn với những vai Chằn không
có phép thuật hoặc Chằn con, quân sỹ
Chằn chỉ múa những động tác đơn giản
Do kịch bản sân khấu Dù Kê rất đa dạng và phong phú vì vậy vai Chằn cũng muôn màu, muôn vẻ: Chằn trong các vở kháng chiến chống Mỹ: là những vai diễn như: lính Mỹ, lính ngụy…; trong các vở phản ánh cuộc sống nông thôn là: cường
Trang 5hào, ác bá; trong cuộc sống hiện tại là:
những tên cướp, tham quan… Dù vai Chằn
ở trong nhiều vai diễn với nhiều đối tượng
phản ánh khác nhau nhưng vẫn có một điểm
chung là đại diện cho cái Ác Đó cũng là
một nét đặc trưng của sân khấu Khmer nói
chung và sân khấu Dù Kê nói riêng.Vai
Chằn trong sân khấu Dù Kê không đeo mặt
nạ mà hóa trang màu trực tiếp trên mặt
Trước kia, mặt Chằn chỉ hóa trang hai màu
cơ bản là: đen, trắng Sau này, thêm màu
xanh lá và màu đỏ Cách vẽ mặt Chằn trong
sân khấu Dù Kê gần giống với hóa trang của
“kép núi”, “kép phiên” trong sân khấu hát
Bội của người Việt và Hồ Quảng của người
Hoa Cặp nanh dài, nhọn đầy hung dữ là
một điểm nhấn quan trọng trên khuôn mặt
Chằn: Chằn nữ thì vẽ răng nanh trực tiếp trên mặt, còn Chằn nam đeo răng nanh thật (nanh heo) để tăng thêm tính hung ác, dữ tợn của vai diễn đặc sắc này Việc sử dụng chiếc răng nanh thật là cả một nghệ thuật vô cùng hấp dẫn và lôi cuốn người xem Đây là một kỹ thuật khó Nghệ sĩ Thạch Đa Ra, diễn viên đoàn Nghệ thuật Khmer Sóc Trăng, người có 17 năm múa vai Chằn và
đã đạt huy chương vàng cho vai diễn chia
sẻ: “Để sử dụng được chiếc răng nanh thật, anh đã được ba mẹ cho tập từ khi mới 10 tuổi và đạo cụ lúc đó là những trái đậu đũa” Cùng với việc sử dụng cơ mặt rất linh
hoạt, chiếc răng nanh cũng được thể hiện vô cùng tài tình: lúc chìa ra, khi thụt vào; lúc
chĩa lên, khi chọc xuống:
Nghệ sĩ Thạch Đa Ra “ Trong vai Chằn Krông Riếp” -
Đoàn Nghệ thuật Khmer Sóc Trăng Ảnh chụp: Lan Hương
Với việc diễn xuất khuôn mặt vô cùng
linh hoạt và sinh động, vai Chằn còn đem
đến cả một tổng thể ngôn ngữ hình thể
(múa, vũ đạo, vũ thuật), tạo nên một vai
diễn đầy mạnh mẽ, hung dữ và hấp dẫn
người xem
Vai diễn Chằn trong sân khấu Dù Kê rất đa dạng, phong phú, nhiều màu sắc Chất liệu múa cho vai Chằn nam và Chằn
nữ cũng đa dạng và phong phú với các động tác múa tay không, múa với đạo cụ (gậy thần, đao, kiếm…)
Chằn nam cũng có rất nhiều vai diễn,
Trang 6nhưng đặc sắc nhất vẫn là vai Vua Chằn
hay Yeak Krông Riếp Đây là vai diễn quy
tụ đầy đủ những kỹ thuật hình thể qua: các
động tác múa, vũ đạo, vũ thuật đặc biệt là
kỹ thuật xử dụng răng nanh và diễn xuất
cơ mặt
Đặc biệt, trước khi Yeak Krông Riếp
xuất hiện trên sân khấu, người xem đã nghe
thấy 3 tiếng hú vang vọng, gầm thét, đầy
hung dữ từ xa vọng lại Sự xuất hiện của
vai diễn, tạo cho người xem sự tò mò ngay
từ khi chưa xuất hiện và lôi cuốn người
xem đến hết vở diễn bởi:
+ Kỹ thuật diễn xuất: ánh mắt hung
tợn; cơ mặt linh hoạt
+ Kỹ thuật sử dụng răng nanh: lúc lật
lên, chúc xuống; lúc biến mất vào trong
miệng, lúc lại chĩa ra ngoài
+ Kỹ thuật múa: nhảy, quay, đá
chân…
+ Kỹ thuật vũ đạo khi sử dụng vũ khí
như: gậy thần, đao, kiếm…
Các động tác múa, vũ đạo, vũ thuật
của vai diễn Chằn cũng rất đa dạng và
phong phú Tuy nhiên, các diễn viên sân
khấu Dù Kê từ trước tới nay vẫn quen học
theo cách truyền nghề truyền thống của
người Khmer Vì vậy, các động tác chưa có
tên và cũng chưa có hệ thống giáo trình
đào tạo cơ bản Qua nhiều lần đi điền dã,
sưu tầm, tác giả bài viết đã khai thác được
một số động tác múa cơ bản của Yeak
Krông Riếp (Vua Chằn):
+ Múa tay không (9 động tác): Kbach
Đơ Chinh; Kbach Sa Đăm; Kbach Puông;
Kbach Đot Thoi; Kbach Tot Chhaquên;
Kbach Tot Sađam; Kbach Chháp Chhót;
Kbach Som Đel Rich; Kbach Chốt Chi
+ Múa với đạo cụ gậy thần (5 động
tác): Kbach Puông Kanh Đầm Bon; Kbach
Đot Thoi; Kbach Tot Chhaquên; Kbach
Tot Sađam; Kbach Chhap Đom Bon; Kbach Chốt Chi
Những động tác trên được đúc kết từ những động tác hay tổ hợp động tác hay được sử dụng trong vai diễn này Động tác
múa trong vai Chằn Krông Riếp chủ yếu là
các động tác với các tư thế tay cao, rộng; các bước chân rộng chắc với các kỹ thuật nhảy, quay… nhằm thể hiện sức mạnh hơn người
Để diễn tốt được vai diễn Yeak Krông Riếp, người diễn viên phải tập luyện rất
nhiều Có thể nói, đây là vai diễn khó nhất
về kỹ thuật biểu diễn hình thể cũng như kỹ thuật diễn xuất trong sân khấu Dù Kê Hay nói cách khác, độ khó của vai diễn này cũng chính là sự thành công của người diễn viên khi thể hiện tốt vai diễn
Chằn nữ trong sân khấu Dù Kê gọi là
Yeak Kâynây
Ngôn ngữ múa Chằn nữ trong sân khấu Dù Kê phong phú hơn sân khấu Rô Băm Có lẽ vì các vở diễn trong sân khấu
Rô Băm ít vai Chằn nữ, nên vai diễn này
do nam đóng và động tác múa cũng giống Chằn nam Còn trong sân khấu Dù Kê, vai Chằn nữ vẫn do nữ đóng và cũng có nhiều động tác múa riêng cho vai Chằn nữ Động tác múa cơ bản Chằn nữ (mới sưu tầm) có:
+ Múa tay không (7 động tác): Kbach
Pa Rê Kala; Kbach Hô; Kbach Tot Chhaquên; Kbach Tot Sađam; Kbach On Cuôi; Kbach Pa KRông Riếp; Kbach Salap
Sach; Kbach Chop
+ Múa với đạo cụ gậy thần (7 động
tác): Kbach Canh Đom Bon Tâu Pơrây;
Kbach Vi Đom Bon; Kbach Hôl; Kbach Tot Chhaquên; Kbach Tot Sađam; Kbach
On Cuôi; Kbach Bun Chhua; Kbach Đơ
Trang 7Các động tác múa vai Chằn nữ thường
là những động tác với: khung tay thoáng và
rộng; các thế chân thường trụ trên một
chân (co chân, đá chân, chân bước lùi sau
nhún xuống…) nhằm thể hiện tài năng và
sức mạnh rộng lớn của Chằn nữ Các động
tác múa kỹ thuật khó về đá chân và nhảy,
quay cũng có như của nam nhưng số lượng
ít hơn và độ khó cũng thấp hơn Trang
phục vai diễn phù hợp với nội dung của vở,
không cách điệu nhiều
Vai diễn Chằn nữ đòi hỏi người diễn
viên ngoài việc múa tốt các động tác kỹ
thuật, thì việc diễn xuất để thể hiện được
tính cách của vai ác cũng vô cùng quan
trọng Đó cũng chính là nép đẹp và hấp dẫn
của vai diễn Yeak Kâynây
Tuy sân khấu Rô Băm và Dù Kê đều
có vai diễn Chằn trong các vở diễn, đều có
ngôn ngữ múa riêng nhằm thể hiện tính
cách của nhân vật ác Nhưng chất liệu múa
Chằn Dù Kê khác với Chằn Rô Băm do
Chằn của sân khấu Rô Băm là sự tiếp biến
Chằn từ sân khấu Campuchia, còn Chằn
trong sân khấu Dù Kê lại chịu nhiều ảnh
hưởng của sân khấu Hồ Quảng của người
Hoa và Cải lương của người Việt
Nhận định về vấn đề này, có một số
tác giả như Thạch Thị Omnara viết: “Vai
Chằn cũng là một trong những vai chịu ảnh
hưởng của các loại hình sân khấu Hồ
Quảng và Cải lương Đây là một vai rất đặc
biệt trong các vở diễn về những tích cổ
Chằn trong vở Dù Kê khác Chằn trong múa
cổ điển” [5, tr.193] Hay NSƯT Sơn
Lương viết: “Lối biểu diễn động tác vũ
đạo, vũ thuật trong giao chiến của các nhân
vật Chằn ảnh hưởng khá nhiều của động
tác hát Tiều” [3, tr.217]
Sự khác biệt của những dòng văn hóa
– nghệ thuật khác nhau đã cho vai diễn
Chằn của sân khấu Rô Băm và sân khấu
Dù Kê có được những chất liệu múa khác nhau để thể hiện vai diễn này
Vai diễn Chằn luôn là vai diễn chính của các vở diễn trong sân khấu Dù Kê Qua vai diễn này, kho tàng nghệ thuật múa của sân khấu Dù Kê càng thêm phong phú, đa dạng với nhiều thể loại và hình thức múa Tóm lại, sân khấu Dù Kê tuy không xử dụng ngôn ngữ múa là ngôn ngữ chính của
vở diễn như sân khấu Rô Băm Nhưng sự xuất hiện của các điệu múa trước vở diễn, trong vở diễn hay múa tính cách nhân vật (Chằn) cũng đủ nói lên vai trò quan trọng của nghệ thuật múa trong sân khấu Dù Kê Với khối lượng các động tác, các điệu múa tập thể minh họa, gây không khí hay múa tính cách nhân vật, sân khấu Dù Kê đã đóng góp một phần đáng kể cho nghệ thuật múa truyền thống của người Khmer nói riêng và nghệ thuật múa dân tộc Việt Nam nói chung Đó là một kho tàng văn hóa phi vật thể vô cùng quý giá mà chúng ta phải
có trách nhiệm nghiên cứu, sưu tầm, gìn giữ và bảo lưu Hiện nay, một số trường đào tạo tại Trà Vinh, Sóc Trăng và Thành phố Hồ Chí Minh đã có giáo trình dạy múa Khmer truyền thống nhằm đáp ứng cho việc gìn giữ và phát huy múa truyền thống Khmer nói chung và cho sân khấu Dù Kê nói riêng Điều đó đã thể hiện được sự quan tâm của các cấp lãnh đạo, của các đơn
vị đào tạo cho sự phát triển lâu dài Tuy nhiên, để sân khấu Dù Kê được phát triển trong thời kỳ hội nhập, để các điệu múa truyền thống Khmer vẫn sống mãi trong nhân dân và trên sân khấu Dù Kê, chúng ta cần phải quan tâm đào tạo nguồn nhân lực một cách tổng thể trên nhiều phương diện cho sân khấu Dù Kê trong đó có múa
Dù Kê
Trang 83 Đào tạo nguồn nhân lực cho
sân khấu Dù Kê
Đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu
Dù Kê là một trong những bước quan trọng
cho sự tồn tại của sân khấu này
Để có được một đội ngũ làm công tác
chuyên môn tốt từ: biên kịch, đạo diễn,
diễn viên, nhạc công… đáp ứng nhu cầu
thực tế, điều đó phụ thuộc rất nhiều vào
công tác đào tạo nguồn nhân lực Việc đào
tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho sân
khấu Dù Kê nói riêng và nghệ thuật sân
khấu Khmer nói chung đòi hỏi phải có một
đội ngũ giảng viên có trình độ: có phương
pháp sư phạm tốt, có trình độ chuyên môn
bảo đảm theo yêu cầu thực tiễn
Để đáp ứng được điều đó, theo tôi cần
phải tiến hành các bước:
- Cần đưa ra những kế hoạch cụ thể
và khả thi:
+ Thành lập Ban xây dựng đề án “Đào
tạo nguồn nhân lực cho sân khấu Dù Kê
Khmer Nam Bộ từ năm…đến năm…” gồm
những người có chuyên môn và kinh
nghiệm tốt, dưới sự chỉ đạo của Ban Chỉ
đạo miền Tây Nam Bộ (tập trung tại hai
tỉnh Trà Vinh và Sóc Trăng)
- Triển khai các vấn đề:
+ Xây dựng giáo trình giảng dạy
+ Tổ chức những lớp tập huấn cho
giảng viên sẽ về đào tạo tại các trường, các
đoàn, các chùa… để có được những kiến
thức cơ bản cho việc truyền nghề tại các
đơn vị và địa phương Cần kết hợp tốt giữa
đào tạo chính quy tại các trường nghệ thuật
chuyên nghiệp với đào tạo truyền nghề tại
gia đình và tại các chùa ở phum, sóc
+ Mở các lớp bồi dưỡng,nâng cao cho
các nhà biên kịch và đạo diễn đang làm
nghề của sân khấu Dù Kê
+ Tuyển sinh các lớp đào tạo diễn viên
Dù Kê ngắn hạn và dài hạn cùng những lớp chuyên ngành có liên quan đến sân khấu như: nhạc cụ dân tộc, biên kịch, đạo diễn sân khấu… Trong quá trình đào tạo, chú ý tập trung đào tạo tài năng trong đào tạo đồng đều để tìm ra những nhân tố tốt cung cấp cho sân khấu Khmer
+ Có chế độ đãi ngộ đặc biệt với những học sinh đi học các ngành này (Nhà nước bao cấp học phí 100%)
Tóm lại, Việc đào tạo nguồn nhân lực cho sân khấu Dù Kê là vấn đề cấp thiết, tránh để cho sân khấu bị mai một hoặc suy yếu mới quan tâm Việc gìn giữ, bảo lưu và phát huy nghệ thuật truyền thống dân tộc không phải là trách nhiệm của riêng một ai
Sự đồng thuật giữa các cấp, các ngành, các cơ sở đào tạo cùng với tình yêu nghệ thuật vốn có của người dân Khmer chắc chắn sân khấu Dù Kê nó riêng và sân khấu Khmer Nam Bộ nói chung sẽ phát huy tốt vốn văn hóa truyền thống dân tộc trong thời kỳ hội nhập quốc tế
Hiện nay, Trường Trung cấp Văn hóa - Nghệ thuật Trà Vinh đã đào tạo được 2 khóa diễn viên cho sân khấu Dù Kê Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh; Đoàn nghệ thuật Khmer Sóc Trăng; Trường Đại học Trà Vinh; Trường Trung cấp Múa Thành phố Hồ Chí Minh cũng đã đưa vào giảng dạy những động tác, điệu múa Khmer cổ điển và dân gian cho học sinh/sinh viên Ngoài những nơi đào tạo chính quy, chùa Khmer cũng đã đóng góp một phần quan trọng trong việc đào tạo và gìn giữ những giá trị nghệ thuật truyền thống dân tộc của người dân Khmer Đây
là những đơn vị đào tạo chính nguồn nhân lực cho sân khấu Rô Băm và Dù Kê Khmer Nam Bộ, nhằm đáp ứng tốt nhu cầu thị
Trang 9hiếu ngày càng cao của khán giả trong thời
kỳ hội nhập
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Thị Tâm Anh (2015), Hình tượng
Chằn (YAK) trong văn hóa Khmer Nam Bộ,
Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội
2 Lê Ngọc Canh (2013), Nghệ thuật múa truyền
thống Khmer Nam bộ, Đề tài NCKH cấp Bộ,
Hà Nội
3 Sơn Lương (2012), Tìm hiểu nghệ thuật sân
Dù kê Khmer Nam Bộ trên địa bàn tỉnh Sóc
Trăng (Giai đoạn từ năm 1920 đến năm 2000), Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Sóc
Trăng xuất bản
4 Nhiều tác giả (1998) Về sân khấu truyền
thống Khmer Nam Bộ, Sở Văn hóa Thông tin
Sóc Trăng và Phân viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam tại TP HCM xuất bản
5 Nhiều tác giả (2013), Kỷ yếu hội thảo khoa
học “Nghệ thuật sân khấu Dù Kê Khmer Nam
bộ - Di sản văn hóa dân tộc”, tổ chức tại
Trường Đại học Trà Vinh, ngày 11 - 12/11/2013
Ngày nhận bài: 12/6/2017 Biên tập xong: 15/7/2017 Duyệt đăng: 20/7/2017