Quá trình dạy học đại học hiện nay không chỉ nhằm mục tiêu trang bị kiến thức căn bản cho sinh viên, mà điều quan trọng hơn là nâng cao năng lực tư duy, phát huy tiềm năng sáng tạo của họ trong học tập nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội. Bài viết này sẽ trình bày và luận giải việc vận dụng kỹ thuật 5W1H trong phát triển tư duy phản biện của sinh viên.
Trang 1ĐẠI HỌC SÀI GÒN OF SAIGON UNIVERSITY
Email: tcdhsg@sgu.edu.vn ; Website: https://tapchikhoahoc.sgu.edu.vn
VẬN DỤNG KỸ THUẬT 5W1H TRONG PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHẢN BIỆN CỦA SINH VIÊN
Applying the 5W1H technique in developing students’ critical thinking
ThS.NCS Bùi Ngọc Quân
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Tóm tắt
Quá trình dạy học đại học hiện nay không chỉ nhằm mục tiêu trang bị kiến thức căn bản cho sinh viên,
mà điều quan trọng hơn là nâng cao năng lực tư duy, phát huy tiềm năng sáng tạo của họ trong học tập nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội Trong đó, vận dụng kỹ thuật 5W1H - một trong những kỹ thuật tư duy tích cực và hữu hiệu, nhằm phát triển tư duy phản biện của sinh viên là yêu cầu tất yếu khách quan nhằm nâng cao chất lượng dạy học đại học Bài viết này sẽ trình bày và luận giải việc vận dụng kỹ thuật 5W1H trong phát triển tư duy phản biện của sinh viên
Từ khóa: kỹ thuật 5W1H, sinh viên, phát triển tư duy phản biện, tư duy phản biện
Abstract
The process of teaching and learning at university nowadays is not only aimed at equipping students with basic knowledge, but more importantly, improving their thinking capacity and promoting their creative potential in learning to meet social needs In particular, the application of 5W1H technique, one
of the positive and effective techniques to develop students' critical thinking, is an objective requirement
to improve the quality of teaching at university This article will present and interpret the application of the 5W1H technique in the development of students' critical thinking
Keywords: 5W1H technique, students, developing critical thinking, critical thinking
1 Mở đầu
Trong bối cảnh đổi mới giáo dục đại
học hiện nay, vấn đề đổi mới phương pháp
dạy học theo định hướng phát triển tư duy
phản biện (TDPB) của sinh viên đã và
đang là yêu cầu cấp thiết để nâng cao chất
lượng và hiệu quả đào tạo đại học Ngoài
việc trang bị kiến thức cho sinh viên, giảng
viên phải chú tâm đến phát triển năng lực
tư duy, TDPB của họ nhằm đạt hiệu quả
học tập cao nhất trong quá trình học tập và
thực tiễn công tác sau này Thực hiện được
yêu cầu đó, đòi hỏi giảng viên cần có sự vận dụng linh hoạt, sáng tạo các phương pháp dạy học theo hướng phát triển TDPB của sinh viên Trong đó, phương pháp dạy học sử dụng kỹ thuật đặt câu hỏi ứng dụng 5W1H là một phương pháp hữu ích để hình thành, bồi dưỡng và phát triển TDPB của sinh viên một cách bền vững, nhằm phục
vụ tốt nhất cho quá trình học tập, nghiên cứu trong môi trường giáo dục đại học TDPB đã được nghiên cứu nhiều trong lĩnh vực giáo dục ở các nước phương Tây,
Trang 2và hiện nay đang trở thành từ khóa thông
dụng trong nghiên cứu, ứng dụng vào thực
tế giáo dục đại học Việt Nam Nó liên tục
được bổ sung, phát triển như một nhu cầu
tất yếu của việc dạy và học một phong cách
tư duy hữu hiệu nhằm đào luyện nên thế hệ
trẻ Việt Nam ưu việt hội nhập tốt hơn với
khu vực và quốc tế Ở nước ta, gần đây đã
có một số công trình và báo cáo bàn về
TDPB Mặc dù chưa trở thành hệ thống lý
luận khoa học mang tầm khái quát, song
những công trình đó đã góp phần phát triển
da dạng các cách tiếp cận, luận giải về
TDPB và đề xuất các giải pháp ứng dụng
thực tiễn mang tính hiệu quả cho nền giáo
dục nước nhà Có thể kể đến các công trình
liên quan của các tác giả như Trần Thị
Tuyết Oanh (2009), “Hình thành tư duy phê
phán cho sinh viên trong quá trình dạy học
ở đại học”, Huỳnh Hữu Tuệ (2010), “Tư
duy phản biện trong học tập đại học”, Đỗ
Kiên Trung (2012), “Về vai trò của tư duy
phản biện và những yêu cầu cho việc giảng
dạy ở Việt Nam”, Dương Thị Hoàng Oanh
và Nguyễn Xuân Đạt (2015), “Tư duy biện
luận ứng dụng”, Trịnh Chí Thâm (2018),
“Một số chiến lược nhằm phát triển tư duy
phản biện cho sinh viên Đại học”.v.v Nhìn
chung, các tác giả trên đây đều có hướng
tiếp cận và luận giải về TDPB ở góc độ
nhấn mạnh đến khía cạnh logic, lập luận để
đi đến một hay nhiều giải pháp tốt hơn
hướng về chân lý của kiến thức
Dựa trên những kết quả nghiên cứu đó,
theo chúng tôi, TDPB là khả năng tiếp cận
vấn đề một cách đa chiều, dựa trên kiến
thức đã biết, tìm ra lập luận sai, dẫn chứng
không chính xác, từ đó lập luận logic và
đưa ra cách giải quyết hiệu quả vấn đề của
chủ thể nhận thức Đây là loại hình tư duy
rất cần thiết cho việc phát triển trí tuệ, năng
lực thực tiễn của sinh viên, đáp ứng mục tiêu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao với đầy đủ các tiêu chí TDPB giúp sinh viên: vượt ra khỏi cách suy nghĩ theo khuôn mẫu, thói quen, truyền thống có sẵn; tạo lập cách nhìn đa chiều, với những cách giải quyết khác nhau; sẵn sàng lắng nghe
và tôn trọng ý kiến người khác khi tranh luận, tránh được các rào cản tâm lý như thành kiến, tự ái; có phương pháp tư duy độc lập, sáng tạo, biết nhận diện những hạn chế, điểm yếu trong quá trình tư duy của chính mình; chủ động cập nhật, lựa chọn thông tin cần thiết, có giá trị.v.v Ngoài ra, thông qua quá trình phát huy TDPB của sinh viên, giảng viên còn thu thập được những thông tin phản hồi hữu ích, nâng cao năng lực sư phạm, năng lực tư duy, TDPB của mình, từ đó điều chỉnh phương pháp dạy học theo hướng tích cực, thiết thực và hiệu quả hơn
Thực tế giáo dục đại học hiện nay cho thấy, sinh viên thường gặp khó khăn hay lúng túng ở cách tiếp cận và giải quyết các vấn đề trong học tập Nguyên nhân chủ yếu là do họ còn thiếu và yếu về kỹ năng đặt câu hỏi khoa học - một yếu tố, mắt xích quan trọng trong quá trình tư duy của sinh viên Kỹ năng đặt câu hỏi theo các dạng khác nhau có liên quan mật thiết đến việc rèn luyện TDPB của sinh viên ở các cấp độ khác nhau Do đó, trong giảng dạy đại học cần thiết phải có biện pháp giúp
họ phát triển năng lực tư duy, TDPB thông qua việc sử dụng kỹ thuật đặt câu hỏi 5W1H hay kỹ thuật tư duy 5W1H (Bình, 2010) Đây là một trong những kỹ thuật tư duy tích cực và hữu hiệu góp phần hiện thực hóa mục đích của TDPB trong quá trình dạy và học ở bậc đại học hiện nay
Trang 32 Nội dung nghiên cứu
2.1 Vai trò của kỹ thuật 5W1H trong
hoạt động dạy và học
Trong hoạt động dạy và học, việc xem
xét bản chất của TDPB bao giờ cũng phải
đặt trong mối tương quan với các phương
pháp giải quyết vấn đề, với một số phương
pháp tư duy khác như phương pháp đánh
giá mục tiêu, quá trình dạy học của Bloom
(Thang cấp độ tư duy Bloom), phương
pháp “Sáu chiếc nón tư duy”, phương
pháp “Động não”, phương pháp lập “Bản
đồ tư duy”, “Sơ đồ Ishikawa” (Nguyễn
Thị Hoà, 2017, tr 27) Trong những
phương pháp dạy học đó, phương pháp sử
dụng Bản đồ tư duy với kỹ thuật đặt câu
hỏi 5W1H có vai trò quan trọng cho việc
cải thiện khả năng TDPB Đó là “nền tảng
TDPB” (Dương Thị Hoàng Oanh, 2015,
tr 75) giúp người dạy và người học tranh
luận, phản biện, trao đổi và học tập lẫn
nhau trong môi trường học tập tích cực và
chủ động
Kỹ thuật 5W1H hiện được sử dụng
rộng rãi và mang tính ứng dụng cao trong
quá trình học tập của sinh viên Kỹ thuật
này được xác lập bằng cách đưa ra các câu
hỏi tư duy như: Cái gì? (What); Tại sao?
(Why); Ở đâu? (Where); Lúc nào? (When);
Ai? (Who); Làm thế nào? (How)
Kỹ thuật đặt câu hỏi 5W1H
Những dạng câu hỏi 5W1H hướng đến việc khai thác thông tin đầy đủ, đa chiều,
hệ thống giúp sinh viên sẽ tiếp nhận vấn đề một cách sâu sắc nhất và toàn diện nhất Qua đó, họ sẽ được hướng dẫn triển khai,
mở rộng câu hỏi theo các chiều hướng và mức độ khác nhau xung quanh vấn đề học tập Đặc biệt, vận dụng kỹ thuật 5W1H sẽ giúp sinh viên xóa bỏ được tình trạng thụ động trong tiếp nhận kiến thức, phụ thuộc vào sự truyền dạy của giảng viên Đồng thời, khuyến khích họ chủ động xác lập các câu hỏi thích hợp trong lĩnh hội kiến thức nhằm đào sâu vấn đề, nâng cao khả năng phân tích, tổng hợp, đánh giá, kết luận các vấn đề, qua đó thực hiện mục tiêu của TDPB Kỹ thuật 5W1H còn tạo dựng sự tự tin trong việc nắm bắt, phân tích, xử lý nhanh chóng, chính xác, sáng tạo và thiết lập cách thức giải quyết hiệu quả các vấn
đề học tập đặt ra
Đối với giảng viên, vận dụng hiệu quả
kỹ thuật 5W1H sẽ khắc phục những hạn chế
về cách thức đặt câu hỏi trong giảng dạy như câu hỏi chỉ tập trung vào việc tái hiện lại các kiến thức đã học, thiếu tính kích thích tư duy của sinh viên; câu hỏi quá trừu tượng, xa rời thực tiễn hoặc khó giải đáp trong khuôn khổ giảng dạy, không phù hợp với đối tượng tiếp nhận.v.v Đây cũng là những rào cản lớn đối với quá trình phát triển TDPB của sinh viên Đồng thời, chính quá trình vận dụng kỹ thuật 5W1H còn gợi mở cho giảng viên một phương pháp đặt câu hỏi hiệu quả, phù hợp trong hoạt động giảng dạy, qua đó nâng cao năng lực sư phạm, năng lực sư phạm phản biện của bản thân
2.2 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả vận dụng kỹ thuật 5W1H trong phát triển TDPB của sinh viên
Để vận dụng hiệu quả kỹ thuật 5W1H trong phát triển TDPB của sinh viên, cần
5W1H
Where How
When Why
Trang 4thiết phải thực hiện một số giải pháp sau:
2.2.1 Nâng cao hiệu quả sử dụng kỹ
thuật đặt câu hỏi 5W1H của giảng viên
theo hướng phát triển TDPB của sinh viên
Dạy học bằng phương pháp đặt câu hỏi
cho người học đã được biết đến từ lâu với
kỹ thuật đặt câu hỏi của Socrates Kỹ thuật
này thể hiện ở việc thiết kế một loạt câu
hỏi để giúp một người hay một nhóm
người có thể xác định được niềm tin cơ bản
vào kiến thức của họ Socrates tin rằng,
việc luyện tập đặt các câu hỏi sâu sắc theo
nguyên tắc giúp người học nghiên cứu các
ý tưởng một cách logic và xác định được
giá trị của chúng Theo đó, việc sử dụng kỹ
thuật đặt câu hỏi là công cụ hiệu quả để
giảng viên có thể thúc đẩy TDPB của sinh
viên trong học tập, cũng như giúp giảng
viên thu nhận được khả năng phản hồi về
kiến thức và cách giải quyết vấn đề của
sinh viên Vì vậy, giảng viên cần phải có
sự kết hợp linh hoạt, sáng tạo giữa kiến
thức truyền thụ và kỹ năng đặt câu hỏi một
cách khoa học Đó cũng là nghệ thuật sư
phạm hữu hiệu nhất giúp lan tỏa tri thức và
kỹ năng TDPB trong mỗi sinh viên Người
giảng viên vun đắp TDPB của sinh viên
bằng cách đưa ra những câu hỏi 5W1H
kích thích tư duy, là điều cốt lõi trong việc
kiến tạo tri thức, năng lực cho thế hệ trẻ
trong thời đại mới
Trong giảng dạy, giảng viên cần sử
dụng thường xuyên và hợp lý hệ thống câu
hỏi đặt ra theo hướng TDPB Mỗi câu hỏi
phải được tính toán kỹ lưỡng và thực sự
cần thiết, phù hợp với nhận thức của sinh
viên; tránh đặt câu hỏi quá khó sẽ tạo hiệu
ứng ngược của sinh viên như gây tâm lí
căng thẳng, sợ sệt, cản trở việc tiếp nhận
nội dung học tập
Quá trình thực hành kỹ thuật 5W1H,
giảng viên nên xác lập hệ thống các loại
câu hỏi yêu cầu người học phải phát huy tính tích cực, độc lập, phản biện và sáng tạo khi tiếp nhận và giải quyết vấn đề trong học tập Giảng viên có thể sử dụng một số loại câu hỏi theo kỹ thuật 5W1H nhằm kích thích TDPB của sinh viên như dạng câu hỏi: Tại sao? Thông tin này ở đâu? Bản chất vấn đề đó là gì? Nếu thế này/thế kia thì sao? Hoặc dạng câu hỏi đánh giá: Em
có đồng ý với luận điểm đó không? Em có phát hiện ra vấn đề gì không? Em có ý kiến khác không? Tại sao em nghĩ vậy? Hãy trình bày ý kiến của em? Ngoài ra, giảng viên cần khuyến khích sinh viên suy nghĩ độc lập, đặt ra các câu hỏi khác nhau trước một vấn đề, đánh giá vấn đề, chủ động lập luận, chứng minh thuyết phục cho quan điểm của mình
2.2.2 Phát huy tính tích cực, độc lập
và sáng tạo của sinh viên trong việc tiếp cận và giải quyết vấn đề học tập trên cơ sở vận dụng kỹ thuật 5W1H
Những câu hỏi mang tính TDPB là một phần không thể thiếu của quá trình học hỏi và sáng tạo của sinh viên Do đó, họ nên tự đặt ra những câu hỏi, tìm kiếm câu trả lời và đưa ra kết luận về vấn đề học tập Quá trình này dẫn dắt họ xây dựng ý tưởng mới làm nền tảng phát triển tư duy sáng tạo
và giải quyết hiệu quả các vấn đề đặt ra Sinh viên cần quan tâm đến những câu hỏi thiết yếu: Cái gì? Nó đề cập đến vấn đề gì? Nó có ý nghĩa gì? Có những gì khác có liên quan (xác định vấn đề); Ai đã nói thế?
Đó có phải là người mà bạn có thể tin tưởng? Vấn đề trình bày ở đâu? Thời điểm nào? (lựa chọn dữ liệu); Tại sao nghiên cứu vấn đề? (phân tích vấn đề một cách sâu sắc, xem xét các lý do); Ai đã nghiên cứu vấn đề này? Như thế nào? (xem xét quá trình thực hiện, phương pháp giải quyết vấn đề); Thế thì sao? (đưa ra đánh giá, kết
Trang 5luận và thể hiện quá trình phản ánh những
tác động của lý thuyết đến thực tiễn giải
quyết vấn đề)… (Dương Thị Hoàng Oanh,
2015) Những câu hỏi này đòi hỏi sinh viên
phải trả lời và xây dựng các lập luận để bảo
vệ quan điểm của mình, đến lượt các lập
luận ấy phải dựa trên các tiêu chí đánh giá
rõ ràng, phù hợp với góc nhìn khách quan,
toàn diện nhất Mô hình câu hỏi như vậy có
thể sử dụng thông qua nhiều cách thức với
các bước khác nhau Khi cần xác định một
hay nhiều vấn đề chủ yếu, cần chú ý đến
mục đích giải quyết thấu đáo vấn đề đang
học tập Thao tác đặt câu hỏi cũng giúp
sinh viên tự định hướng trả lời, với các
cách thu thập và xử lý thông tin theo nhiều
chiều khác nhau, phân biệt thông tin đúng,
sai và các yếu tố gây nhiễu, đặc biệt trong
thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay
Trong quá trình học tập, dưới sự
hướng dẫn của giảng viên, sinh viên cần
tham gia tích cực vào giải quyết các tình
huống có vấn đề Điều này đòi hỏi họ phải
chuẩn bị kiến thức, kỹ năng, phương pháp
để bắt đầu tìm hiểu tình huống có vấn đề,
đặc biệt là trả lời được câu hỏi xem xét
thực chất vấn đề Trên cơ sở đó, giúp họ
có thể vận dụng những phương pháp khác
nhau nhằm xác lập, khám phá, phát huy
điểm mạnh và khắc phục điểm yếu của
chính mình Việc sử dụng các câu hỏi một
cách linh hoạt, khéo léo, thông minh sẽ
giúp sinh viên có suy nghĩ sâu sắc về vấn
đề, tạo ra những thay đổi tích cực trong tư
duy Từ đây cũng rèn luyện cho họ thói
quen tìm tòi các phương án, góc nhìn và
cách tiếp cận vấn đề khác nhau, xây dựng
lối tư duy mở, hữu hiệu hơn
Ngoài ra, sinh viên cần xem xét mối
quan hệ giữa các câu hỏi, những điều cần
làm và những chức năng được thực hiện,
như những câu hỏi “cái gì” để miêu tả vấn
đề, những câu hỏi “vì sao” và “như thế nào” để phân tích và giải thích, những câu hỏi “thế thì sao” đưa ra các đánh giá về mức độ đúng, sai của vấn đề… Các nhóm câu hỏi này mang tính chất liệt kê và có thể được sử dụng trong bất cứ hoàn cảnh nào khi cần giải quyết một vấn đề Các bước trả lời câu hỏi 5W1H nhằm đưa ra ý tưởng mới, tạo cơ sở phát triển tư duy sáng tạo, khuyến khích sinh viên xem xét cân nhắc tất cả mọi khía cạnh của vấn đề, lập luận logic, chặt chẽ để giải quyết vấn đề một cách toàn diện, sâu sắc và thuyết phục nhất Khi giải quyết vấn đề trong học tập, sinh viên nên thường xuyên tự đặt câu hỏi mới và tìm cách giải quyết những câu hỏi
đó Giải pháp này giúp tăng cường tính chủ động của họ trong quá trình học tập tương tác, kích hoạt TDPB và làm cho kỹ năng TDPB của họ dần dần được nâng cao hơn
Có thể nói, đây chính là phương cách chung góp phần hình thành TDPB, thông qua những kiến thức được tích lũy, khả năng lập luận, phản biện khoa học và nghiên cứu hướng giải quyết hiệu quả vấn
đề sẽ tạo nên sự thành công trong học tập của sinh viên
3 Kết luận
Việc hiểu rõ vai trò của kỹ thuật đặt câu hỏi ứng dụng 5W1H và vận dụng nó một cách hợp lý có ý nghĩa quan trọng trong phát triển TDPB của sinh viên Do
đó, đối với giáo dục đại học hiện nay, để nâng cao hiệu quả quá trình vận dụng kỹ thuật 5W1H, cần thiết phải phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của giảng viên
và sinh viên, nhằm đạt đến mục tiêu làm chủ tri thức, “phát triển toàn diện năng lực
và phẩm chất” (Đảng Cộng sản Việt Nam,
2016, tr 27), đặc biệt là năng lực TDPB đáp ứng yêu cầu xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội
Trang 6TÀI LIỆU THAM KHẢO
Nguyễn Lăng Bình (Chủ biên) và Đỗ Hương Trà (2010) Dạy và học tích cực Một số phương pháp và kỹ thuật dạy học Hà Nội: NXB Đại học Sư phạm
Đảng Cộng sản Việt Nam (2016) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII Hà
Nội: NXB Chính trị quốc gia
Nguyễn Thị Hoà (2017) “Bàn về tư duy phản biện trong giáo dục đại học” Tạp chí Khoa học - Trường Đại học Đồng Nai, (5), 23-30
Dương Thị Hoàng Oanh và Nguyễn Xuân Đạt (2015) Tư duy biện luận ứng dụng Hồ Chí
Minh: NXB Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
Trần Thị Tuyết Oanh (2009) “Hình thành tư duy phê phán cho sinh viên trong quá trình
dạy học ở đại học” Tạp chí Giáo dục, (213), 14-16
Trịnh Chí Thâm (2018) “Một số chiến lược nhằm phát triển tư duy phản biện cho sinh viên Đại học” Tạp chí Giáo dục, (423), 23-26
Đỗ Kiên Trung (2012) “Về vai trò của tư duy phản biện và những yêu cầu cho việc giảng
dạy ở Việt Nam” Tạp chí Phát triển và hội nhập, (5), 80-83
Huỳnh Hữu Tuệ (2010) “Tư duy phản biện trong học tập đại học”, Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội, (232), 14-16
Roy Van Den Brink - Budgen (2017) Tư duy phản biện dành cho sinh viên Hồ Chí Minh:
NXB Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
Richard Paul và Linda Elder (2015) Cẩm nang tư duy phản biện - Khái niệm và công cụ
Hồ Chí Minh: NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh
Ngày nhận bài: 11/3/2019 Biên tập xong: 15/4/2019 Duyệt đăng: 20/4/2019